XIII-XIV. YÜZYIL TÜRK-İSLÂM DÜNYASINDA YETİMLERE YÖNELİK SOSYAL HİZMETLER

Öz

Abbasiler döneminde siyasi ve askeri anlamda aktif rol oynayan Türkler, zamanla güçlü devletler kurarak dünya siyasetinin seyrinde belirleyici bir güce sahip olmuşlardır. Öyle ki, Büyük Selçuklular, sonrasında da Osmanlılar, Sünni İslam dünyasının hamisi durumuna gelmişlerdir. Tam da bu noktada, Türkler’in İslam Medeniyetine katkılarının sadece siyasi ve askeri açıdan olmadığını, sosyal, iktisadi, eğitim-öğretim gibi sosyal hizmet alanlarında da olduğunu belirtmekte fayda vardır. Türkler İslâmiyet’i kabul ettikten sonra, İslâm medeniyetindeki sosyal hizmet uygulamalarının geliştirilmesi ve toplumsal refahın sağlanması konusunda büyük gayret göstermişlerdir. Bunu gerçekleştirmelerinde İslâmiyet’teki sadaka-i câriye düşüncesi etkili olmuştur. Müslüman Türkler, birey ve topluma hizmet amacıyla çok sayıda sosyal hizmet kurumu inşa etmişlerdir. XIII-XIV. yüzyıllarda Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular, Zengîler, Eyyûbîler, Memlükler, sonradan Türkleşen İlhanlılar ve diğer Türk devletleri tarafından birçok medrese, han, kervansaray, şifâhâne, hastahane, Bîmâristan ve buna benzer eserler inşa edilerek sosyal hizmet uygulamaları hayata geçirilmiştir. Yüksek devlet erkanı ve hayırsever zenginler tarafından vakıflar kurularak bu hizmetler gerçekleştirilmiştir. Adı geçen uygulamalar arasında özellikle yetim kalmış çocuklara yönelik olanları dikkat çekmektedir. Yetimlik, insanlık tarihinde, çeşitli nedenlerle, bütün toplumlarda yaşanan bir gerçeklik ve dezavantajlılık halidir. Bu yönüyle sosyal hizmetlerin en önemli hedef kitlesidir. Bu çalışmada, Türkler’in sadece siyasi ve askeri alanda etkin bir role sahip olmadıkları, sosyal hizmet uygulamalarında da aktif rol oynakları, örnekleriyle ortaya konulmuştur. Konunun teorik yönünden çok pratiğe yönelik uygulamalara dikkat çekilmiştir. Aşağıda Müslüman Türkler’in, kurdukları devletler aracılığıyla XIII ve XIV. yüzyıllarda yetimlere yönelik gerçekleştirdikleri sosyal hizmet faaliyetleri ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Yetim
• Türkler
• Sosyal Hizmet
• Vakıf
• Medrese

SOCİAL SERVİCES FOR ORPHANS IN THE TURKİC-ISLAMİC WORLD IN THE 13TH AND 14TH CENTURİES

Öz

Turks, who began to embrace Islam on a mass scale during the Abbasid period, played an active role in the strengthening of Islamic civilization. The Turks, who played an active role in political and military terms, especially during the Abbasid period, established powerful states over time and gained a decisive power in the course of world politics. So much so that the Great Seljuks and later the Ottomans became the protectors of the Sunni Islamic world. At this point, it is worth noting that the contributions of the Turks to Islamic Civilization were not only political and military, but also in social service areas such as social, economic, and education. After accepting Islam, the Turks made great efforts to develop social service practices in Islamic civilization and to ensure social welfare. The idea of sadaqah jariyah in Islam was influential in their realization of this. Muslim Turks have built many social service institutions to serve individuals and society. As a result of this, many madrasas, inns, caravanserais, healing centres, hospitals, Bîmâristan and similar works were built by the Karakhanids, Ghaznavids, Seljuks, Zengis, Ayyubids, Mamluks, later Turkified Ilkhanids and other Turkish states in the XIII-XIVth centuries and social service practices were carried out. These services were provided by high state officials and charitable wealthy people through the establishment of foundations. Among these practices, those aimed at orphaned children are particularly noteworthy. Orphanhood is a reality and a state of disadvantage experienced in all societies for various reasons throughout human history. In this respect, they are the most important target group of social services. In this study, it is demonstrated with examples that Turks not only have an active role in the political and military fields, but also play an active role in social service practices. Attention is drawn to practical applications rather than the theoretical aspects of the subject. Below, the social service activities carried out by Muslim Turks for orphans through the states they established in the 13th and 14th centuries will be discussed.

