İbn Atıyye’nin Tefsirinde Kullandığı Bazı Dil Tahlilleri ve Vâv-ı Semâniye Yorumu

Öz

İbn Atıyye, Endülüs’te yetişmiş ve 481/1088-541/1147 yılları arasında Endülüs’te yaşamış önemli bir müfessirdir. Eğitimini Endülüs’te tamamlamış olması bu süreçte Endülüs’te Arapçaya özel bir önem verilmesi onun bu alanda kendini geliştirmesini sağlamıştır. İbn Atıyye, aldığı eğitimde dil konusunda başta Halil b. Ahmed (ö. 175/791) ve Sîbeveyhi (ö. 180/796) olmak üzere özellikle Basralı ünlü dilcilerin eserlerini okumuştur. Nitekim tefsirinde yer verdiği dil tahlillerinde de çoğunlukla Basralıların görüşlerini tercih etmektedir. Bu çalışma, İbn Atıyye’nin tefsirinde Arap dilinin özelliklerini âyetlerin yorumunda, ilgili konuda kendi görüşünü veya yer verdiği görüşlerden tercihini desteklemek maksadıyla kullanmış olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu amaca ulaşmak için çalışma metodu olarak nitel araştırma yöntemlerinden biri olan metin analizi yöntemiyle İbn Atıyye’nin tefsiri incelenmiş ve konuyla ilgili örnekler tespit edilmiştir. İbn Atıyye’nin, tefsirinde; âyette geçen bir kavramı çeşitli dil tahlillerine yer vererek açıklamadığı çoğu zaman o kelimenin Arapça’da kullanımına örnek verdiği, kimi zaman da bu örnekleri Arap şiiriyle desteklediği gözlenmiştir. İbn Atıyye tefsirinde bazı âyetlerde olduğunu ifade ettiği vâv-ı semâniye kuralı ile ilgili örneklere yer vermiş ve özellikle Kehf süresinde yer alan örneği Ashab-ı Kehf’in sayısının sekiz (7+1) olduğunun delili olarak kullanmıştır. Ancak vâv-ı semâniye ile ilgili bu kuralın Haşr sûresindeki ilgili âyette yer almaması İbn Atıyye’nin ve vâv-ı semâniyeyi savunanların eleştirilmesine sebep olmuştur. Bu çalışmanın, İbn Atıyye’nin tefsirinde kullandığı argümanların belirlenmesine ve tefsirinin daha iyi anlaşılmasına katkı sunacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Arapça
• İbn Atıyye
• Vâv-ı Semâniye

Some Linguistic Analyses Used by İbn Atıyye in His Tafsir and His Interpretation of Wāw al-Thamāniyya

Öz

Ibn Atiyya was a prominent Qur’anic exegete who lived in al-Andalus between 481/1088 and 541/1147. His completion of his education in al-Andalus, along with the particular emphasis placed on the Arabic language there during this period, enabled him to further develop his proficiency in this field. His scholarly formation included the study of major works of leading Basran grammarians, especially al-Khalil ibn Ahmad (d. 175/791) and Sibawayh (d. 180/796). Accordingly, in his exegetical work, he predominantly prefers the views of the Basran school in his linguistic analyses. This study aims to demonstrate how Ibn Atiyya employs the features of the Arabic language in interpreting Qur’anic verses, particularly to support his own opinions or to justify his preference among different scholarly views. To achieve this, the study adopts a textual analysis method, examining Ibn Atiyya’s tafsir and identifying relevant examples. It has been observed that Ibn Atiyya, in his tafsir, often does not explain a concept mentioned in a verse through various linguistic analyses; rather, he typically provides examples of how that word is used in Arabic, and at times supports these examples with citations from Arabic poetry. İbn Atıyye presented examples in his tafsir regarding the rule of wâw al-samâniyya, which he claimed appears in certain verses, and he particularly used the example found in Surah al-Kahf as evidence that the number of the Companions of the Cave is eight (7+1). However, the absence of this rule in the relevant verse of Surah al-Hashr has led to criticism of Ibn Atiyya and those who advocate the concept of wāw al-thamāniyya. This study is expected to contribute to a clearer understanding of Ibn Atiyya’s exegetical methodology and the identification of the arguments he employs in his tafsīr.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Arabic
• Ibn Atiyya
• Wāw al-Thamāniyya

