Cumhuriyet kenti Kırıkkale’nin Chicago ekolü açısından kentleşme dinamiklerinin analizi

Öz

Tarihsel olarak baktığımızda bir coğrafyanın kentleşmesinin temeli politik, askeri ve ekonomik faktörlerden birinin ya da birkaçının etkili olduğu görülmektedir. Kırıkkale kentinin kuruluşunda, gelişmesinde ve kentleşmesinde kamusal tercih tabanında sanayi ve ekonomi faktörü kentleşmesinin temel unsurudur. Bu bağlamda Chicago kentinin kentleşmesini ele alan Chicago ekolü toprağın, coğrafyanın nasıl kullanıldığını, ekolojik bir yaşam alanı haline getirildiğini ele alır. Kent iş merkezi temelinde sıfırdan inşa edilir. Bu temelde Chicago ve Kırıkkale kentlerinin başlangıç noktaları aynıdır. Buna rağmen Kırıkkale kentinin gelişimi diğerinden farklılaşır. Çalışmanın amacı Chicago ekolü kentleşme modelleri çerçevesinde Kırıkkale kentleşmesini analiz etmek ve değerlendirmektir. Başta MKE Silah Fabrikalarının (1928, 1935) Kırıkkale’de kurulması tercihi, sonra TÜPRAŞ (1986), Kırıkkale Üniversitesi’nin kuruluşu (1992) üç farklı dönemde üç farklı kuruluş ekonomik temelde kentleşmenin ana dinamiğini oluşturmuştur. Çalışmada ilk önce kent sahasından ve gözlemlerden elde edilen bilgiler veri kaynağı olarak kullanılmıştır. Güncel arazı kullanım biçimi, değerleri ve kentsel ulaşım ağlarını tespit için diğer ikincil veri kaynaklarına başvurulmuştur. Bu bağlamda I. II. ve III. kentleşme dinamikleri ve gelişimi açısından kent bölgeleri değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, Kırıkkale kentleşmesi sanayi ve iş merkezleri çerçevesinde gelişerek, genel olarak Chicago ekolü kentleşme modelini takip ettiği söylenebilir. Üç kentleşme dinamiğine göre üç farklı dairesel model bağlamında Kırıkkale’nin kentleştiği görülmüştür. Bu kentleşme dinamiklerine göre kentsel arazi kullanımının değiştiği gözlemlenmiştir. Fakat kentleşme dinamiğinin başlangıç noktası olarak MKE Silah Fabrikalarının güneye çıkışı olmadığı için, güney kısmında kentleşmeye açık olmayan bölge bulunduğu için tam olarak Chicago dairesel modellerini takip etmemiştir. Dairesel model daha çok MKE Silah Fabrikalarının merkezinden kuzeye doğru açılan yarım ay şeklinde biçimlenmiştir. Bu ise Kırıkkale kentleşme dinamiğinin Chicago kentleşme modellerinden farklılık noktasıdır.

Anahtar Kelimeler

• Chicago Ekolu
• Kırıkkale Kentleşmesi
• Kentleşme Dinamikleri
• Ekolojik Yaklaşım.

Analysis of urbanization dynamics of the republican city of Kırıkkale from the perspective of the Chicago school of thought

Öz

In the establishment, development, and urbanization of Kırıkkale, industry and economic factors are the fundamental elements of its urbanization, based on public choice. Basically, the starting points of Chicago and Kırıkkale are industry. Nevertheless, the development of Kırıkkale differs from the other. The aim of this study is to analyze and evaluate the urbanization of Kırıkkale within the framework of Chicago School urbanization models. The choice to establish the MKE Arms Factories (1928, 1935) in Kırıkkale, then TÜPRAŞ (1986), and the establishment of Kırıkkale University (1992) in three different periods, constitute the main dynamic of urbanization on an economic basis. In the study, information obtained from observations in the urban area was first used as the data source. To determine current land use patterns, values, and urban transportation networks, other secondary data sources were consulted. In this context, urban areas were evaluated in terms of I, II, and III urbanization dynamics and development. As a result, it can be said that Kırıkkale's urbanization, developing within the framework of industrial and business centers, generally follows the Chicago School urbanization model. It has been observed that Kırıkkale's urbanization occurred within the context of three different circular models according to three urbanization dynamics. It has been observed that urban land use changes according to these urbanization dynamics. However, since the starting point of the urbanization dynamic is not the southward exit of the MKE Arms Factories, and there is an area in the south that is not open to urbanization, it has not fully followed the Chicago circular models. The circular model is more shaped as a crescent moon opening northward from the center of the MKE Arms Factories. This is the point where Kırıkkale's urbanization dynamic differs from the Chicago urbanization models.

