ALEVİ TOPLUMUNUN ROL MODELİ: DİYAP AĞA

Öz

Osmanlı Devleti XVI-XVII. yüzyıllarda geleneksel idareyi sürdürerek siyasi, askerî ve ekonomik alanlarda duraklama yaşamıştır. Balkan ve I. Dünya Savaşı’nın etkileriyle Mondros Mütarekesi’nin ardından başlayan işgaller neticesinde Osmanlı Devleti yönetimsel çözülmeler yaşanmıştır. Bu süreçlerin akabinde Mustafa Kemal Atatürk’ün girişimleriyle yeni bir devletin kurulması yönünde ilk adımlar atılmaya başlanmıştır. Çeşitli bölgelerde yaşayan, farklı inanç ve etnik kökenlere sahip erkek ve kadın her ferdin destek ve çabalarıyla Türkiye Cumhuriyeti adını taşıyan bir ülkeyi yeniden inşa etti. Tunceli (Dersim) bölgesi Millî Mücadele Dönemi’ne katkı sağlayan vilayetlerden bir tanesidir. Bu bölgedeki aşiretler birlik, beraberlik ve fedakârlık anlayışıyla telgraflar çekerek Türkiye Büyük Millet Meclisine destek sunmuştur. Bu süreçlerde Şeyh Hasan Ocağı, Ferhatuşağı'na bağlı Diyap Ağa da desteğini esirgememiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisinin I. döneminde Dersim Milletvekili olarak göreve başlayan Diyap Ağa; eğitim, sosyal gelişim ve Türk-Kürt kardeşliği açısından fikirlerini ortaya koymuştur. Geçen yılların ardından Diyap Ağa günümüzün toplumsal hafızasında da yer edinmekte ve onun tutumu günümüz toplumuna örnek teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Millî Mücadele
• Mustafa Kemal Atatürk
• Tunceli (Dersim)
• Diyap Ağa

THE ROLE MODEL OF ALEVI COMMUNITY: DIYAP AGHA

Öz

The Ottoman Empire experienced stagnation in the political, military, and economic spheres during the 16th and 17th centuries while maintaining its traditional administration. Following the effects of the Balkan Wars and World War I, the Ottoman Empire underwent administrative disintegration as a result of the occupations that began after the Armistice of Mudros. Following these events, Mustafa Kemal Atatürk took the first steps towards establishing a new state. With the support and efforts of people of different faiths and ethnic origins, living in various regions, regardless of gender, he rebuilt a country called the Republic of Türkiye. The Tunceli (Dersim) region was one of the provinces that contributed to the National Struggle. The tribes in this region sent telegrams to the Grand National Assembly of Türkiye, offering their support with a spirit of unity, solidarity, and sacrifice. Diyap Ağa, affiliated with the Ferhatuşağı branch of the Şeyh Hasan Ocağı, also offered his support during these processes. Diyap Ağa, who began his term as a Dersim Deputy in the First Term of the Grand National Assembly of Türkiye, put forward his ideas on education, social development, and Turkish-Kurdish brotherhood. Over the years, Diyap Agha remains a part of social memory in today's social memory, and his attitude serves as an example for today's society.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• National Struggle
• Mustafa Kemal Atatürk
• Tunceli (Dersim)
• Diyap Agha

Kaynakça

1. Aslan, M. (2018). "Osmanlı Devleti’nin Yıkılışı, Millî Mücadele ve Erken Cumhuriyet Dönemlerinde Kürtler". Iğdır Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi (3), s. 31-52.
2. Bozan, O. (2023). "Millî Mücadele Döneminde Dersim (Tunceli)". Türkiye Bilimler Akademisi, (8) s. 231-260.
3. Çapanoğlu, A., K. (2024, 10 Şubat). "Mahalli Seçimlerin Arefesinde Dersimli Diyap Ağa". Yozgat Gazetesi. https://www.yozgatgazetesi.com/a-kadir-capanoglu/mahalli-secimlerin- arefesinde dersim-li-diyap-aga-192880.html
4. Çetintaş, C. (2018). TBMM Tutanaklarında Koçgiri Ayaklanması ve Millî Mücadelede Dersim.
5. Çoker, F. (1994). Türk Parlemento Tarihi Millî Mücadele ve TBMM I. Dönem. (C.III) TBMM Vakfı Yayınları.
6. Dersimli Diyap Ağa. (2023, 8 Ocak). Maviada Dergisi. 20 Ağustos 2025 tarihinde https://www. adadergi.com/post/dersimli-diyap-a%C4%9Fa adresinden erişildi.
7. Diyap Ağa-Biz Kürt Değiliz, Biz Türk’üz. (2018, 25 Ocak). Yeni Vatan Gazetesi. 20 Ağustos 2025 tarihinde https://www.yenivatan.at/6848-2/ adresinden erişildi.
8. Gökalp, K. & Bulut, S. (2011). Dersim’in Gizlenmeye Çalışılan Gerçek İfadesi-Dersimli Diyap Ağa. Ankara: Kripto Yayınları.

