Osmanlıda Kadının Gücü: Valide Sultanların Mimari Faaliyetleri

Öz

Osmanlı’da otuz altı Osmanlı padişahından yirmi üçünün annesi vâlide sultan unvanını kullanmıştır. Valide sultanlar imparatorluğun yayıldığı tüm bölgelerde külliye, cami, imaret, tekke, çeşme ve sebil, mescit, sıbyan mektebi, medrese, dârülmaârif, darüşşifa, hastane, kale, han, çarşı, kasr ve köprüler olmak üzere çok sayıda yapı inşa ettirmişlerdir. Valide sultanların çok sayıda eser yaptırmış olmaları Osmanlı’nın imar faaliyetlerine ciddi bir katkıları olduğunu göstermektedir. Bu yapılar, konumları, mimari özellikleri ve işlevleri açısından değerlendirildiğinde her ne kadar kadınlar tarafından inşa ettirilmiş yapılar olsa da aslında dönemin padişahları ya da diğer devlet adamları tarafından yaptırılan aynı gruptaki eserlerle benzer özellikler taşımaktadır. Osmanlı Dönemi erkek merkezli bir imparatorluk olarak bilinse de valide sultanların yaptırmış oldukları eserler göz önüne alındığında kadının da Osmanlı’da önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Valide sultanları temsil eden mimari yapılar sanatsal ve kültürel benliğin yanında bir güç simgesi olarak büyük önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Valide Sultan
• Mimari Yapılar
• Kadın Baniliği

The Power of Women in Ottoman State: Architectural Activities of Valide Sultans

Öz

Of the thirty-six Ottoman sultans, the mothers of twenty-three held the title of Valide Sultan (Queen Mother). Valide Sultans commissioned numerous architectural works throughout the vast regions of the empire, including külliyes (religious and social complexes), mosques, soup kitchens, tekkes, fountains, water dispensers, small mosques, elementary schools, madrasas, educational institutions, hospitals, fortresses, inns, bazaars, pavilions, and bridges. The large number of structures commissioned by the Valide Sultans indicates their significant contribution to the architectural and urban development of the Ottoman Empire. Although these buildings were commissioned by women, when evaluated in terms of their location, architectural features, and functions, they share many similarities with structures commissioned by the sultans or other male state officials of the same period. While the Ottoman era is often characterized as a male-dominated empire, the architectural legacy of the Valide Sultans demonstrates that women also held an important place within Ottoman society. The architectural works representing the Valide Sultans were not only expressions of artistic and cultural identity, but also powerful symbols of authority and influence.

