The transformation of European-origin knowledge in the Ottoman Empire: The case of logarithms (18th century)

Öz

The logaritm is a mathematical concept invented in Europe in the 17th century. This study examines the introduction of the concept of logarithms to the Ottoman scientific world and its development throughout the 18th century. The study provides a comparative evaluation of the first three treatise written on the subject in the Ottoman Empire and offers brief insights into other related works from the same period. The aim of the study is to examine the process by which the Ottoman Empire accepted and reproduced European knowledge in the context of logarithms. In this context, the first section of the study summarises the emergence of logarithms in Europe and their theoretical development throughout the 18th century, while the second section evaluates the treaties of Çınarî Ismail Efendi, Şekerzade Feyzullah Sermed and Gelenbevî Ismail Efendi within the framework of Ottoman scientific thought. Following the evaluation of the aforementioned works based on the copies held in the Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, the content of other sources that provide information on the subject is briefly introduced. The research used a text analysis method. The study concludes that the Ottomans initially used logarithms as a practical tool to simplify difficult calculations, and that their interest in the conceptual aspects came later. While Çınarî Ismail Efendi's treatise represents the introduction of logarithms to the Ottoman Empire, Şekerzade's treatise reflects the adaptation of the logistical method to the sexagesimal system. Gelenbevi’s treatise laid the groundwork for the first systematic theoretical treatment of logarithms by explaining the methods used in the construction of logarithmic tables.Other sources from the period that provide information on logarithms do not exceed the content of these three books. This study contributes to our understanding of the early development of logarithms in Ottoman mathematics.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman History of Science
• Logarithms
• 18th Century Ottoman Mathematics
• Çınârî İsmail Efendi
• Şekerzâde Feyzullah Sermed
• Gelenbevî İsmail Efendi

Osmanlı’da Avrupa menşeli bilginin dönüşümü: Logaritma örneği (XVIII. yüzyıl)

Öz

Logaritma, 17. yüzyılda Avrupa’da icat edilmiş bir matematiksel kavramdır. Bu çalışma, logaritma kavramının Osmanlı bilim dünyasına girişini ve 18. yüzyıl boyunca gelişimini incelemiştir. Çalışmada Osmanlı’da logaritma ile ilgili yazılan ilk üç eserin karşılaştırmalı değerlendirmesi yapılmış ve 18. yüzyıl boyunca Osmanlı’da yazılan logaritma konulu diğer eserler kısaca tanıtılmıştır. Çalışmanın amacı Osmanlı’nın Avrupa menşeli bilginin kabul ve yeniden üretim sürecini logaritma bazında incelemektir. Bu bağlamda çalışmanın ilk bölümünde logaritmanın Avrupa’da ortaya çıkışı ve 18. yüzyıl boyunca teorik gelişimi özetlenmiş; ikinci bölümünde ise Osmanlı bilim anlayışı çerçevesinde Çınârî İsmail Efendi, Şekerzâde Feyzullah Sermed ve Gelenbevî İsmail Efendi’nin eserleri değerlendirilmiştir. Adı geçen eserlerin Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi nüshalarına dayanan değerlendirmenin ardından yukarıda değinildiği üzere konu ile ilgili bilgi veren diğer kaynakların içeriği kısaca tanıtılmıştır. Araştırmada metin inceleme yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın sonunda Osmanlıların logaritmayı öncelikle zor hesapları kolaylaştıran pratik bir araç olarak kullandıkları, kavramsal yönüyle ilgilenmelerinin ise daha geç gerçekleştiği görülmüştür. Çınârî İsmail Efendi’nin eseri logaritmanın Osmanlı’ya girişini temsil ederken, Şekerzâde’nin eseri altmışlık hesap sistemiyle logaritmik yöntemin uyarlanmasını yansıtır. Gelenbevî’nin eseri ise logaritma cetvellerinin oluşturulma metodunu açıklayarak kavramın teorik biçimde ele alınmasına zemin hazırlamıştır. Dönemde yazılan ve logaritma ile ilgili bilgi veren diğer kaynaklar ise bu üç kitabın içeriğini aşmamıştır. Çalışma, logaritmanın Osmanlı matematik tarihindeki erken gelişimini anlamaya katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Bilim Tarihi
• Logaritma
• XVIII. Yüzyıl Osmanlı Matematiği
• Çınarî İsmail Efendi
• Şekerzâde Feyzullah Sermed
• Gelenbevî İsmail Efendi