Kaynakça

1. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh b. Mahmûd el-Hüseynî. Rûhu’l-meânî fî tefsîri’l- Kurʾâni’l-azîm ve’s-seb‘i’l-mesânî. thk. Ali Abdülbârî Atıyye. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
2. A‘şâ, Meymûn b. Kays. Dîvânu’l-A’şa’l-kebîr. nşr. “Muhammed Muhammed Hüseyn”. Beyrut: el-Mektebetü’ş- Şarkıyye, 1968.
3. Avnî, Hamid. el-Minhâcül-vâdıh. 5 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türas, ts.
4. Begavî, Ebû Muhammed Hüseyin bin Mesûd. Meâlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. 8 Cilt. Riyad: Darü Tayyibe, 4. Basım, 1417/1997.
5. Ca‘dî, Ebû Leylâ Kays b. Abdillâh b. Udes b. Rebîa en-Nâbigah b. Udes b. Rebîa. Dîvânü’n-nâbigati’l-Ca‘dî. thk. Vâdih es-Samed. Beyrut: Dâru Sâdır, 1998.
6. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir b. Abdurrahman b. Muhammed. Delâilü’l-i‘câz fî ilmi’l-meânî. thk. Abdülhamîd Handâvî. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
7. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir b. Abdurrahman b. Muhammed. Esrâru’l-belâğa. thk. Abdülhamîd Handâvî. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
8. Çifçi, Mehmet Faruk. “Sayı Mistisizminin Arap Dilindeki Yansıması: Vâv-ı Semâniye -Tarihsel Bir Okuma Denemesi-”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52 (2022), 185-206.

9. Durmuş, İsmail. “Vâv”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/574-576. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
10. Erdem, İdris. İbn ‘Atiyye’nin “el-Muharraru’l-Vecîz Fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-‘Azîz” Adlı Eserinin Dil Özellikleri. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Doktora Tezi, 2014.
11. Hafâcî, Ebû Muhammed Abdullah b. Saîd. Sırrü’l-fesâha. thk. Davud Gaddâşe eş-Şevâbike. Beyrut: Daru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1402/1982.
12. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdulhak el-Endelûsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîr-i kitâbi’l-azîz. thk. Abdüsselam Abdü’ş-Şafî Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1437/2016.
13. İbn Cüzeyy, Ebû’l-Kâsim Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kelbî el-Gırnâtî. et-Teshîl li-ulûmi’t-tenzîl. thk. Abdullâh el-Hâlidî. Beyrut: Şirketü Dari’l-Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, 1416/1995.
14. İbn Ebû Zemenîn, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Îsâ el-Mürrî el-Kurtubî. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-azîz. thk. Ebû Abdullah Hüseyin b. Ukkâşe, M. Mustafa el-Kenz. 5 Cilt. Kahire: Fârû’l-Hadîse, 1423/2002.
15. İbnül’l-Cevzî, Abdurrahman b. Ali b. Muhammed. Zâdü’l-mesîr fî ilmi’t-tefsîr. thk. Abdürrazzâk el-Mehdî. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1422/2002.
16. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
17. Marangozoğlu, İzzet. “Kur’ân’ın Beyânî İncelikleri Vâv-ı Semâniye Üzerine Bir Değerlendirme”. Selçuk 6. Uluslararsı Sosyal Bilimler Kongresi. 154-160. Konya: Uluslararası Bilimler Akademisi, 2022.
18. Mekkî b. Ebî Tâlib, Abu Muhammed. el-Hidâye ilâ bulûği’n-nihâye fî İlmi meʿâni’l-Kurʾân ve tefsîrihî ve ahkâmihî ve cümelin min fünûni ulûmih. thk. eş-Şâhid el-Bûşihî. 13 Cilt. Birleşik Arap Emirlikleri: Mecmûatü Buhûsi’l-Kitâb ve’s-Sünne, 1429/2008.
19. Murâdi, Ebû Muhammed Bedreddîn Hasan b. Kâsım b. Abdullah b. Ali. el-Cena’d-Dânî fî hurûfi’l-meânî. thk. Fahreddîn Kabâve, Muhammed Nedîm Fâzıl. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413/1992.
20. Nesefî, Ebû Hafs. et-Teysîr fi’t-tefsîr. thk. Mâhir Edib Habûş. 15 Cilt. İstanbul: Dâru’l-Lübâb li’d-Dirâsât, 1440/2019.
21. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t- Türâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1420/1999.
22. Seâlibî, Ebû Zeyd Abdurrahman b. Muhammed. el-Cevâhiru’l-hısân fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ali Muavvız, Âdil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrut: Darü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1418/1998.
23. Sekkâkî, Ebû Ya‘kûb Sirâcüddîn Yûsuf b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Alî. Miftâhu’l-ulûm. thk. Naîm Zarzur. Beyrut: Darü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1407/1987.
24. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerir. Câmiu‘l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et- Türkî. 26 Cilt. Kahire: Dârü’l-Hicr, 1422/2001.
25. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. sad. “İsmail Karaçam” vd. 10 Cilt. İstanbul: Azim Dağıtım, 1992.
26. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâfu an hakâiki gavâmidi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd, Ali Muhammed Muavviz. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l- Übeykan, 1418/1998.