Anahtar Kelimeler

• Mother of Sultan
• Architectural Structures
• Female Patronage

Kaynakça

1. Akarçeşme, İ. (2019). Mihrişah Valide Sultan ve Vakfı. Vakıf Kuran Kadınlar Bildiri Kitabı. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
2. Akgündüz, A. (1995). İslam Hukukunda Kölelik-Cariyelik Müessesesi ve Osmanlı’da Harem. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları.
3. Akgündüz, A. (2011). Saray’da Harem. İstanbul: Hayat Yayınları.
4. Akyıldız, A. (2017). Haremin Padişahı Valide Sultan: Harem’de Hayat ve Teşkilat. İstanbul: Timaş Yayınları.
5. Arslanboğa, K. (2015). Hatice Turhan Sultan Evkafı’nın H. 1111-12 / 1112-13 (M. 1700-1701 / 1701-1702) Tarihli Muhasebe Bilançoları, The Journal of Academic Social Science Studies, (32), 225-247.
6. Aslanapa, O. (1986). Osmanlı Devri Mimarisi. İstanbul: İnkılap Yayınevi.
7. Ataseven, A. (1996). İslam Ansiklopedisi, (C.14, ss.202-204) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Bayhan, A. A. (2008). İslam Ansiklopedisi, (C.35, ss.473-474) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Bilgicioğlu, B. (2009). İslam Ansiklopedisi, (C.36, ss.122-125) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
10. Bostan, H. (2002). XV-XVI. Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyal ve İktisadi Hayat. Ankara: TTK Yayınları.
11. Burak, E. (2011). Cariyeler Saltanatı. İstanbul: Çatı Kitapları.
12. Çam, N. (2000). Yunanistan’daki Türk Eserleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
13. Demirci, A. (2015). Padişah Anaları. İstanbul: Kamer Yayınları.
14. Egemen, A. (1993). İstanbul’un Çeşme Sebilleri İstanbul: Arıtan Yayınevi.
15. Emecen, F. (2007). İslam Ansiklopedisi, (C.33, ss.124) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Erünsal, İ. E. (2007). İslam Ansiklopedisi, (C.34, ss.243) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
17. Eriş, C. (2014), Küçüksu Mihrişah Vâlide Sultan Mescidi Rekonstrüksiyonu. Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, 12, 26-34.
18. Erol, G. (1988). Çinili Cami ve Külliyesi. Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi. 1(3), 37-43.
19. Ertuğ, N. (2006). İstanbul Tarihi Çeşmeler Külliyatı-3. İstanbul: İSKİ Genel Müdürlüğü Yayınları.
20. Eyice, S. (1992). İslam Ansiklopedisi, (C.6, ss.516-517) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Goodwin, G. (1998). Osmanlı Kadınının Özel Dünyası. (Çev.) Sinem Gül, İstanbul: Sabah Kitapları.
22. İpşirli, M. (1996). İslam Ansiklopedisi, (C.14, ss.248-249) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
23. İpşirli, M. (1997). İslam Ansiklopedisi, (C.16, ss.135-138) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Kala, E. S. (2019). Osmanlı Dönemi Hanım Sultan Vakıfları ve Sosyal Politika Uygulamaları. Vakıf Kuran Kadınlar Bildiri Kitabı. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
25. Karakaya, E. (2006). İslam Ansiklopedisi, (C.32, ss.344-346) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
26. Kıvrım, İ. (2013). “17. Yüzyılda Bir Valide Sultanın Günlük Hayatı: Valide Hatice Turhan Sultan”, History Studies İnternational Journal Of History, (5) 2, 243-262.
27. Kocaaslan, M. (2010). Topkapı Sarayı Haremi: IV. Mehmed Dönemi (1648-1687). Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
28. Kocaaslan, M. (2017). Kösem Sultan: Hayatı, Vakıfları, Hayır İşleri ve Üsküdar’daki Külliyesi. İstanbul: Okur Kitaplığı.
29. Kocaaslan, M. (2020). “Edirne Yeni Saray’ın Harem Bölümünde H 1171 (M 1757-58) Yılında Yapılan Onarımlar”, Sanat Tarihi Dergisi, (29) 1, 133-151.
30. Kuban, D. (1998). İstanbul Yazıları. İstanbul: YEM Yayınları.
31. Öz, T. (1987). İstanbul Camileri II. Ankara: TTK Yayınları.
32. Özdamar, M. (1998). Namazgâhlar. Vakıflar Dergisi. (20), 221-248.
33. Öztuna, Y. (2004). Osmanlı Devleti Tarihi Medeniyet Tarihi II. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
34. Parlak, S. (2020). İslam Ansiklopedisi, (C.30, ss.42-44) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
35. Pazan, İ. (2013). Padişah Anneleri Eserleriyle Valide Sultanlar. İstanbul: BKY Yayıncılık.
36. Pierce, L. P. (1996). Harem-i Hümayun, Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar. (Çev.) Ayşe Berktay, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
37. Pilehvarian, N. (1999). Bezmiâlem Valide Sultan'ın Eğitim Islahatlarındaki Rolü ve Valide Mektebi/ Dârülmaârif. Osmanlı Dünyasında Bilim ve Eğitim Milletlerarası Kongresi Tebliğleri (ss.489-498), İstanbul.
38. Sakaoğlu, N. (2008). Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, (C.2, ss.197) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
39. Sarıbal, İ. (2018). Pertevniyal Valide Sultan’ın El Konulan Hazinesine Dair Tutulan Bir Defterin Analizi, Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, (IV)1, 131-154.
40. Sarıcaoğlu, F. (2006). İslam Ansiklopedisi, (C.32, ss.343-344) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
41. Şentürk, M. H. (1992). İslam Ansiklopedisi, (C.6, ss.108-113) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
42. Şentürk, M. H. (1996). İslam Ansiklopedisi, (C.14, ss.204-205) İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
43. Şentürk, M. H. (1998). Bezmiâlem Valide Sultan’ın Hayatı ve Eserleri. İstanbul Araştırmaları. (6), 18-62.
44. Tanışık, İ.H. (1943). İstanbul Çeşmeleri I. İstanbul: Maarif Matbaası.
45. Taş, K.Z. (2011). Osmanlı Devleti’nde Harem Hayatı. Eskişehir: Kripto Yayınları.
46. Taylan, N. (2012). Kölelikten Sultanlığa Padişah Anaları. İstanbul: Ekim Yayınları.
47. Terzi, A. (2018). Bezmiâlem Valide Sultan. İstanbul: Mega Basım Yayın.
48. Thys-Şenocak, L. (2009). Hadice Turhan Sultan, Osmanlı İmparatorluğu’nda Kadın Baniler. (Çev.) Ayla Ortaç. İstanbul: İstanbul Yayınevi.
49. Tokmakçıoğlu, E. (1991). Osmanlı Kadın Akımları. İstanbul: Geçit Kitabevi.
50. Tozduman, T. A. (2015). Osmanlı Teşkilat ve Kültür Tarihi E-Kitap. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
51. Uğurlu, N. (2011). Gravürlerle Osmanlı Sarayı Harem. İstanbul: Örgün Yayınevi.
52. Uluçay, Ç. (1985). Harem. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
53. Uluçay, Ç. (2001). Harem II. Ankara: TTK Yayınları.
54. Uluçay, M. Ç. (1980). Padişahın Kadınları ve Kızları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
55. Uzunçarşılı, İ.H. (1988). Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı. Üçüncü basım. Ankara: TTK Yayınları.
56. Ünsal, B. (1969). İstanbul’un İmarı ve Eski Eser Kaybı, Türk Sanatı Tarihi Araştırma ve İncelemeleri. (II), 6-62. Yalçın, C. ve Yaşar, M. (2012). Ulu Bir Çınar Pertevniyal. İstanbul: Anka Matbaası.
57. Yerli, H. (2012). Pertevniyal Valide Sultan’ın Baniliği. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
58. Yerli, H. (2022). “Pertevniyal Valide Sultan’ın Baniliği”, T.C. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Ankara.
59. Yavaş, D. (2023). Yıldırım’ın Saraylısı Devlet Hatun. Ed. Hasan Basri Öcalan, Bursa: Yıldırım Belediyesi Kültür Yayınları.