Anadolu’da Ahiler: Selçuklu’dan Moğol Tahakkümüne Toplumsal Bir Direniş

Öz

XIII. yüzyılda Anadolu’da Ahilik teşkilatı, fütüvvet geleneğinin Abbâsî halifesi Nâsır-Lidînillâh tarafından kurumsallaştırılması ve Mecdüddin İshak’ın Bağdat ziyaretiyle Anadolu’ya taşınması sonucunda ortaya çıkmıştır. Ahi Evran’ın Kayseri’de debbağlık mesleği üzerinden örgütlenmesi, Yabanlu Pazarı gibi merkezlerde ticaretin gelişmesine katkı sağlamış ve teşkilatın ekonomik boyutunu güçlendirmiştir. Ardından Konya’ya taşınan Ahilik, Ahi Evran’ın müderrislik faaliyetleriyle ilmî ve tasavvufî bir kimlik kazanmış, Selçuklu iktidarıyla doğrudan temas kurarak toplumsal bir aktör haline gelmiştir. II. Gıyâseddin Keyhüsrev döneminde Vezir Sâdeddin Köpek’in baskıları sonucu Ahiler sürgün edilmiş; Ahi Evran, Hacı Bektaş Veli ve Baba İlyas gibi önde gelen şahsiyetler farklı bölgelere gönderilmiş, bu süreç Babailer İsyanı gibi büyük toplumsal hareketlere zemin hazırlamıştır. Moğol hâkimiyetinin Anadolu’da artmasıyla birlikte Ahiler, II. İzzeddin Keykâvus’un yanında yer alarak Türkmen topluluklarıyla birleşmiş ve siyasî bir direniş hattı oluşturmuştur. Çalışma, Ahiliğin XIII. yüzyılda ekonomik örgütlenmeden ilmî-tasavvufî bir kimliğe ve nihayetinde siyasî direnişe evrilen çok yönlü yapısını, Selçuklu siyasî dönüşümleri ve Moğol baskısı bağlamında incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ahilik
• Ahi Evran
• Anadolu
• Moğol Baskısı
• Türkiye Selçuklu Devleti

The Ahis In Anatolia: Social Resistance From The Seljuks To Mongol Domination

Öz

In thirteenth-century Anatolia, the Ahi organization emerged as a multifaceted institution shaped by the transmission of the futuwwa tradition from the Abbasid Caliph al-Nasir. The diplomatic mission of Mecdüddin Ishak to Baghdad and his return with leading Sufi figures laid the foundations of Ahism in the Seljuk realm. Ahi Evran’s settlement in Kayseri and his organization of craftsmen through the tanning trade contributed to the vitality of the Yabanlu Bazaar, integrating Anatolia into wider commercial networks. The subsequent relocation of the movement to Konya marked a turning point: Ahi Evran’s teaching activities in major madrasas endowed the organization with intellectual and spiritual dimensions, while direct contact with Seljuk rulers elevated its social and political standing. Under Sultan Ghiyath al-Din Kaykhusraw II, however, the influence of vizier Sa‘d al-Din Köpek led to persecution and exile of Ahi leaders, including Ahi Evran, Hacı Bektaş Veli, and Baba İlyas. These measures contributed to the outbreak of the Babai Revolt, reflecting broader social unrest. With the expansion of Mongol domination after the Battle of Köse Dağ (1243), the Ahis faced further pressure yet aligned themselves with Sultan Kaykaus II, joining Turkmen groups in resistance against Mongol-backed Seljuk authority. This study demonstrates that Ahism in thirteenth-century Anatolia evolved from an economic guild into an intellectual and spiritual movement, and ultimately into a political force of resistance.

