Analysis of the Otherizing Interpretation of the Representatives of the Menâr School in the Context of Ethnicity on the Axis of Narrations in the Tafsīr Literature

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 680 - 695, 30.12.2025

Bayram Ayhan

https://doi.org/10.56574/nohusosbil.1833902

Öz

Representatives of the Manār School, Muhammad Abduh (1849-1905) and Rashid Rizā (1865-1935), criticized Ka'b al-Ahbar, of Jewish origin, and Wahb ibn Munabbih, of Persian origin, with non-objective inferences in the context of their ethnic identities. They stated that the Jewish and Persian nations played an active role in many heinous events in Islamic history and defined the two followers of the Prophet as people who tried to distort Islam through Isrā'iliyya. They stated that it was not right for the respected names of Islamic scholars to accept the two tabiin in question as sika. In our study, the narrations quoted by the commentators of narration and wisdom, especially Tabari, from the relevant names were included. When the narrations in question were examined, it was seen that Ka'ab al-Ahbār and Wahb b. Munabbih conveyed information that was a mixture of Torah and mythology. It has been determined in the analysis of the tafsir literature that influential figures in tafsir, especially Abdullah ibn Abbas and Abu Hurayrah, narrated from Ka'ab al-Ahbār and Wahb ibn Munabbih. It should be noted that Abdullah ibn Abbas received information not on religious matters but rather on the allegorical verses. The accusation of the Menar School of introducing Israelite thought into the interpretation of Ka'b al-Ahbār and Wahb b. Munabbih is acceptable. However, their criticism in the context of ethnic affiliation is not a scientific and objective approach. This study aims to analyze the Menar School's claims and accusations based on narratives from relevant figures in the exegetical literature. The method employed is descriptive analysis and document content analysis.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Manār School , Tabī'īn , Otherization , Tafsīr Narratives.

Etik Beyan

The study does not contain any content that would require ethical declaration.

Destekleyen Kurum

There is no institution supporting the article.

Menâr Ekolü Temsilcilerinin Etnisite Bağlamında Ötekileştirici Yorumunun Tefsir Literatüründeki Rivâyetler Ekseninde Tahlili

Öz

Menar Ekolü temsilcileri Muhammed Abduh (1849-1905) ve Reşîd Rızâ (1865-1935) etnik kimlikleri bağlamında Yahudi asıllı Kâ‘b el-Ahbâr ve Fars asıllı Vehb b. Münebbih’i nesnel olmayan çıkarımlarla tenkit etmiştir. Bu iki isim, Yahudi ve Fars milletinin İslam tarihindeki birçok menfur olayda aktif rol aldığını belirtmiş ve mezkûr iki tabiini isrâiliyât yoluyla İslam’ı tahrif etmeye çalışan kişiler olarak tanımlamıştır. İslam ulemasının saygın isimlerinin söz konusu iki tabiini sika olarak kabul etmesinin doğru olmadığını belirtmiştir. Çalışmamızda Taberî başta olmak üzere rivayet ve dirayet müfessirlerinin ilgili isimlerden alıntıladığı rivayetlere yer verilmiştir. Söz konusu rivayetler incelendiğinde K’ab el-Ahbâr ve Vehb b. Münebbih’in Tevrat ve mitoloji karışımlı bilgileri aktardığı görülmüştür. Abdullah b. Abbas ve Ebu Hureyre başta olmak üzere tefsirde etkinliği olan isimlerin K’ab el-Ahbâr ve Vehb b. Münebbih’ten rivayette bulunduğu tefsir literatürü tahlillerinde tespit edilmiştir. Abdullah b. Abbas’ın itikadi konularda değil, daha çok müteşabihler konusunda bilgi aldığı belirtilmelidir. Reşîd Rızâ Kâ‘b el-Ahbâr ve Vehb b. Münebbih’in etnik aidiyetlerine dair zafiyetlerinin var olduğunu ve bunu da aktardıkları bilgilere yansıttıklarını zımnen ifade etmiştir. Ne var ki tefsir literatüründeki rivayetler incelendiğinde böyle bir durumun varlığı tespit edilmemiştir. Aksine peygamberlerin ismetine mutabık olmayan rivayetlerin bu isimlerden değil, başka kişilerden aktarıldığı görülmüştür. Menar Ekolü’nün Kâ‘b el-Ahbâr ve Vehb b. Münebbih’i tefsire isrâiliyatı sokmakla ithamı makbuldür. Fakat etnik aidiyetleri bağlamındaki eleştirileri ilmî ve nesnel bir yaklaşım değildir. Çalışma, Menar Ekolü’nün söz konusu iddia ve ithamlarını tefsir literatüründe ilgili isimlerden aktarılan rivayetler ekseninde çözümlemeyi amaçlamaktadır. Yöntem olarak betimsel analiz ve doküman içeriği tahlili esas alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir Menar Ekolü , Tâbiîn , Ötekileştirme Tefsir Rivayetleri.