Kaynakça

1. Adıvar, A. A. (1970). Osmanlı Türklerinde ilim. Remzi Kitapevi.,,
2. Ahmed Cevdet Paşa. (1275). Tarih-i Cevdet (C. 4). Takvimhane-i Amire.
3. Ali b. Veli b. Hamza el-Mağribi. (1591). Tuhfetu’l-a‘dâd li-zevi’r-ruşd ve’s-sedâd. Süleymaniye Esad Efendi 3151.
4. Aydüz, S. (2008a). İsmail Efendi (Halifezâde Çınarî). Yaşamları ve yapıtlarıyla Osmanlılar ansiklopedisi: C. I (II. Baskı). YKY Yayınları.
5. Aydüz, S. (2008b). Mustafa Sıdkî. İçinde Yaşamları ve yapıtlarıyla Osmanlılar ansiklopedisi: C. II (2. bs, s. 323). YKY Yayınları.
6. Ayoub, R. (1993a). What is a Napierian logarithm? The American Mathematical Monthly, 100(4), 351-364.
7. Ayoub, R. (1993b). What is a Napierian logarithm. American Mathematical, 100(4), 351-364.
8. Baga, E. (2025). Şekerzâde Feyzullah Sermed. TDV İslam ansiklopedisi (C. 38). https://islamansiklopedisi.org.tr/sekerzade-feyzullah-sermed

