Bir disiplin alanı olarak beden: Topor’un Joko’nun Doğum Günü oyunundaki Sir Barnett karakterinin politik ve performatif okuması

Öz

Bu makale; bedenin bir disiplin alanı olarak inşasını, Roland Topor’un çok yönlü sanat anlayışı bağlamında, Joko’nun Doğum Günü adlı oyundaki Sir Barnett karakteri üzerinden beden, iktidar ve performativite ekseninde, politik imalarıyla birlikte kara mizah, ironi ve absürt unsurlar çerçevesinde eleştirel bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Topor’un üretimleri, estetik bir nesne olmanın ötesine geçerek; toplumsal yapıların sarsılmasını, politik statükonun sorgulanmasını ve insan doğasının tekinsiz dehlizlerinin açığa çıkarılmasını sağlayan entelektüel bir zemin sunmaktadır. Sanatçının provokatif dili, alımlayıcıyı konfor alanından çıkararak varoluşun trajikomik gerçekliğiyle yüzleşmeye zorlar. Çalışmanın temel odağını, birey ile iktidar arasındaki yıkıcı ilişkinin ve eserlerde gizlenen derin politik mesajların deşifre edilmesi oluşturmaktadır. Bu bağlamda çalışma, Topor’un sembolik anlatımıyla öne çıkan Joko’nun Doğum Günü adlı oyununu merkeze alarak; tiyatro, tragedya ve politika arasındaki çok katmanlı ilişkiyi irdelemektedir. Tiyatronun politik alan üzerindeki dönüştürücü potansiyeli, "politik tiyatro" kavramı çerçevesindeki kuramsal tartışmalarla desteklenecektir. Ayrıca, tragedyanın bireysel yazgı ile toplumsal yasa arasındaki tarihsel çatışması, Topor’un modern dünyasında yerini iktidarın bireyi yuttuğu bir absürde bırakır. Analizin merkezinde yer alan Sir Barnett karakteri üzerinden geliştirilecek perspektif; Michel Foucault’nun "beden politikası" ve "biyoiktidar" kavramları ışığında otoriteyi ve modern kontrol mekanizmalarını sorunsallaştıracaktır. İktidarın bedeni bir denetim nesnesi olarak kurgulaması, Topor’un oyununda fiziksel bir sömürüye dönüşür. Bedenin yalnızca bir emek gücü değil, iktidarın üzerinde yükseldiği bir "taşıyıcıya" dönüşme süreci çok boyutlu olarak tartışılacaktır. Joko’nun sırtına binen "yolcular", modern bireyin omuzlarındaki ideolojik ve ekonomik yüklerin somut birer metaforudur. Sonuç olarak bu çalışma; Topor’un grotesk estetiğinin, bireyin kendi bedeni üzerindeki egemenliğini kaybedişini nasıl görünür kıldığını ortaya koyacaktır. Böylelikle, sanatçının yarattığı "uyumsuz" atmosferin, aslında gerçekliğin en çıplak ve politik hali olduğu tezi temellendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Politik Tiyatro
• Biyo-iktidar
• Beden Politikası
• Otorite
• Kara Mizah

The political in the context of Sir Barnett's character in Roland Topor's Joko's anniversary

Öz

This article aims to examine the construction of the body as a field of discipline, within the context of Roland Topor’s multifaceted artistic approach, through the character of Sir Barnett in Joko’s Birthday, along the axes of body, power, and performativity, considering its political implications as well as elements of black humor, irony, and the absurd, from a critical perspective. Topor's work goes beyond mere aesthetics, offering an intellectual framework that challenges social structures, questions political authority, and exposes the darker sides of human nature. His provocative style pushes audiences out of their comfort zones, forcing them to face the tragicomic reality of existence. The study explores the complex relationship between the individual and power, highlighting the political messages embedded in his work. The focus is on Topor’s play, Joko’s Anniversary, which uses symbolic narrative and grotesque theatricality to explore the intersections of theater, tragedy, and politics. The transformative potential of theater in the political realm is examined through the concept of "political theater." Classical tensions between personal fate and social law are reinterpreted in Topor's absurdist world, where authority dominates and consumes the individual. Through the character of Sir Barnett, Topor critiques authority and modern mechanisms of control, drawing on Michel Foucault’s ideas of "biopolitics" and "biopower." The body becomes an object of surveillance and exploitation, while the "passengers" on Joko’s back symbolize the ideological, economic, and social burdens carried by individuals. Topor’s grotesque imagery makes visible the erosion of bodily and personal autonomy, showing that the absurd world he creates reflects the most direct and political form of reality.