Etik Beyan

Çalışma etik beyan gerektirecek herhangi bir muhteva barındırmamaktadır.

Destekleyen Kurum

Çalışmayı destekleyen herhangi bir kurum yoktur.

Kaynakça

• Aydemir, A. (2019). Tefsir’de İsrâiliyat. İstanbul: Beyan Yayınları.
• Baysal, Sıddık. “Mahiyeti, İmkan ve Sınırlılıkları Açısından Bilmsel Tefsir”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 3/2 (2019), 226-266.
• Cevâd, A. (1993). el-Mufassal fî Târîhi’l-Arab Kable’l-İslam, 2. Basım. 10 Cilt. Bağdat: Neşru Câmiatu Bağdad.
• Çelik, İ. (2020). “Ehli Sünnet ve Şiaya Göre İsrâiliyatın Delil Oluşu (Muhammed Abduh, Reşîd Rızâ ve Tabatabâi Örneği)”. Balıkesir İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12/2, 223-238.
• Ebu Nuaym. (1986). Delâilu’n-Nübüvve, thk. Muhammed Ravvâs Kal’acî. 7 Cilt. Beyrut, Dâru’n-Nefâis.
• Ebu Nuaym. (1978). Hilyetu’l-evliyâ ve tabakâtu’l-asfiyâ.. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye,
• Efgânî, C. – Abduh, M. (2002). el-ʿUrvetü’l-vüs̱ḳā nşr. Seyyid Hâdî Hüsrev Şâhî. Kahire: Dâru’l-Menâr.
• Fayda, M. (1994). “Ebnâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/78-79. İstanbul: TDV Yayınları.
• İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdullah b. Gālip. (2001). el-Muharreru’l-vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-‘Azîz. thk. Abdusselam Abduşşâfî. 6 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
• İbn Ebî Şeybe. (1989). el-Kitâbu’l-Musannef fi’l-Ehâdîs ve’l-Âsâr. thk. Kemal Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Beyrut, Dâru’t-Tâc.
• İbn Hacer el-Askalânî. (2008). el-İsâbe fî Temyîzi's-Sahâbe, thk. Abdulmuhsin et-Türkî. 14 Cilt. Kahire, Merkezu Hicr li’l-Buhûs ve’d-Dirâsât.
• İbn Hibbân (1973). Kitâbu’s-Sikât. 7 Cilt. Hindistan, Dâiratu’l-Maârîfi’l-‘Usmâniyye.
• İbn Kesir, Ebu’l-Fidâ İsmail b. Ömer. (1997). el-Bidâye ve’n-Nihâye. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türki. 21 Cilt. Lübnan: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirasât.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail b. Ömer. (1997). Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-‘aẓîm. thk. Sâmî b. Muhammed es-Sellâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe li’n-Neşr.
• Kandemir, Y. (2001). “Kâ‘b el-Ahbâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/2-3. İstanbul: TDV Yayınları.
• Karahüseyin, S. (2019). “Klasik Düşünceden Modern Düşünceye Mutezile ve Yeni Mutezile Söylemi”. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 9/2, 347-363.
• Kiraz, C. (2018). Menar Tefsirinde Özgün Yorumlar. Bursa: Emin Yayınları. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. (1952). el-Câmi’ li-aḥkâmi’l-Ḳur’ân. thk. Hişâm Semir el-Buhârî. 21 Cilt. Riyad: Dâru ‘Âlemi’l-Kutub.
• Maşalı, M. E. (2020). “Muhammed b. Ka’b el-Kurazî’”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 30/542-543. Ankara: TDV Yayınları.
• Mâturîdî, Ebû Mansur Muhammed. (2005). Tevilâtu ehli’s-sünne: tefsîru’l-Mâturîdî. thk. Mecdî Basillûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Habîb. (1989). en-Nüket ve’l-‘uyûn: tefsîru’l-mâverdî. thk. Abdulmaksûd bin Abdurrahîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
