Orta Çağ’da İslam Tarih Yazımı: Tanrı Merkezli/Metafiziksel Yaklaşım Üslubu İle Memlûk Devleti Örneği

Öz

Orta Çağ’da hem doğuda hem de batıda hâkim olan düşünce modeli Tanrı merkezliydi. Bu yaklaşım tarih yazımına da yansımış, olaylar Tanrı’nın birer eylemi olarak değerlendirilmiştir. Böylece tarih, bütüncül ve anlamlı bir amaç çerçevesinde ele alınmış; dönemin eserleri metafiziksel bir üslup kazanmıştır. Türk-İslam devletleri içerisinde Memlûkler, tarih yazıcılığında önemli bir yere sahiptir. Memlûkler döneminde kaleme alınan eserler, nicelik ve nitelik bakımından önceki dönemlere göre daha fazladır ve günümüz araştırmacıları için birincil kaynak niteliği taşımaktadır. Dönemin tarihçilerinin çoğu yalnızca din âlimi değil, aynı zamanda tarihçi kimliğiyle öne çıkan entellektüellerdi. Onların eserleri siyasi, idari ve sosyo-ekonomik konularda araştırmalar yapan bilim insanları için temel başvuru kaynaklarıdır. Bu çalışmamda, Memlûk tarihçileri ve eserlerini doğrudan ele almak yerine, dönemin önde gelen tarihçileri üzerinden tarih yazımındaki metafiziksel üslubu incelemekteyim. İçerik analizi yöntemiyle yürüttüğüm araştırmamda, Memlûk tarihçiliğinde tarihin hangi anlam ve işlevle ele alındığını ortaya koymaya çalışmaktayım. Böylelikle çalışmamın nihai amacı, hem Memlûk devleti tarihçiliğini değerlendirmek hem de Orta Çağ İslam tarihi üzerinden, günümüz tarih yazımında tarihin asli işlevine dikkat çekmektir.

Anahtar Kelimeler

• Orta Çağ
• İslam Tarihi
• Memlûk Devleti
• Tarih Yazımı
• Metafizik.

Medieval Islamic Historiography: The Theocentric and Metaphysical Style in the Case of the Mamluk State

Öz

During the Middle Ages, a theocentric worldview prevailed in both the East and the West. This approach was inherently reflected in historiography, where historical events were interpreted as manifestations of divine action. Consequently, history was conceived within a holistic and teleological framework, imbuing the works of the period with a distinct metaphysical style. Within the context of Turkic-Islamic states, the Mamluks hold a significant position in the field of historiography. The scholarly corpus produced during the Mamluk era surpassed preceding periods in both quantity and quality, serving as indispensable primary sources for contemporary researcher Most historians of this era were not merely religious scholars, they were intellectuals who distinguished themselves through their historical identitie Their works constitute fundamental reference points for scholars conducting research on political, administrative, and socio-economic subject Rather than providing a direct inventory of Mamluk historians and their works, this study examines the metaphysical style inherent in their historiography through the lens of the period’s leading historian Utilizing the method of content analysis, this research aims to elucidate the specific meanings and functions attributed to history within Mamluk historiography. Ultimately, the primary objective of this study is to both evaluate Mamluk historiography and to draw attention to the essential function of history in contemporary historiography through the perspective of Medieval Islamic history.