Anahtar Kelimeler

• Akhi Brotherhood
• Ahi Evran
• Anatolia
• Mongol Pressure
• Sultanate of Rum

Kaynakça

1. Altınok, B. Y. (2005). Yeni Vesikalar Işığında Ahi Evran Velî İle Arkadaşlarının Sürgün Ve Şehit Edilmesi. M. F. Köksal (Ed.), I. Ahilik Araştırmaları Sempozyumu (ss. 63-77). Gazi Üniversitesi Yayınevi.
2. Anonim. (2014). Târîh-i Âl-i Selçuk (Anonim Selçuknâme) (H. İ. Gök & F. Coşguner, Haz.). Atıf Yayınları.
3. Azamat, N. (1995). Evhadüddîn-i Kirmânî. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 11, ss. 518-520). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
4. Ahmed Eflaki. (2006). Ariflerin Menkıbeleri (T. Yazıcı, Çev.). Kabalcı Yayınevi
5. Anadol, C. (1991). Türk-İslam Medeniyetinde Ahilik Kültürü Ve Fütüvvetnameler. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
6. Aydemir, M. (2019). Osmanlı Küçük İşletme Grupları Olarak Ahilik: Tarihsel Bir Değerlendirme. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 20(2), 230-247.
7. Aydın, Ö. (2025). Ahi Birliklerinin Örgütlenmesi Ve Yönetim Sistemi: Denetim Mekanizmaları Ve Ceza Uygulamaları. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 49(2), 117-128.
8. Bayram, M. (1979). Baba İshak Hareketinin Gerçek Sebebi Ve Ahi Evren İle İlişkisi. Diyanet Dergisi, 18(2), 69-78.