Anahtar Kelimeler

• Chicago School
• Urbanization in Kırıkkale
• Urbanization Dynamics
• Ecological Approach

Kaynakça

1. Atalay, B. (1983). Sanayileşme ve sosyal değişme (Kırıkkale araştırması), Ankara: DTP Yayınları.
2. Ay, E. (1995). Arkeolojik araştırmalar ışığında Kırıkkale’nin eskiçağ tarihine kısa bir bakış”, Kırıkkale Dergisi, 2, 31-38.
3. Aytepe, O. (2004). Ankara'nın merkez ve başkent olması, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 33-34, 15-22.
4. Bal, H. (2015). Kent sosyolojisi. İstanbul: Sentez Yayıncılık.
5. Burgess, E. W. (2015) Şehrin büyümesi (P. K. Kayalıgi, Çev), Şehir (s. 89-104) içinde. Ankara: Heretik Yayınları.
6. Burgess, E. W. (1975). The Growth of the city, an ıntroduction to a research project, Ed. Robert E. Park & R. D. McKenzie (Ed.), The City (s.37-39) içinde. Chicago: University of Chicago Press.
7. Dale, S. F. (2018). İbn Haldun ve insan bilimi (A. Ay, C. Coşkan, Çev.). İstanbul: Say Yayınları.
8. Durmuşoğlu, Y. G. (2020) Ankara’nın yeni başkent olarak seçilmesi fikrinin ortaya çıkışı, Türk Dünyası Araştırmaları, 125 (247), 299-312.

9. Gündoğlu, B. (2020). SOM ve Urban Rivers’tan, Chicago Nehri boyunca uzanan yüzen bir eko-park: Wild mile. Erişim adresi (10 Eylül 2025): https://www.arkitera.com/haber/som-ve-urban-riverstan-chicago-nehri-boyunca-uzanan-yuzen-bir-eko-park-wild-mile/
10. İbn Haldun. (2018). Mukaddime (S. Uludağ, Çev.). İstanbul: Dergah Yayınları.
11. Harris, D. H, Ullman, E. L. (2002) Kentin doğası (B. Duru, A Alkan, Çev.). 20. Yüzyıl Kenti (s. 55-76) içinde. Ankara: İmge Yayıncılık.
12. Keleş, R. (2006) Kentleşme politikası. Ankara: İmge Kitabevi.
13. Köksal, A. (1963) Kızılırmak doğusunda Ankara’nın üç ilçe merkezi. Türk Coğrafya Dergisi, 22, 169-185.
14. Martindale, D. (2000) Şehir kuramı (F. Oruç, Çev). Şehir ve cemiyet (s. 35-100) içinde. İstanbul: İz Yayıncılık.
15. Mckenzie, R.D. (2015) İnsan topluluklarının çalışmasında ekolojik yaklaşım (P. K. Kayalıgil, Çev), Şehir (s, 107-125) içinde. Ankara: Heretik Yayınları.
16. Özcan, K. (2025). Cumhuriyet dönemi sanayi kentinin biyografisi: Kırıkkale”. Journal of Geography, 40,119-134. Erişim adresi (10 Temmuz 2025): https://dergipark.org.tr/en/pub/iucografya/article
17. Pirenne, H. (2025). Ortaçağ kentleri (Ş. Karadeniz, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
18. Saunders, P. (2013) Sosyal teori kent sosyolojisi (S. E. Erkan, Çev.). İstanbul: İdeal Kitap Yayıncılık.
19. Serter, G. (2013).Şikago okulu kent kuramı: kentsel ekolojik kuram, Planlama. 32(2), 67-76. Erişim adresi (2 Haziran 2025): https://pdf.journalagent.com/planlama/pdfs/PLAN-98608-research_artıcle-serter.pdf
20. Türkiye İstatistik Kurumu (2025, Mart 2025) İl Nüfusları, Erişim adresi (28 Mart 2025): https://nip.tuik.gov.tr/
21. Weber, M. (1987). Sosyoloji yazıları (T. Parla, Çev.). İstanbul: Hürriyet Vakfı yayınları.
22. Weber, M. (2000). Şehir doğası (F. Oruç. Çev). Şehir ve cemiyet (s. 101-129) içinde. İstanbul: İz Yayıncılık.
23. World Population Review (2025), Chicago, Erişim adresi (12 Temmuz 2025): https://worldpopulationreview.com/us-cities/illinois/chicago
24. Yurtoğlu, N. (2017). Türk savunma sanayiinde girişimci bir kuruluş: Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK) 1950-1960, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 16(3),81-112. Erişim adresi (12 Temmuz 2025): https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/307164
25. Zorlu, A. (2020). Gereksinimlerin, ihtiyaçların ve arzuların dönüşümü bağlamında İbn Haldun’un ihtiyaçlar kuramı, Tüketici ve Tüketim Araştırmaları Dergisi, 12 (2), 487-528.
26. Zorlu A. (2023a). Kırıkkale kent ve kır nüfus dinamiklerinin değerlendirilmesi, Kırıkkale kitabı (s. 22-40) içinde. İ. Mazman § M. Yüksel (Ed), Ankara: Gece Kitaplığı.
27. Zorlu A. (2023b). Ümran gramerinin mekânda tezahürü olarak Yusufeli “bahçe kent” kentleşme modeli, Geleceğin İnşası Adına III. Yusufeli Sempozyumu Kitabı (s. 21-38) içinde. Samsun: Yusufeli Belediyesi Yayını.