• Mertoğlu, M. S. (2009). “Sa‘lebî”, “Tefsiru’l-Menâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/27-28. İstanbul: TDV Yayınları.
• Mertoğlu, M. Suat. (2011). “Tefsiru’l-Menâr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/297-298. İstanbul: TDV Yayınları.
• Mes’ûdî, Hüseyin b. Ali. (1973). Murûcu’z-zeheb ve maâdinu’l-cevher. thk. Muhammed Muhyiddin. 2 Cilt. Beyrut, Dâru’l-Fikr.
• Nevevî, Ebu Zekeriyya Yahyâ. (2002). Tehzîbu’l-Esmâ ve’l-luğât. thk. Abduh Ali Keşkî. 4 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Feyhâ. Özafşar, M. E. (2012). “Vehb b. Münebbih”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 42/610-612. İstanbul: TDV Yayınları.
• Özkaya, S. (2017). “XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nin “Ortadoğu” Topraklarındaki Nüfuz Mücadelesi ve Milliyetçiliğin Rolüne Bir Örnek: Arabi Paşa Ayaklanmasına İngiliz Müdahalesi”. Akademik Bakış Dergisi 60/1, 280-302.
• Öztürk, M. (2014). “Kur’ân Kıssaları Bağlamında İsrâiliyat Konusuna Farklı Bir Yaklaşım –Tefsirde İsrâiliyat Karşıtı Söylemin Tahlil ve Tenkidi”. İslami Araştırmalar Dergisi 9/1, 11-68.
• Öztürk, M. (2020). Kur’an’a Çağdaş Yaklaşımlar. Ankara: Ankara Okulu Yayınları.
• Râzî, F. (1981). Mefâtîḥu’l-ġayb: tefsîru’r-Râzî. 32 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Fikr Li’t-Tabaa ve’n-Neşr.
• Reşîd Rızâ, M. (1947). Tefsîru’l-Menâr. Kâhire: Dâru’l-Menâr.
• Reşîd Rızâ, M. (2007). Gerçek İslam’da Birlik. çev. Hayrettin Karaman. İstanbul: İz Yayınları.
• Sandıkçı, K. (1998). “Hemmam b. Münebbih”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/189. İstanbul: TDV Yayınları.
• Suyûtî, C. (2004). ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîri bi’l-me’sûr. thk. Abdullah bin Abdulmuhsin et-Türkî. 17 Cilt. Kahire: Merkezu Hicr li’l-Buhûs.
• Şimşek, M. S. (2019). Günümüz Tefsir Problemleri. İstanbul: Hikmetevi Yayınları.
• Taberî, Ebû Câfer Muhammed b. Cerîr. (2001). Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Ḳur’ân. thk. Abdullah bin Abdulmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-Arabiye.
• Uzun N.(2015). “Sahâbenin Tefsirde İsrâiliyata Bakışı”. Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1, 7-38.
• Vâhidi, Ebu’l-Hasan. (1994). el-Vasît fî Tefsiri’l- Kur’âni’l-Mecîd. thk. Adil Ahmed Abdulmarsud. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
• Yüksel, Muhammed Bahaeddin. Kur’an’ı Farklı Anlama ve Nedenleri. Ankara Okulu Yayınları, 2017.
• Zehebî, Ahmed b. Osman. (1985). Siyeru A’lâmi’n-nübelâ, Thk. Şuayb el-Arnaûd. 24 Cilt. Beyrut: Müesesetu’r-Risâle.
• Zehebî, Muhammed Hüseyin. (2000). et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Mektebetu Vehbe. Zehebî, Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed. (1998). el-Muğnî fi’d-duafâ, thk. Nureddin ‘Itr. 2 Cilt. Katar, İhyâu’t-Turâsi’l-İslâmî.
• Zemahşerî, Cârullah Ebu’l-Kāsım Muhammed b. Ömer. (1998). el-Keşşâf an haḳāiḳi ġavâmidi’t-tenzîli ve ‘uyûni’l-eḳvali fi vucûhi’t-te’vîl. thk. Adil Ahmed Abdulmevcud. 6 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-Abikan.