Anahtar Kelimeler

• Orphan
• Turks
• Social Service
• Foundation
• Madrasa

Kaynakça

1. Akkuş, M. (2022). Moğollara Dini Muhalefet; İlhanlıların Anadolu’daki Dini Siyasetleri. Konya: Çizgi Kitabevi.
2. Âşık Paşazade (2003). Osmanoğulları'nın Tarihi. sad. K. Yavuz-M.A.Y. Saraç. İstanbul: Koç Kültür Sanat Tanıtım A.Ş. Yayınları.
3. Atmaca, Esra (2021). Kara Veba Memlükler’de Salgın ve Toplum (748/1348-1349), Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları.
4. Bakkal, Şule (2021). Yetimin ve Yetimliğin Öyküsü Paralelinde Yetimhane Yapılarının Mimari Gelişimine Kronolojik Bir Bakış, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
5. Berkey, Jonathan (2015). Orta Çağ Kahire’sinde Bilginin İntikali: İslâmi Eğitimin Sosyal Tarihi, (çev.) İsmail Eriş, İstanbul: Klasik Yayınları.
6. Çelik, Yılmaz (2017). İslâm’da Sosyal Hizmetler Hz. Peygamber Dönemi, Konya: Çizgi Yayınevi.
7. Çelik, Yılmaz (2024). “İslâm Tarihinde, Osmanlı Öncesi, Yetimlere Yönelik Sosyal Hizmet Uygulamaları”, Ahmet Ekşi-A.F. Göksun (ed.), Bütün Yönleriyle Yetim (s. 213-228), İstanbul: Ensar Yayınları.
8. Çetin, Altan (2018). “XIII-XV. Yüzyıllarda Yakın Doğu'nun Sosyo-Ekonomik Hayatında Tüccarlar”, H.C. Güzel vd. (ed.), Türkler (C/s. 5/850-877), İstanbul: Yeni Türkiye Yayınları.

