BEKTAŞİLİK YOLUNDA BİR ÂŞIK: DERVİŞ KEMAL

Öz

Derviş Kemal, bireysel bir hatıranın ötesinde, Alevi-Bektaşi geleneğine ait toplumsal belleğin ve kültürel sürekliliğinin bir yansımasıdır. Âşık Zevraki, Mahmut Erdal, Nesimi Çimen, Muhlis Akarsu ve Feyzullah Çınar gibi pek çok çağdaşıyla kurduğu manevi ve sanatsal diyaloglarla, Alevi-Bektaşi müziğinin sürekliliğini sağlamış ve âşıklara, ozanlara yol göstermiştir. Bununla birlikte kendine has üslubu ve tekniği ile Alevi-Bektaşi müziğinde de farklı bir tarzı oluşturmuştur. Kemanı dizde çalan Derviş Kemal, Türk müziğinde rastlanmayan bir akort geliştirmiştir. Ayrıca Alevi-Bektaşi inancını da müziğine ve şiirine yansıtarak eserleriyle birlikte Alevi-Bektaşi inancını da gelecek kuşaklara aktarmıştır. Çalışma, Alevi- Bektaşi inancının sözlü geleneğini günümüze taşımada önemli bir isim olan Bektaşi Babası ve âşık, Derviş Kemal mahlasıyla tanınan Kemal Özcan’ın yaşamını ve sanat anlayışını ele almaktadır. Âşıklık geleneğinde yetişmiş ve çok büyük bir kısmı bağlama çalarak icrada bulunan âşıklardan farklı olarak diz üstünde keman çalmasıyla tanınan ve icrasında kendine özgü akortlama yöntemi kullanan Derviş Kemal’in yaşamı, âşıklığa geçişte tapşırma/mahlas alışı ve âşıklık geleneğine katkılarına kadar olan süreç geniş bir perspektifle sunulmaya çalışılmıştır. Ayrıca bu çalışma İstanbul Teknik Üniversitesi Türk Müziği Devlet Konservatuarında Sercan Direk Erkeker tarafından hazırlanan Derviş Kemal Özcan’ın Hayatı, Eserlerinin Edebi ve Müzikal Yönden İncelenmesi başlıklı lisans bitirme çalışması kapsamında yüz yüze yapılan görüşmelerden üretilmiştir. Bu görüşmeler çerçevesinde daha önce yayımlanmamış olan Derviş Kemal’e ait fotoğraflar ile Sercan ve Sercan Direk’e adlı iki şiir, İsmet Direk’e ait Derviş Kemal redifli şiir ve sözleri Derviş Kemal’e bestesiyse Sercan Direk Erkeker’e ait olan Ayin-i Cemde adlı eserin makam analizi, dizisi ve görsel gösterimi çalışmada yer almıştır.

Anahtar Kelimeler

• Alevilik
• Bektaşilik
• Âşıklık Geleneği
• Derviş Kemal
• Makam Analizi

A MINSTREL (AŞIK) ON THE PATH OF BEKTASHISM: DERVİŞ KEMAL

Öz

Derviş Kemal is more than just an individual memory; he represents the social memory and cultural continuity of the Alevi-Bektashi tradition. Through his spiritual and artistic dialogue with many of his contemporaries, such as Âşık Zevraki, Mahmut Erdal, Nesimi Çimen, Muhlis Akarsu and Feyzullah Çınar, he ensured the continuity of Alevi-Bektashi music and inspired future âşıks (a traditional Anatolian minstrel) and ozans (bard). At the same time, he created a distinct style in Alevi-Bektashi music with his unique style and technique. Derviş Kemal, who played the violin on his knee, developed a unique tuning method unprecedented in Turkish music. He also reflected the Alevi-Bektashi faith in his music and poetry, passing on this belief to future generations through his works. This study examines the life and artistic approach of Kemal Özcan, known by the pen name Derviş Kemal, a Bektaşi Baba and minstrel who played an important role in bringing the oral tradition of the Alevi-Bektashi faith to the present day. Unlike most minstrels, who were trained in the minstrel tradition and performed mostly by playing the bağlama (a traditional Turkish long-necked lute), Derviş Kemal was known for playing the violin on his knee and using his own unique tuning method in his performances. This study attempts to present his life, from his initiation into minstrelsy and the adoption of his pen name to his contributions to the minstrel tradition, from a broad perspective. Furthermore, this work is based on face-to-face interviews conducted as part of Sercan Direk Erkeker's The Life of Derviş Kemal Özcan, Literary and Musical Analysis of His Works, prepared at the Istanbul Technical University State Conservatory of Turkish Music. Within the framework of these interviews, previously unpublished photographs belonging to Derviş Kemal, the poem titled “Sercan ve Sercan Direk’e” two poems titled “Derviş Kemal” with the refrain by İsmet Direk and the modal analysis, sequence, and visual presentation of the work titled Ayin-i Cemde (Alevi-Bektashi ritual ceremony), with lyrics by Derviş Kemal and music by Sercan Direk Erkeker, are included.

Anahtar Kelimeler

• Alevism
• Bektashism
• Tradition of Âşık
• Derviş Kemal
• Modal Analysis

Kaynakça

1. Akın, B. (2019). “Derviş Kemal, Kemal Özcan”. TEİS Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, E-kaynak: https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/dervis-kemal-kemal-ozcan (Erişim Tarihi: 01.10.2025.)
2. Arel, H. S. (1991) Türk Musikisi Nazariyatı Dersleri, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
3. Aydın, A. (2016). “Derviş Kemal (Kemal Özcan) ile Uzun Bir Söyleşi”, E-kaynak: https:// www.ayhanaydinyazar.com/soylesiler/ozanlar/819-dervis-kemal-kemal-oezcan-ile-uzun- bir-soeylesi (Erişim Tarihi: 01.10.2025.)
4. Çobanoğlu, Ö. (2021). Âşık Tarzı Kültür Geleneği ve Destan Türü. Ankara: Akçağ Yayınları. s. 173-174.
5. Direk, Sercan (2002). “Derviş Kemal Özcan’ın Hayatı, Eserlerinin Edebi ve Müzikal Yönden İncelenmesi”. Lisans Bitirme Çalışması. İstanbul Teknik Üniversitesi Türk Musikisi Devlet Konservatuarı. İstanbul.
6. Erdal, Mahmut (1995). Yine Dertli Dertli İniliyorsun. Ankara: Matris Matbaası. Kemal, Derviş (1996). Şah Damarı. İstanbul: Alev Yayınevi.
7. Kemal, Derviş (2008). Şah Gülleri. İstanbul: Kara Mavi Yayınları. Kemal, Derviş (2012). Şah Nefesi. İstanbul: Alev Yayınevi.
8. Ocak, A. Y. (1992). “Bektaşîlik” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi C5. İstanbul. s. 373-379.

9. Ocak, A. Y. (1996). “Hacı Bektâş-ı Velî” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi C14. İstanbul. s. 455-458.
10. Oğuz, M. Öcal (2008). Türk Halk Edebiyatı El Kitabı. Ankara, Grafiker Yayıncılık
11. Soyyer A. Y. (2019). “Bel evladı-yol evladı” Hünkâr-Ansiklopedik Bektaşilik Sözlüğü. İstanbul: Post Yayın Dağıtım.
12. Şahin, H. (2009). "Seyyid Ali Sultan" TDV İslâm Ansiklopedisi Cilt, 37, İstanbul: TDV Yayınları, s. 48-50.
13. Yıldırım R. (2007), Seyyid Ali Sultan (Kızıldeli) ve Velâyetnâmesi, Ankara: Türk Tarih Kurumu.