KUR’ÂN’DA AİLEYİ İNŞA EDEN TEMEL DEĞERLER

Öz

İslam düşüncesi çerçevesinde Kur’ân’ın aile kurumuna yaklaşımının ele alındığı bu makalede, bu yaklaşımın bireysel ve toplumsal düzeydeki yansımaları incelenmektedir. Aile, yalnızca toplumsal yapının en küçük birimi değil, aynı zamanda bireyin sosyal, psikolojik ve ahlaki gelişiminde belirleyici rol oynayan temel bir kurum olarak değerlendirilmiştir. Kur’ân, aileyi insanlık tarihinin başlangıcından itibaren var olan doğal bir yapı olarak sunarken, onun teşekkülünü yalnızca biyolojik bir birliktelik olarak değil; sevgi, güven, sorumluluk ve paylaşım temellerine dayalı, kalıcı ve anlamlı bir birliktelik olarak tanımlamaktadır. Aile, Kur’ânî anlatımlarda bireyin yalnızlıkla değil, bir bütünün parçası olarak varlık kazandığı bir ortam olarak konumlandırılmakta; bu çerçevede aile hem varoluşsal hem de işlevsel boyutuyla toplumsal hayatın çekirdeği olarak kabul edilmektedir. Ailenin sürekliliğini sağlayan en güçlü bağların ise manevi değerler ve kültürel unsurlar olduğu vurgulanmaktadır. Kur’ân, aile kurumuna ilişkin düzenlemelerinde yalnızca hukuki normları değil, aynı zamanda psikolojik ve sosyal temellere dayanan bir değer sistemini de esas alarak sevgi, saygı, güven, yardımlaşma, toplumsallaşma ve bireysel ihtiyaçların karşılanması gibi temel işlevleri ön plana çıkarmaktadır. Özellikle sevgi ve saygı, Kur’ân’ın aile ilişkilerinde üzerinde durduğu iki temel kavramdır. Sevgi, aile içi iletişimi ve bağlılığı güçlendiren duygusal bir unsur; saygı ise bireylerin birbirlerinin hak ve sınırlarını tanımasını sağlayan ahlaki bir değerdir. Bu değerlerin karşılıklı ve dengeli biçimde varlığı, sağlıklı ve sürdürülebilir aile yapısının temelini oluşturmaktadır. Kur’ân, aile fertlerini anlayış, affedicilik ve ölçülü davranışa teşvik ederek, huzurlu ve güven temelli bir aile ortamının inşasını hedeflemektedir. Aile Kur’ân’da yalnızca bireysel bir sığınak değil, aynı zamanda toplumsal düzenin temeli, ahlaki eğitimin başlangıç noktası ve sosyal sorumlulukların öğrenildiği ilk kurum olarak değerlendirilmekte; bu yapının sürdürülebilirliği ise Kur’ânî değerlerle desteklenmektedir

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Aile
• Sevgi
• Saygı
• Paylaşmak

BASIC VALUES THAT BUILD THE FAMILY IN THE QUR'AN

Öz

Within the framework of Islamic thought, this article examines the Qur’anic approach to the institution of the family and analyzes its implications at both individual and societal levels. The family is regarded not only as the smallest unit of the social structure, but also as a fundamental institution that plays a decisive role in the social, psychological, and moral development of the individual. The Qur’an presents the family as a natural structure existing since the beginning of human history and defines its formation not merely as a biological union, but as a lasting and meaningful partnership based on love, trust, responsibility, and mutual support. In the Qur’anic narrative, the family is portrayed as an environment in which the individual is not isolated, but rather comes into existence as part of a whole. In this respect, the family is considered the core of social life, both existentially and functionally. It is emphasized that the most powerful bonds ensuring the continuity of the family are spiritual values and cultural elements. The Qur’an’s regulations concerning the family are not limited to legal norms; rather, they are grounded in a comprehensive value system that incorporates psychological and social foundations, highlighting key functions such as love, respect, trust, cooperation, socialization, and the fulfillment of individual needs. Among these, love and respect stand out as two essential concepts in Qur’anic discourse on family relationships. Love serves as an emotional element that strengthens communication and attachment within the family, while respect constitutes a moral value that enables individuals to recognize each other’s rights and boundaries. The mutual and balanced presence of these values forms the basis of a healthy and sustainable family structure. The Qur’an encourages family members to act with understanding, forgiveness, and moderation, aiming to establish a peaceful and secure domestic environment. In the Qur’an, the family is not only considered a personal refuge but also the foundation of social order, the starting point of moral education, and the first institution where social responsibilities are learned. The sustainability of this institution is supported by fundamental Qur’anic values.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Family
• Love
• Respect
• Sharing