9. Çifci, E. Gökçearslan (2009). “Türkiye’de ve Dünyada Korunmaya İhtiyacı Olan Çocuklara Yönelik Hizmetlerin Tarihsel Gelişimi”. Aile ve Toplum, 5(19), 53-65.
10. Ebû Ubeyd, Kâsım b. Sellâm (1981). Kitâbu’l-Emvâl, (çev.) Cemaleddin Saylık, İstanbul: Düşünce Yayınları.
11. Erkan, Nevzat (2024). “Klasik Osmanlı Dönemi Vakıf Belgelerinde Yetimler”, Ahmet Ekşi-A.F. Göksun (ed.), Bütün Yönleriyle Yetim (s.229-240), İstanbul: Ensar Yayınları.
12. Eroğlu, Haldun (2003). “Muzafferüddin Kökbörü (1156-1232): Yetimlere Sütanneler Tayin Eden Devlet Adamı”. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 46(1), 80-82.
13. İbn Bibi, el-Hüseyin Muhammed b. Ali el-Ca'feri er-Rugadi (1941). el-Evamirü'l-Ala'iyye fi'l-umuri'l-Ala'iyye çev. Mürsel Öztürk. 2 cilt. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
14. İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâ İsmail (1995). el-Bidâye ve’n-nihâye, (çev.) Mehmet Keskin, İstanbul: Çağrı Yayınları.
15. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf el-Atâbekî (1992), en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kāhire, (thk.) Muhammed Hüseyn Şemsüddin, Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye.
16. İbnü’l-Esîr, İzzeddin Ebû’l-Hasen Ali b. Muhammed (1987). el-Kâmil fi’t Târîh, thk. M. Yûsuf ed-Dekkâk. 11 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye.
17. el-İsfahânî, İmad ed-Din Kâtib (1943) Zubdat al-Nusra ve Nuhbat al-Usra,(Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi). İhtisar el-Bundarî. çev. Kıvameddin Burslan. İstanbul: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
18. Kanat, Cüneyt (2002). “Orta Doğu'da Hâkimiyet Mücadelesi (1382-1447) Memlûk-Timurlu Münasebetleri”, H.C. Güzel vd. (ed.), Türkler (C/s. 5/228-437), İstanbul: Yeni Türkiye Yayınları.
19. Kandemir, M. Yaşar (Erişim 25 Eylül 2025). “İbn Hacer el-Askalânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-hacer-el-askalani
20. Kapcı, Hikmet Zeki (2016). Osmanlı’dan Cumhuriyete Yetim, İstanbul: Kriter Yayınları.
21. Kaya, Büşra Sıdıka (2017). IX./XV. Asır Kahire’sinde Bilgi ve Toplum, Yayınlanmamış Doktora Tezi İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
22. Kayaoğlu, İsmet (1981). “Rahatoğlu ve Vakfiyesi”. Vakıflar Dergisi, (13), 1-29.
23. Kazıcı, Ziya (2010). İslâm Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi, İstanbul: İFAV Yayınları.
24. Keleş, Bahattin (2018). “Memlükler Döneminde Kârimî Tüccarlarının Uluslararası Ticaretteki Yeri ve Önemi”. Turkish Studies, 13(1), 81-96.
25. Keleş, Hilmi (2025). Bahrî Memlükler’de Sosyal Hizmetler (1250- 1382), Bursa: DTA Yayıncılık.
26. Köprülü, Bülent (1951). “Tarihte Vakıflar”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(3), 479-518.
27. Köse, Saffet (Erişim 15 Ağustos 2025). “Lakît”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/lakit
28. Kur’an Yolu (Erişim 15.09.2025). https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf_v2/kuran-meal-2/fatiha-suresi-1/ayet-1/diyanet-vakfi-meali-4
29. Makdisî, George (2012). Ortaçağ’da Yüksek Öğretim İslâm Dünyası ve Hristiyan Batı, (çev.) A.H. Çavuşoğlu-T. Başoğlu, Ankara: Klasik Yayınları.
30. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Alî (1418/1998). el-Mevâiz ve’l-İ’tibâr bi Zikri’l-Hitati ve’l-Âsâr, Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye.
31. Merçil, Erdoğan (2015). Selçuklular zamanında Dîvân teşkilâtı:(merkez ve eyalet dîvânları). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
32. Müslim, Ebü’l-Huseyn Müslim b. Haccâc (1967-1970). Sahih-i Müslim ve Tercemesi, (çev.) Mehmed Sofuoğlu, İstanbul: Ötüken Yayınları.
33. Nesâî, Ebû Abdurrahman b. Şuayb (2001). es-Sünenü’l-Kübrâ, (thk.) Hasan Abdulmunim Şelebi. Beyrut: Müessesetü'r-risâle.
34. Nizâmülmülk (2009), Siyâsetnâme. çev. Mehmet Taha Ayar. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
35. Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Abdilvehhâb el-Bekrî (1423/2002). Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb, Kahire: Dâru’l-kütüb ve’l-vesaiki’l-kavmiyye.
36. Öztürk, Nazif (1991). “Aile Vakıfları”, Türk Aile Ansiklopedisi (C/s. 3/1032-1042), Ankara: Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu.
37. Reşidüddin Fazlullah (2010). Câmiü't-Tevârih. Çev. E. Göksu-H.Hüseyin Güneş. İstanbul: Selenge Yayınları.
38. Sezgin, Fuat (2015). İslâm’da Bilim ve Teknik, (çev.) Abdurrahman Aliy, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
39. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Abdurrahmân b. Ebî Bekr el-Hudayrî (1387/1968). Hüsnü’l-muhâdara, (thk.) Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim, Mısır: Dâru İhyau kutubi’l-Arabiyye.
40. Şeker, Mehmet (2018). “Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Anlayışı ile Vakıf Hizmetleri”, Mehmet Şeker (Ed.), İslâm Tarihi ve Medeniyeti (C/s. 14/355-397), İstanbul: siyer yayınları.
41. Turan, Osman (1969). Selçuklular Tarihi ve Türk İslâm Medeniyeti. 2. Baskı. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu.
42. Ünal, Vehbi (2015). “Dünden Bugüne Kültürümüzde Koruyucu Aile Hizmetleri Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 10(6), 875-900.
43. Yediyıldız, Bahaeddin (Erişim 14 Eylül 2025). “Vakıf-Tarih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/vakif#2-tarih
44. Yiğit, İsmail (2002). “Memlûkler Dönemi (1250-1517) İlmî Hareketine Genel Bir Bakış”, H.C. GÜZEL vd. (ed.), Türkler (C/s. 5/1424-1440), İstanbul: Yeni Türkiye Yayınları.
45. Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân ed-Dımaşkî (1998). Târihu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhir ve’l-a’lâm, (thk.) Ömer Abdüsselam Tedmüri, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabi.
46. Zeki, İzzetullah (2025). Cendden Cihana Selçuklu Sultanları, Çizgi Kitabevi.