9. Gül, A. (2017). 1893 Sayımına Göre Mamüratül-Aziz Vilayetinin Nüfus ve Etnik Yapısı. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi (5), 77-97.
10. Güllü, A. (2022, 21 Kasım). Atatürk ve Diyap Ağa. Mavi Didim Gazetesi. https://www. mavididim.com.tr/ataturk-ve-diyap-aga Erişim Tarihi: 01.08.2025.
11. Hacır, G. (2012, 29 Temmuz). Bir Dersim hikayesi: Diyap Ağa’dan Torun Gürsel’e. En Son Haber. https://www.ensonhaber.com/gundem/bir-dersim-hikayesi-diyap-agadan-torun- gursele-2012, s. 07-29.
12. https://www.tunceliemek.com.tr/makale/26137685/konuk-yazar/diyap-agayi-anmak-acilar-ve- yuzlesme-uzerine Erişim Tarihi: 01.08.2025.
13. Karabey, T. (1994). Ahmet Yesevi (477/1083-562/1166). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi.
14. Kodaman, B. (2007). Osmanlı Devleti’nin Yükseliş ve Çöküş Sebeplerine Genel Bakış. Isparta: SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (16) s. 1-24.
15. Lewis, B. (1983). (Çev. Mine Yazıcı). Osmanlı İmparatorluğu ve Sonu. Belleten (47), Ankara: Türk Tarih Kurumu, s. 353-362.
16. Onarlı, İ. (2013). "Şeyh Hasan Ocağı ve Aşireti". Ankara: Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, C6/12, s. 25-50.
17. Ortaylı, İ. (2017). Osmanlı’da Modernleşme ve Reform Hareketleri. İstanbul: Kronik Yayınları. Selvi, H. & Cırık B. (2020). Millî Mücadele’de Anadolu’dan Çekilen Telgraflar. Ankara: TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Başkanlığı. Sertel, S. & Akyel, S. (2015). I. TBMM’deki Dersim Milletvekilleri ve Faaliyetleri. Y. Koç ve S. Küçük (Ed.), Türk Sosyal Tarihçiliğinde Bir Yalnız İsim-Bahaeddin Yediyıldıza Armağan içinde, s. 301-314.
18. Sılan, N., S. (2010). İlk Meclis Anketi-Birinci Dönem TBMM Üyelerinin Gelecekten Beklentileri. Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/53dd9d24- b58a-44d8-9eaf-adb968a340b9.
19. Söylemez, C. (2025, 28 Ağustos). Diyap Ağa’yı Anmak, Acılar ve Yüzleşme Üzerine. Tunceli Emek Gazetesi.
20. Tarihe Damga Vuran Bir Yiğit, Diyap Ağa! Tek Başına Kalsa da Savaşacaktı (2025, 31 Temmuz). Gün Işığı Gazetesi. 20 Eylül 2025 tarihinde https://www.gunisigigazetesi.net/ haber/25841641/tarihe-damga-vuran-bir-yigit-diyap-aga-tek-basina-kalsa-da-savasacakti adresinden 02.08.2005 tarihinde erişildi.
21. Taş, E. (2021). 1914-1923 Yılları Arasında Dersim’de (Tunceli) Asayiş. Elâzığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayımlanmamış Doktora Tezi.
22. Taş, E. (2022). "Anadolu’nun İşgali Sürecinde Dersim Halkının Sergilediği Tavır (1918-1922)". Denizli: Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, s. 151-163.
23. Thobie, J., & Güler, M. (2000). Balkanlar ve Osmanlı: 19. ve 20. Yüzyıl Perspektifleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
24. Tuncel, M. (2012). "Tunceli". TDV İslâm Ansiklopedisi C. 41. İstanbul TDV Yayınları, s. 378- 380.
25. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2010). TBMM Albümü 1920-2010. TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü Yayınları. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/030acf9a-7173-4b67- 9c92-7c9547ebfd1f. Erişim Tarihi: 03.08.2025.
26. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2022). Birinci Dönem Meclis Albümü 1920-1923. TBMM. https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Yayinlar/Dosya/9a9ef440-bbeb-409d-87ca- ddd3cdf5da65.pdf Erişim Tarihi: 03.08.2025.
27. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Birinci Büyük Millet Meclisi. TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Başkanlığı. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/server/api/core/bitstreams/88a978bc- 2310-4517-8708-13dc4193a403/content Erişim Tarihi: 03.08.2025.
28. Ulutin, H., H. (2016). II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet Döneminde Dersim 1908-1938, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
29. Ünal, M., A. (1992). "XVI. Yüzyılda Çemişgezek Sancağı-İdari Yapısı". Ed. H. İnalcık, N. Göyünç, H., W. Lowry, İ. Erünsal, B. Fragner ve K. Kreiser, Osmanlı Araştırmaları XII içinde, İstanbul: Enderun Kitabevi, s. 365-390.
30. Yaman, A. (2000, Ekim 23-28). "Anadolu Aleviliğinde Ocak Sistemi ve Dedelik Kurumu". Uluslararası Anadolu İnançları ve Kongresi Bildirileri Kitabı. s. 849-887. https://archive.org/details/uluslararasi-anadolu-inanclari-kongresi-bildirileri-23-28-ekim-2000. Erişim Tarihi: 02.08.2025.
31. Yel, S. (2020, Mart 12-13). Diyap Ağa (Yıldırım). TBMM’nin Açılışının 100. Yılı-Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Demokrasi Uluslarası Sempozyumu, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, s. 1161-1195.
32. Yel, S. (2024). "Diyap Ağa Yıldırım". Atatürk Ansiklopedisi, s. 1-10.