Kaynakça

1. Akın, Sabri N. (2007). “İslam’da İnsan Sevgisi”, Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (17/17), 139-140.
2. Ateş, Ayşe. (2019). “Aile İçi İletişimde Sabır”, Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8 (15), ss. 61-90.
3. Başkurt, İ. (2012). Gençlik, Madde Bağımlılığı ve Korunma Yolları (Psiko-Sosyal Bir Yaklaşım). Journal of Istanbul University Faculty of Theology, 0(8).
4. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed. (1420). Meâlimü’t-tenzil fi tefsiri’l-Kuran (Beyrut.: Darü ihyai’t-türasi’l-arabiyyi.
5. Beydâvî, Ebu’l-Hayr Abdullah b. Ömer b. Muhammed.(1418). Envâru’t-Tenzil ve Esrâru’t-Te’vil Beyrut: Darü İhyai’t-Türasi’l-Arabi.
6. Budak, Selçuk.(2017). “Evlilik”, Psikoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
7. Cesur, Sevim vd., “Bir Değerler Skalasının Geliştirilmesi ve Bu Skalanın Politik ve Dini Yönelimle İlişkisi”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 17/66 (2018), 406-407.
8. Doğan, Mebrure. “Ailede Değerlerin İnşasına Psikolojik ve Pedagojik Yaklaşım: Sevgi, Saygı, Sabır, Hoşgörü Değerleri Örneği”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 6/2 (Aralık 2023), 541-565.

