The World of Meaning of The Concept of “Rıza(lık) and Razı(lık)” in Alevism and Bektashism

Öz

The concepts embedded in the Alevi-Bektashi world of belief present a multilayered
universe of meaning that reflects not only religious terminology, but also historical experience,
Sufi depth, and an erkân-centered philosophy of belief. The distinctiveness of these concepts
reveals the unique language, style, and mode of interpretation specific to the Alevi-Bektashi
tradition. Shaped through social, cultural, and religious processes, this language is not merely
a conceptual means of transmission; rather, it is an emic (insider) mode of expression that
renders the inner meaning of belief visible. In this respect, Alevi-Bektashi religious language
articulates, through symbolic imagery, the intellectual and cultural world of the believing
subject who lives that faith. At the same time, this distinctive conceptual universe may at times
give rise to ambiguities when its Sufi background is not known. The difference in meaning
between those who internalize the belief and those who approach it from the outside creates
difficulties of understanding, particularly with regard to the contexts in which concepts are used.
In this context, it is observed that comprehensive academic studies addressing the concepts
of rıza(lık) and razı(lık), which occupy a central place in the Alevi-Bektashi system of belief
and thought, holistically and systematically, remain limited. By seeking to fill this conceptual
gap, this study endeavors to offer an insider perspective through an examination of the concept
of rızalık based on the written sources of Alevism. Drawing on Qur’anic verses and hadiths
together with classical and traditional Alevi-Bektashi texts, the study attempts to present, from
an emic perspective, both the general framework of the concepts of rıza(lık) and razı(lık) in
Islamic thought and their distinctive semantic field within the Alevi-Bektashi world of belief.

Anahtar Kelimeler

• Theology
• Belief
• Alevism
• Bektashism
• Rıza(lık) and Razı(lık).

Alevilik ve Bektaşilikte “Rıza(lık) ve Razı(lık)” Kavramının Anlam Dünyası

Öz

Alevilik-Bektaşilik inanç ve tasavvufi yapısında yer alan kavramlar yalnızca dinî
terminolojiyi değil; tarihsel tecrübeyi, tasavvufi derinliği ve erkân merkezli bir inanç felsefesini
birlikte yansıtan çok katmanlı bir anlam evreni sunar. Bu kavramların özgünlüğü, Alevi-Bektaşi
geleneğinin kendine has dilini, üslubunu ve yorum biçimini ortaya koyar. Söz konusu dil;
sosyal, kültürel ve dinî süreçler içerisinde şekillenmiş olup salt kavramsal bir aktarım değil,
inancın içsel manasını görünür kılan emik (içeriden) bir anlatım biçimidir. Bu yönüyle Alevi-
Bektaşi inanç dili, inancı yaşayan öznenin düşünsel ve kültürel dünyasını simgesel imgeler
aracılığıyla dışa vurur. Bununla birlikte, bu özgün kavram dünyası kimi zaman tasavvufi arka
planı bilinmediğinde belirsizliklere yol açabilmektedir. İnancı içselleştirenlerle ona dışarıdan
yaklaşanlar arasındaki anlam farklılığı, özellikle kavramların kullanımı bağlamında anlaşılma
güçlüğü doğurur. Bu bağlamda Alevilik-Bektaşilik inanç ve tasavvufi yapısında merkezî
bir yere sahip olan “rıza(lık)” ve “razı(lık)” kavramlarının bütüncül ve sistematik biçimde
ele alındığı kapsamlı akademik çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu çalışma, söz
konusu kavramsal boşluğu doldurma amacıyla Aleviliğin yazılı kaynakları temelinde rızalık
kavramını inceleyerek içeriden bir bakış sunma gayretindedir. Ayet ve hadislerle birlikte klasik
ve geleneksel Alevi-Bektaşi metinleri esas alınarak rıza(lık) ve razı(lık) kavramlarının İslam
düşüncesindeki genel çerçevesi ile Alevi-Bektaşi inanç dünyasındaki özgün anlam alanı emik
bir perspektifle ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Teoloji
• İnanç
• Alevilik
• Bektaşilik
• Rıza(lık) ve Razı(lık).

Kaynakça

1. Akın, B. (2025). Alevilikte Temel Kavram ve Terimler-I (1 b.). (C. Erdem, Dü.) Çanakkale: Paradigma Akademi.
2. Atalay, A. A. (2000). Erzurumlu Halk Ozanı Noksani Baba. İstanbul: Can Yayınları.
3. Aytekin, S. (1958). Buyruk. Ankara: Emek Basım ve Yayınevi.
4. Bilgiz, M. (2020). Kur’ân-ı Yaşamaya Dair. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi(16), 21-38.
5. Dedekargınoğlu, H. (2012). Dede Garkın Süreğinde Cem (2 b.). Ankara: Yurt Kitap Yayınları.
6. Dedekargınoğlu, H. (2018). Alevîlerde Dâr’dan İndirme Cemi (Dâr Erkânı): Dede Garkın Süreği Örneği. A. Ç. Erginer, & O. Kurtoğlu (Dü.), IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (s. 319-342). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
7. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2024). Kur’an-ı Kerim Meali. https://kuran.diyanet.gov.tr adresinden alındı
8. Duymaz, A. (2019). Geleneksel Anlatılarda Bir Şaman/Sufi Silahı: Tahta Kılıç. 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri. 2, s. 181-195. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.