9. Bayram, M. (1991). Ahi Evren ve Ahi Teşkilatı’nın Kuruluşu. Damla Matbaacılık.
10. Bayram, M. (2001). Tarihin Işığında Nasreddin Hoca ve Ahi Evren, Bayrak Matbaası.
11. Bal, M. S. (2005). Moğol İstilâsından Sonra Türkiye Selçuklu Devleti İçinde Çıkan Türkmen (Oğuz) İsyanları (1243-1262). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2).
12. Bingöl, G. (2025). The Road To The Seljuk Throne Alâeddin Keykubad’s Youth And Political Journey. BENGİ Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi, 2025(2), 267-285. https://doi.org/10.58646/bengi.1647808
13. Bingöl, G., & Aslan, Ö. (2025). XIII. Yüzyılda Anadolu’da Türkmen Direnişi: Denizli ve Çevresindeki İsyanlar. Çekmece Sosyal Bilimler Dergisi, 13(26), 58-69. https://doi.org/10.55483/cekmece.1640750
14. Cahen, C. (2014). Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler (E. Üyepazarcı, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
15. Cahen, C. (1986). İlk Ahiler Hakkında (M. Öztürk, Çev.). Belleten, 50(197), 591-602.
16. Cahen, C. (2024). Türkiye’nin Doğuşu Anadolu Selçuklu Devleti 11.-14. Yüzyıl (N. Epçeli, Çev.). Yeditepe Yayınevi.
17. Cahen, C. (1968). Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History C.1071-1330. Sidgwick & Jackson.
18. Çağatay, N. (1982). Anadolu’da Ahilik ve Bunun Kurucusu Ahi Evren. Belleten, 46(182), 423-436.
19. Çetiner, O. S. (2022). Babailer İsyanının Siyasi Ve Ekonomik Nedenleri Ve Baba İlyas’ın Ahi Evran Ve Ahilerle İlişkisi. Kadim Akademi SBD, 6(1), 61-73.
20. Demir, M. (2015). Selçuklular Tarihi. Değişim.
21. Dündar, O. (2022). Fütüvvet Teşkilatlarının Süreç Analizi Yoluyla İncelenmesi. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi / Journal of Social Policy Conferences, 83, 197-224. https://doi.org/10.26650/jspc.2022.83.1182656
22. Ersan, M. (2010). Türkiye Selçuklu Devletinin Dağılışı. Birleşik Yayınevi.
23. Efe, A. (2018). Malazgirt’ten Söğüt’e Anadolu Selçuklu Sultanları. Nar Yayınları.
24. Gordlevski, V. A. (2015). Küçük Asya’da Selçuklular (A. İnan, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
25. Güner, U. (2016). Cahiliye Devrinden Abbasilerin Son Dönemine Kadar Fütüvvet Teşkilatı’nın Gelişimi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 3(10).
26. Güleç, F., & Bingöl, G. (2025). Türkiye Selçuklu Devleti’nde Türkmen Ahmed İsyanı: Sosyo-Politik Sebepler, İsyanın Gelişimi ve Devlet Yapısına Etkileri. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 501-510. https://doi.org/10.56574/nohusosbil.1792343
27. Güleç, F., & Bingöl, G. (2025). Türkiye Selçuklu Devleti’nin Siyasi Yapısında Çobanoğulları Beyliği: Siyasi Ve Sosyo-Kültürel Dinamikler. Çekmece Sosyal Bilimler Dergisi, 27, 99-116. https://doi.org/10.55483/cekmece.1737260
28. Hacıgökmen, M. A. (2018). Türkiye Selçuklu Devlet Adamları. Çizgi Kitabevi.
29. Ibn Bībī. (2014). El Evamirü’l-Ala’iye fi’l-Umuri’l-Ala’iye Selçukname (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
30. İbn Battûta. (2024). İbn Battûta Seyahatnamesi Tuhfetü’n—Nuzzar—Fi Garaibi’l—Emsar ve Agaib El- Esfar (R. Şeşen, Çev.). Yeditepe Yayınevi.
31. İbnül Esir. (2019). İslam Tarihi El-Kamil Fi’t Tarih (A. Özaydın, A. Ağırakça, Çev.; C. 10). Ravza Yayınları.
32. İbnü’t-Tıktaka. (2016). El-Fahri Devlet İdaresi, Halifeler, Vezirleri Tarihi (632-1258) (R. Şeşen, Çev.). Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
33. Kaymaz, N. (2009). Anadolu Selçuklu Sultanlarından II. Giyâsü’d-dîn Keyhüsrev ve Devri. Türk Tarih Kurumu.
34. Kafesoğlu, İ. (1972). Selçuklu Tarihi. Milli Eğitim Basımevi.
35. Kafesoğlu, İ. (2014). Selçuklular ve Selçuklu Tarihi Üzerine Araştırmalar. Ötüken.
36. Kara, M. (2005). Türk Tasavvuf Tarihi Araştırmaları Tarikatlar/Tekkeler/Şeyhler. Dergâh Yayınları.
37. Kaymaz, N. (2009). Anadolu Selçuklu Sultanlarından II. Giyâsü’d-dîn Keyhüsrev ve Devri. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
38. Kazıcı, Z. (1988). Ahîlik. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 1, ss. 540-542). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