Anahtar Kelimeler

• Medieval
• Islamic History
• Mamluk State
• Historiography
• Metaphysic

Kaynakça

1. Abdulazîz ed-Dûrî. (2023). İslam tarih yazıcılığı: Müslümanlarda tarih ilminin doğuşu (H. İ. Hançabay, M. E. Midilli & H. İ. Yılmaz, Çev.). İstanbul: Albaraka Yayınları.
2. Alkan, N. (2017). Modern tarihçiliğin kurucusu ve tarihte “Tanrı’nın iradesi”ni arayan tarihçi: Leopold von Ranke. A. Şimşek (Ed.), Dünyada tarihçilik içinde (s. 137–157). Ankara: Pegem Akademi.
3. Allaw, I. H. (2022). Islamic historiography methodology: A comparative study between Muslim historians and Orientalist. Uluslararası Prof. Dr. Halil İnalcık Tarih ve Tarihçilik Sempozyumu Bildirileri (Cilt 1, ss. 113–130) içinde. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
4. Ayaz, F. Y. (2017). Memlük tarih yazıcılığına dair. Prof. Dr. Halil İnalcık Tarih ve Tarihçilik Sempozyumu Bildirileri içinde (s. 243–256). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
5. Ayaz, F. Y. (2020). Memlükler’de tarih ve tarihçiler. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
6. Bıçak, A. (2009). Tarih metafiziklerinin yapısı. Sosyoloji Dergisi, 19, 67–90.
7. Collingwood, R. G. (2015). Tarih tasarımı (K. Dinçer, Çev.). İstanbul: Doğubatı Yayınları.
8. Demirli, E. (2009). İslam metafiziğinde Tanrı ve âlem. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

9. Devâdârî. (1982). Kenzü’d-dürer ve câmiʿu’l-gurer (C. I) (B. Radkte, Tah.). Kahire.
10. Genç, Ö. (2011). Ortaçağ Avrupası’nda tarihyazımı çerçevesinde Paul the Deacon ve Lombardların Tarihi adlı eseri. Tarih Okulu, 11, 53–73.
11. Hammond, R. (2013). Farabi felsefesi ve Ortaçağ düşüncesine etkisi (U. Nutku & G. Küken, Çev.). Felsefe Arkivi, 29, 125–191.
12. Hökelekli, H. (1996). Din psikolojisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. İbn Haldun. (2000). Kitâbü’l-ʿİber ve dîvânü’l-mübtede ve’l-haber fî eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber (C. I–V) (H. Şehade & Zekkar, Tah.). Beyrut: Dârü’l-Fikr.
14. İbn Tağrıberdî. (t.y.). en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûk Mısr ve’l-Kāhire (C. VI). Kahire: Dârü’l-Kütüb.
15. Kalkaşandî. (1922). Subḥu’l-aʿşâ fî ṣınâʿati’l-inşâ (C. I). Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye.
16. Kayhan, H. A. (2009). Âdem ve âlem. Ankara.
17. Köksal, H. (2009). Tarih neydi, niçin yazılıyor ve nasıl eleştiriliyordu? Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, Özel Sayı II(29), 1604–1625.
18. Makrizî. (1997). es-Sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk (C. I–VI) (M. A. Ata, Tah.). Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
19. Mardin, Ş. (2010). İdeoloji. İstanbul: İletişim Yayınları.
20. Sehâvî. (1999). el-Cevâhir ve’d-dürer fî tercemeti Şeyhi’l-İslâm İbn Hacer (C. I) (İ. B. Abdülmecîd, Tah.). Beyrut: Dâr İbn Hazm.
21. Suyûtî. (1967). Hüsnü’l-muḥâḍara fî aḫbâri Mısr ve’l-Kāhire (C. I–II) (M. E. İbrahim, Tah.). Kahire: Dâr İḥyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye.
22. Şeşen, R. (1998). Müslümanlarda tarih ve coğrafya yazıcılığı. İstanbul: İSAR Yayınları.
23. Taberî. (1966). Târîḫu’r-rusûl ve’l-mülûk (C. I) (M. E. İbrahim, Tah.). Beyrut: Dârü’l-Maʿrife.
24. Toynbee, A. J. (1934). A study of history (Vol. I). Oxford: Oxford University Press.
25. Toynbee, A. J. (1978). Tarih bilinci. İstanbul: Bateş Yayınları.
26. Yapıcı, U. & Yapıcı, M. İ. (2015). Robin George Collingwood’un tarih tasarımı: Tarih felsefesi ve tarihyazımı süreçleri üzerine bir tartışma. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(1), 49–160. https://doi.org/10.18037/ausbd.82865
27. Zehebî. (1999). Düvelü’l-İslâm (C. I–II) (H. İ. Merve & M. el-Arnaut, Tah.). Beyrut: Dâr Sâdır.