9. Boyer, C. (2015). Matematiğin tarihi (S. Bağçacı, Çev.). Doruk.
10. Burn, R. P. (2001). Alphonse Antonio de Sarasa and logarithms. Historia mathematica, 28(1), 1-17.
11. Burton, D. M. (2021). Matematik tarihi giriş (S. Durmuş, Çev.). Nobel Yaşam.
12. Cajori, F. (2014). Matematik tarihi (D. İlalan, Çev.). ODTÜ Yayıncılık.
13. Callet, M. (1783). Tables portatives de logarithmes. Beyazıt Kütüphanesi.
14. Çınarî İsmail Efendi. (1186). Tuhfe-i behîc-i Rasini tercüme-i zîc-i Kasini (Hafid Efendi,00178, 261794) [Kitap]. Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi.
15. Demirhan Çavuşoğlu, H. M. (2023). Câbîzâde Halîl Fâ‘iz Efendi’nin fezleketü’l-hisâb isimli eseri bağlamında hesâb-ı sittînî. Adam Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 215-248.
16. Dosay Gökdoğan, M. (2010). Osmanlılarda matematik. Unat, Yavuz (Ed.), Osmanlılarda Bilim ve Teknoloji. Nobel Yayınları.
17. Etker, Ş. (2007). Salih Murat Uzdilek ve Logaritmanın Türkiye’ye Girişi. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, VIII(2), 55-76.
18. Fazlıoğlu, İ. (2005). Türk Felsefe-Bilim Tarihi’nin seyir defteri (Bir Önsöz). Divan İlmi Araştırmalar, 18, 1-57.
19. Gelenbevî İsmail Efendi. (1205). Şerhu cedâvili’l-ensâb (Giresun Yazmalar). Süleymaniye Kütüphanesi,Giresun Yazmalar, 00178, 247843.
20. Gıambattısta Toderini. (2018). Türklerin Yazılı kültürü ve edebiyat. Yeditepe.
21. Gökdoğan, M. D. (2009). Uluslararası Türk kültürü kongresi Bbldiriler 2. İstanbul’un cazibesine kapılan bir matematikçi: Magrîbî. https://www.academia.edu/35443315/İstanbulun_Cazibesine_Kapılan_Bir_Matematikçi_Magrîbî
22. Gölcük, Ş., & Yurdagür, M. (1996). Gelenbevî. İslâm ansiklopedisi (C. 13, s. 552-555). https://islamansiklopedisi.org.tr/gelenbevi (26.12.2025).
23. Hobson, E. W. (1914). John Napier and İnvention of Logarithms 1614. Cambridge University Press.
24. Hüseyin Rıfkı Tamani. (1206). Logaritma risâlesi (Esad Efendi 2001/2).
25. Introduction of Western science to the Ottoman world: A case study of modern astronomy (1660–1860). (1992). Transfer of modern science and technology to the Muslim world içinde (s. 1-).
26. İhsanoğlu, E. (1992). Osmanlıların Batı’da gelişen bazı teknolojik yeniliklerden etkilenmeleri. Osmanlılar ve batı teknolojisi (s. 121-139) içinde. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
27. İhsanoğlu, E. (1998). Osmanlı İmparatorluğu’nun bilim teknoloji ve sanayide modernleşme gayretleri. Osmanli Bilimi Arastırmaları, 1(2), 1-22.
28. İhsanoğlu, E., Şeşen, R., & İzgi, C. (1999). Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi (C. 2).
29. Keskioğlu, O. (1965). İsmail Gelenbevi (1143-1205 H./1730-1791 M.) ve subût-ı hilal meselesi. İlahiyat Fakültesi Dergisi, XIII, 21-30.
30. Pierce, R. C. (1977). A brief history of logarithms. The two-Year College Mathematics Journal, 8(1), 22-26.
31. Rice, B., Gonzales-Velasco, E., & Corrigan, A. (2017). The life and works of John Napier. Springer. Salih Zeki. (1309). Riyaziyat logaritmanın keşfi. Mektep, 499.
32. Salih Zeki. (1310, Teşrin-i Sani). Gelenbevi İsmail Efendinin (rahmetullah) terceme-i hali hakkında bir mütalaa. Resimli Gazete, 426-429.
33. Salih Zeki. (1897). Kalfazâde İsmail. Kamus-ı riyâzat: C. I (s. 316) içinde.
34. Salih Zeki. (2003). Âsâr-ı bâkiye (M. D. Gökdoğan, Çev.; C. 2). Bâbil Yayın.
35. Shefer-Mossensohn, M. (2020). Osmanlı’da bilim (K. Oğuz, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.
36. Süleyman Sûdî Efendi. (2005). Tabakat-ı müneccimîn (S. Aydüz, Çev.). Fatih Üniversitesi.
37. Şekerzâde Feyzullah Sermed. (1202). Maksadeyn fî hallü’l-nisbeteyn (Giresun Yazmalar, nr. 00177, 247842). Süleymaniye Kütüphanesi.
38. Tezer, C. (2012). Başhoca İshak Efendi ve Mecmua-i Ulûm-ı Riyâziye. Dört Öge, 2, 67-106.
39. Tosun, A. R. (2003). Osmanlılarda logaritma (Yayımlanmammış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
40. Umut, H. (2011). The Ottoman experience of European science through logarithms / İsmail Gelenbevi Mühendishâne’de: Osmanlıların logaritma aracılığıyla Avrupa bilimi tecrübesi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
41. Villarreal-Calderon, R. (2008). Chopping Logs: A Look at the History and Uses of Logarithms. The Mathematics Enthusiast, 5(2), 337-344.
42. Waldvogel, J. (2010). Jost Bürgi and the discovery of the logarithms. Elemente der Mathematik, 69(3), 89-117.
43. Whiteside, D. T. (2014). ‘And John Napier created logarithms...’ BSHM Bulletin, 29(3), 154-166.