39. Kerimüddin Mahmud-i Aksarāyī. (2000). Müsâmeretü’l-Ahbâr (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
40. Kofoğlu, S. (2006). Hamidoğulları Beyliği. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
41. Köksal, M. F. (2013). Ahi Evran’ın Menkabevi Hayatına Dair Bilinmeyen Bir Eser: “Menâkıb-ı Ahî Cihân-ı Nasreddîn Ahi Evran. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 62, 85-108.
42. Köymen, M. A. (2020). Büyük Alâeddin Keykubad ve Zamanı (S. Koca & S. Tarifçi, Ed.). Kronik.
43. Köymen, M. A. (1986). Türkiye Selçuklu Devleti’nin Ekonomik Politikası. Belleten, 50, 198.
44. Köprülü, M. F. (2022). Anadolu’da İslamiyet. Alfa Yayınları.
45. Köprülü, M. F. (2022). Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu. Alfa Yayınları.
46. Köprülü, M. F. (2014). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar (1. bs). Alfa Yayınları.
47. Merçil, E. (2013). Müslüman Türk Devletleri Tarihi (8. bs). Bilge Kültür Sanat.
48. Müneccimbaşı, A. b. L. (2017). Camiu’d-Düvel Selçuklular Tarihi II Anadolu Selçukluları ve Beylikleri (A. Öngül, Çev.). Kabalcı Yayıncılık. (Orijinal eser 17. yüzyılda yazılmıştır).
49. Niğdeli Kadı Ahmed. (2015). Niğdeli Kadı Ahmed’in El-Veledü’ş-Şefîk ve’l-Hâfidü’l-Halîk’ı (Anadolu Selçuklularına Dair Bir Kaynak) (A. Ertuğrul, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
50. Ocak, A. Y. (1991). Baba İsak. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 4, ss. 368-369). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
51. Ocak, A. Y. (2011). Babaîler İsyanı: Alevîliğin Tarihsel Altyapısı Yahut Anadolu’da İslâm-Türk Heterodoksisinin Teşekkülü. Dergâh Yayınları.
52. Ocak, A. Y. (2011). Ortaçağ Anadolu’sunda İki Büyük Yerleşimci (Kolonizatör) Derviş Yahut Vefâiyye ve Yeseviyye Gerçeği Dede Garkın & Emîrci Sultan (13. Yüzyıl). Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi.
53. Ocak, A. Y. (1996). Fütüvvet. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 13, ss. 261-263). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
54. Öngül, A. (2017). Anadolu Selçukluları. Çamlıca.
55. Sümer, F. (2002). Kösedağ Savaşı. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 26, ss. 272-273). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
56. Sümer, F. (2025). Anadolu’da Moğollar. Türk Tarih Kurumu.
57. Sarıçam, İ., & Erşahin, S. (2021). İslâm Medeniyeti Tarihi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
58. Şen, M. E., & Bingöl, G. (2022). Anadolu’da Moğol Tahakkümüne Karşı Aykırı Bir Ses: Beylerbeyi Hatiroğlu Şerafeddin. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 5(2), 381-392. https://doi.org/10.48120/oad.1171449
59. Şahin, H. (2019). Türkiye Selçuklu, Beylikler ve Erken Osmanlı Döneminde Ahîler. M. Bedirhan & M. T. Bağlı (Ed.), Hz. Peygamber ve Fütüvvet. Nefes Yayınları.
60. Şahin, İ. (1988). Ahi Evran. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, Cilt. 1, ss. 529-530.
61. Taeschner, F. (1972). İslamda Fütüvvet Teşkilatının Doğuşu Meselesi ve Tarihi Ana Çizgileri (S. Yüksel, Çev.). Belleten, 36(142), 203-236.
62. Turan, N. (2007). Selçuklu ve Osmanlı Anadolu’sunda Ahiliğin Sosyo-Ekonomik Gelişim Süreci. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 52, 151-187.
63. Turan, O. (2002). ‘‘Selçuklular Zamanında Türkiye Siyasi Tarih Alp Arslan’dan Osman Gazi’ye (1071-1318)’’. Ötüken Yayınları.
64. Turan, O. (2010). Selçuklular Zamanında Türkiye (10. bs). Ötüken Neşriyat.
65. Turan, O. (2012). Selçuklular ve İslâmiyet (6. bs). Ötüken.
66. Turan, O. (2014). Selçuklu Tarihi Araştırmaları. Türk Tarih Kurumu.
67. Usta, A. (2019). Selçuklu Sultanları. Yeditepe Yayınları.
68. Yazıcızâde Ali. (2017). Tevârîh-i Âl-i Selçuk (Oğuznâme-Selçuklu Tarihi) (A. Bakır, Haz.). Çamlıca Yayınları.
69. Yılmaz, H. (2019). Şeyhüşşüyûh. TDV İslâm Ansiklopedisi (ss. 562-563). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
70. Yinanç, M. H. (2020). Türkiye Tarihi Selçuklular Devri (R. Yinanç, Ed.; 2. bs, C. 2). Türk Tarih Kurumu