9. Ebussuud, Muhammed b. Mustafa el-İmadî. (t.s.). İrşâdu’l-akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kur’âni’l-Kerîm, (Beyrut: Daru İhyai’t-Turasi’l-Arabi.
10. Ethem, Mürsel. (2024). “‘Emanet’ Kavramının Farklı Algılanması ve Meallere Yansıması (Ahzâb Sûresi 33/72. Ayeti Bağlamında Karşılaştırmalı Tahlil)”, Sorumluluk (İslam Medeniyetinin Temel Değerleri), ed. Gencal Şenyayla - Ali Öncü. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları.
11. Gazzâlî,Ebû Hâmid Muhammed el-Gazzâlî.(1982). el-Maksadü’l-esnâ fî şerhi esmâʾillâhi’l-hüsnâ nşr. Fazluh Şehâde. Beyrut:
12. Geçtan, E. (2000). Psikanaliz ve Sonrası. İstanbul: Remzi Kitabevi.
13. Göz, Kemal.(2020). “Kınalızâde’nin Aile Ahlâkına Bakışı”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1,18. Güncel Türkçe Sözlük, “Sevgi” (Erişim 18 Ocak 2023).
14. Hâzin, Alâuddîn Ali b. Muhammed b. İsmail. (1415). Lübâbü’t-te’vîl fî Me’âni’t-Tenzîl. Kahire: Darül-kütübil-ilmiyye.
15. Hökelekli, Hayati.(2009). Çocuk, Genç, Aile Psikolojisi ve Din. İstanbul:Dem Yayınları.
16. İbni Miskeveyh. (1983). Ahlakı Olgunlaştırma (Tehzîbü’l-Ahlâk). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Karaman, Hayreddin vd., Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: DİB Yayınları, 2004.
17. Kılıç, İ. (2020). Kur’an’a Göre Aile Kurumunun Bekasını Sağlamaya Yönelik Ahlak Kuralları”. Uluslararası Aile Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Sinop:
18. Kırca, Celal.(1991). “Kur’ân’a Göre Ailenin Psikolojk Temelleri”, Diyanet İlmi Dergi, 32/2, s. 67-79
19. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. M. (2005). Te’vîlâtü’l-Kur’ân, thk. Mecdi Basellum. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l- ilmiyye
20. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed b. H. (1431). en-nüket ve’l-uyun. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, Merâgı, Ahmed Mustafa. (1946). Tefsirü’l-Meragı. Kahire: Şirketi Mektebe.
21. Mevdudi, Ebu’l Ala. (1986). Tefhimu’l-Kur’an. trc. Muhammed Han Kayani vd. İstanbul: İnsan Yayınları. Mücahid. Ebu Haccac Mücahid b. Cebr. (1989). Tefsirü Mücahid. Neşr. Muhammed Sbdusselam. Mısır: Darü’l-fikri’l-islam.
22. Ong, W. J. (1999). Sözlü ve Yazılı Kültür. trc. S. Postacıoğlu Banon. İstanbul: Metis Yayınları.
23. Öz, Mustafa. (1994). “Ehl-i Beyt”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. Ankara:TDV. Yayınları. 10/498-501.
24. Razi, Fahruddin Muhammed b. Ömer. (1990). et-tefsiru’l-Kebir (Mefatihu’l•Gayb). Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye.
25. Şevkânî, Muhammed b. Ali b. M. (1997). Fethu’l-kadîr el-câmi beyne fenneyi’r-rivâyeti ve’d- dirâyeti min ilmi’t-tefsîr. thk.: Abdurrahman Amîre. Beyrut: Dârü’l-vefâ.
26. Şimsek, M. Said. (2012). Hayat Kaynağı Kuran Tefsiri. İstanbul:Beyan Yayınları.
27. Taberî, Ebu Cafer Muhammed b. Cerir (2001). Câmiü’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî. Kahire: Dârül-Hicr.
28. Topaloğlu, Bekir. (2012). “Vedüd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara:TDV. Yayınları.
29. Yazır, Muhammed Hamdi.(2015). Hak Dini Kur’an Dili, sad. Lütfullah Cebeci vd. Ankara: Akçağ Yayınları.
30. Yıldırım, Celal. (1989). İlmin Işığında Asrın Kur’an Tefsiri. İzmir: Anadolu Yayınları.
31. Yolcu, Ayfer. (2022). “Sevginin Birey, Aile, Toplum ve Eğitim Üzerindeki Etkileri”, Academic Platform Journal of Halal Lifestyle. 4(2), 59-71.
32. Yurdagül, Metin. (1988). “Ahid”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV. Yayınları. Cilt 1, ss.534-535.
33. Yüksel, M. B. (2022). Kişiliği Bağlamında Kur’an’da Hz. Muhammed. Ankara: İlahiyat Yayınları.
34. Yüksel, M. B. (2024). Adalet Bağlamında İhtilafa Medar Olan Âyet Yorumları ve Tahlili. İslâm Medeniyeti Bağlamında Adalet (Kavramsal ve Kuramsal Yaklaşımlar). Kayseri: Kimlik Yayınları.
35. Zemahşerî, Ebû’l-Kasım Carullah Mahmûd b. Ömer b. M. (1407). el-keşşâf an hakâiki ve gavâmizi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vucühi’t-te’vîl. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-Arabî, Beyrut.
36. Zerkeşî, Muhammed b. Abdülazim. (t.s.). el-burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. nşr. Muhammed Ebu’l-Fadıl İbrahim. Beyrut: Dârü’l-marife.