9. Ekinci, M. (2004). Aleviliğin Temel Kaynaklarından Biri Olan Buyruk’un İman ve İslam Esasları Açısından Bir Değerlendirilmesi. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13, 7-41.
10. Es-Sulemi, İ. H. (1977). Tasavvufta Fütüvvet. (S. Ateş, Çev.) Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
11. Eyüboğlu, İ. Z. (1980). Bütün Yönleriyle Bektaşilik (Alevilik). İstanbul: Yeni Çığır Yayınları.
12. Gölpınarlı, A. (1969). Pir Sultan Abdal Hayatı, Sanatı, Eserleri (3 b.). Ankara: Varlık Yayınevi.
13. Gölpınarlı, A. (1990). Mü’minlerin Emiri Hz. Ali. İstanbul: Der Yayınları.
14. Kaplan, D. (2015). Şeyh Safî Buyruğu. Kitâb-ı Menâkib-ı Şerif Kutbu’l-Ârifîn Hazreti Şeyh Seyyid Safî. Ankara: TDV Yayınları.
15. Kara, E. (2021). Rıza Kavramının Pozitif Psikoloji Açısından İncelenmesi. Dini Araştırmalar, 24(61), 571-593.
16. Keskioğlu, O. (1987). Nüzulünden Günümüze Kur’an-ı Kerim Bilgileri. Ankara: TDV Yayınları.
17. Kırmızı, H. (2021). Yasa’dan Buyruk’a Hak Kuramları ve Aleviler. İstanbul: İletişim Yayınları.
18. Koca, T. (1990). Bektaşi Alevi Şairleri ve Nefesleri (13. Yüzyıldan 20. Yüzyıla Kadar). İstanbul: Maarif Kitaphanesi.
19. Koca, T. (1990). Bektaşi Alevi Şairleri ve Nefesleri (13. Yüzyıldan 20. Yüzyıla Kadar). İstanbul: İstanbul Maarif Kitaphanesi ve Matbaası.
20. Korkmaz, E. (2007). Dört Kapı Kırk Makam. İstanbul: Anahtar Kitaplar.
21. Korkmaz, E. (2013). Yorumlu İmam Cafer Buyruğu. İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınevi.
22. Özkırımlı, A. (1985). Alevilik-Bektaşilik ve Edebiyatı. İstanbul: Cem Yayınevi.
23. Özmen, İ. (1998). Alevi Bektaşi Şiirleri Antolojisi C. 1-8 (Cilt 1). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
24. Öztürk, Y. N. (2013). Surelerin İniş Sırasına Göre Kur’an-ı Kerim Meali . İstanbul: Yeni Boyut Yayınları.
25. Rençber, F. (2020). Alevî-Bektaşî Geleneğinde ‘Dârdan İndirme Erkânı’: Adıyaman Örneği. GİBTÜ İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 1(1), 31-49.
26. Sunar, C. (1975). Melamilik ve Bektaşilik. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
27. Şah İsmail Safevî. (1956). Hatayî Divanı (Edebî Hayatı ve Nefesleri). (S. N. Ergun, Dü.) İstanbul: Maarif Kitaphanesi.
28. Tabatabai, A. M. H. (2017). El Mizan Fi Tefsir-İl Kur’an (Cilt 1). (V. İnce, Çev.) İstanbul: Kevser Yayınları.
29. Temren, B. (1994). Bektaşiliğin Eğitsel ve Kültürel Boyutu. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
30. Tur, S. D. (2012). Erkânname. İstanbul: Can Yayınları.
31. Virânî. (1998). Virânî Divanı ve Risalesi (Buyruğu). (A. A. Atalay, Dü.) İstanbul: Can Yayınları.
32. Yavuz, C. (2013). Alevi Bektaşi Geleneğindeki Düvâzimamlar Üzerine Bir Araştırma. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü,Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
33. Yazır, E. H. (2023). Nüzul Sırasına Göre Kur’an-ı Kerim’in Türkçe Meali ve Muhtasar Tefsiri. (H. Döndüren , Dü.) İstanbul: Çelik Yayınevi.
34. Zelyut, R. (1990). Öz Kaynaklarına Göre Alevilik. İstanbul: Anadolu Kültür Yayınları.