Anahtar Kelimeler

• Political Theatre
• Biopower
• Body Politics
• Authority
• Black Humor

Kaynakça

1. Agamben, G. (2017). Homo Sacer: Egemen güç ve çıplak hayat (E. Tuğal, Çev.). İthaki Yayınları. (Eserin orijinali 1995 yılında yayımlanmıştır).
2. Althusser, L. (2014). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (A. Tümertekin, Çev.). İthaki Yayınları. (Orijinal eser 1970 yılında yayımlanmıştır).
3. Akgül, T. (2014). Bir ideoloji taşıyıcısı olarak mit ve tragedya. Yedi, 11, 116.
4. Akpınar, Bahar. (2019). Shakespeare, fırtına ve iktidar. Erişim adresi (16 Mayıs 2023): “Shakespeare, Fırtına ve İktidar” – Tiyatro Dergisi .
5. Aksakallı, E. (2012). Politik tiyatro ile ortaoyunundaki siyasal eleştiri ve söylemin karşılaştırılması (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
6. Arslan, İ. A., & Kaplanoğlu, L. (2023). Roland Topor’un fantastik biçemi bağlamında vahşi gezegen animasyon filminin incelenmesi. Journal of Arts, 6(1), 3542. https://doi.org/10.31566/arts.1964
7. Aydoğdu, Ü. (1997). Meyerhold ve Piscator'un gerçekçi tiyatroya karşı bütüncül tiyatro anlayışları (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir:
8. Baykal, Z. (2017) Brecht’in oyunlarından faşizme dair ipuçları. Ayrıntı Dergi, 21. Bekbaş, N. (2016) 1960 sonrası tiyatromuzda oyun yazarlığından örneklerle politik mizah (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

9. Benjamin, W. (1929). Benjamin on surrealism: The last snapshot of the European intelligentsia. Generation Online. http://www.generation-online.org/c/fcsurrealism.htm
10. Boal, A. (2011). Ezilenlerin Tiyatrosu. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
11. Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (G. Raymond & M. Adamson, Trans.; J. B. Thompson, Ed.). Harvard University Press.
12. Bond, E. (2013). Lear. Bloomsbury Publishing
13. Calder, J. (1997). Obituary: Roland Topor. Independent, Erişim adresi (12 Mayıs 2023): Ölüm Yıldönümü: Roland Topor | Bağımsız | Bağımsız (independent.co.uk) .
14. Candan, A. (2003). Yirminci yüzyılda öncü tiyatro. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
15. Çelik, Y. (2005) Toplumsal ve tarihi boyutlarıyla İngiliz tiyatrosunda sansür (Yayınlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
16. Dobson, N., Roe, A. H., Ratelle, A., & Ruddell, C. (Ed). (2018). The animation studies reader. Bloomsbury Academic.
17. Eagleton, T. (2012). Tatlı şiddet: Trajik kavramı (K.Tunca, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
18. Ejderi E. (2015). Hölderlin, Hegel, Ve Heidegger’in tragedya yorumları üzerine bir inceleme (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
19. Erdenk, S., & Belkis, Ö. (2022). Farklı göç deneyimleri, ortak çaresizlik üzerine bir yorum: Masanın altında. Journal of Arts, 5(2), 8599. https://doi.org/10.31566/arts.4.2.01
20. Fırıncıoğulları, S. (2016). Maksim Gorki’nin “Ekmek İşçileri” eserinde sınıflarüstü bir gerçeklik olarak yabancılaşma. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 32, 170-184.
21. Fışkır, O. (2020). Roland Topor’un oyunlarında grotesk öğeler (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Haliç Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
22. Foucault, M. (2002). Toplumu savunmak gerekir (Ş. Aktaş, Çev.). İstanbul Yapı Kredi Yayınları.
23. Foucault, M. (2007). Cinselliğin tarihi (H. U. Tanrıöver, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
24. Foucault, M. (2017). Disiplin ve ceza: Hapishanenin doğuşu (A. Berktay, Çev.). Metis Yayınları. (Eserin orijinali 1975 yılında yayımlanmıştır).
25. Foucault, M. (2018). Cinsellik tarihi 1: Bilme istemi (A. Berktay, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Eserin orijinali 1976 yılında yayımlanmıştır)
26. Groffman, Erwin. (2014). Damga/ örselenmiş kimliğin idare edilişi üzerine notlar (Ş. Geniş, L. Ünsaldı, S.N .Ağırnaslı, Çev.). Ankara: Heretik Yayınevi.
27. Leslie, E. (2011). Walter Benjamin: Konformizmi alt etmek (E.Çaça, Çev.) İstanbul: Habitus Yayıncılık.
28. Özakın, D. (2021). Beden politikaları: Rus ve Türk edebiyatlarında makbul yurttaşın inşası. Ankara: Nobel Bilimsel Yayınevi.
29. Özinan, S. Aristoteles’ in Poetika’sı ışığında Sofokles’ in Filoktetes tragedyası. Medeniyet Sanat Dergisi, 8(2), 109-117.
30. Patterson, M. (2003). Strategies of political theatre: Postwar British playwrights. Cambridge University Press.
31. Ross, D. (2011). Aristoteles ( A. Arslan, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
32. Salzani, C. (2006). Figures of commonality in Sophocles’ Antigone. Colloquy, 11, 830.
33. Topor, R. (2016). Joko’nun doğum günü (A. T. Öztürk, Çev.). İthaki Yayınları. (Eserin orijinali 1969 yılında yayımlanmıştır).
34. Topor, Roland. (1996). Joko’nun doğum günü (M.G. Saulnier, Çev.). İstanbul: Mitos Boyut
35. Tüzün, Z. (2010). Tiyatroda sahne dili olarak grotesk ve bir örnek uygulama (Roland Topor). (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
36. Vernant, J. P., & Naquet, P. V. (2012). Eski Yunan’da mit ve tragedya, (S. Tamgüç, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
37. Yıldızdöken, Ç. (2021). Atina Demokratia’sının tragedyası. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 20(1), 2548.
38. Zimmermann, B. (2017). Antik Yunan komedyaları. İstanbul: Mitos Boyut.