Sinemada Toplumsal Cinsiyet, Hegemonik Erkeklik, Militarizm ve Ölüm (Şehitlik) Anlatısı: Dağ 2 Filmi Örneği/ Gender, Hegemonic Masculinity, Militarism, and the Narrative of Death (Martyrdom) in Cinema: The Case of the Film Dağ 2

Öz

Sinema, bir eğlence aracı olmanın yanı sıra toplumsal değerlerin, siyasi düşüncelerin, toplumsal cinsiyet rollerinin ve kültürel normların yeniden üretilmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Savaş temalı filmler bu bağlamda önemli bir yere sahip olmakla birlikte hem militarist ideolojinin aktarıcılığında hem de yeniden inşasında işlevsel bir rol üstlenmektedir. Bu çalışma, 2016 yılında vizyona giren ve aynı yılın en çok izlenen sinema filmi olan Dağ 2’yi toplumsal cinsiyet, hegemonik erkeklik, militarizm, ölüm ve şehitlik bağlamında nitel içerik analizi yöntemini kullanarak incelemeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede Türk sinemasında militarist anlatının güncel örnekleri arasında olan Dağ 2 filmi; kadınlık ve erkeklik temsilleri, hegemonik erkeklik pratiklerinin inşası, militarizm ve milliyetçi anlatılar üzerine kurulu ölüm ve şehitlik söylemleri üzerinden analiz edilmiştir. Film beş kere izlenilmiş karakterler arası diyaloglar ve olay örgüsü araştırma amacı çerçevesinde transkript edilmiştir. Bu çerçevede ortaya çıkan metin nitel içerik analizi tekniği ile çözümlenmiştir. Yapılan analizler çerçevesinde 6 tema ortaya çıkmıştır. Bu temalar sırasıyla şöyledir; Militarizm ve milliyetçiğin söylemsel ilişkisi (1), eğiten ve ehlîleştiren bir kurum olarak askerlik (2), ölmek, öldürmek ve şehitlik (3),erkeklik ve kadınlık temsilleri (4) savaş anlatısı içinde erkek dostluğu (5), mektup: militarizmin reddi mi?(6). Çalışmanın bulguları bütüncül bir biçimde incelendiğinde filmde savaş anlatısı içerisinde erkek dostluğunun önemli bir yerde durduğu, kadın karakterlerin edilgen ve pasif erkek karakterlerin etken özneler olarak konumlandırılarak inşa edildikleri görülmektedir. Öte taraftan filmdeki karakter çeşitliliği hegemonik erkeklik pratikleri ve diğer erkeklik biçimlerinin ortaya koyulmasına aracılık etmektedir. Film, ölüm, şehitlik, kurtarma ve eğitim temalarını birlikte kullanarak militarist retoriği pekiştirmektedir. Filmin final sahnesindeki mektup; militarist ve anti militarist bakış açısını kapsayıcı niteliktedir. Sonuç olarak Dağ 2 filminin toplumsal cinsiyet, kadınlık, erkeklik, ulusal kimlik, ölüm ve şehitlik konularını hem üreten hem de meşrulaştıran militarist bir anlatıya sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Kadın
• Erkek
• Toplumsal Cinsiyet
• Militarizm
• Şehitlik
• Türk Sineması

Sinemada Toplumsal Cinsiyet, Hegemonik Erkeklik, Militarizm ve Ölüm (Şehitlik) Anlatısı: Dağ 2 Filmi Örneği/ Gender, Hegemonic Masculinity, Militarism, and the Narrative of Death (Martyrdom) in Cinema: The Case of the Film Dağ 2

Öz

Gender refers to the forms of social meaning attributed to the sexes that are not innate but constructed within the world into which individuals are born (Butler, 2008; Giddens, 2000; Saygılıgil, 2016). In other words, gender consists of specific roles and patterns of behavior that society expects from women and men. From this perspective, gender roles are produced by social institutions such as the family, the state, and the media (Connell, 1998; Saygılıgil, 2016; Walby, 2016), and through everyday socialization processes they are transformed into patterns of behavior internalized by individuals. At the same time, gender roles associate women with the private sphere and men with the public sphere (Anker, 1997; Adak, 2007; Bora, 2016; Connell, 1998; Hartmann, 2016; Kandiyoti, 2015; Pateman, 1988; Saygılıgil, 2016). Gender roles play a significant role not only in everyday life but also in the processes of nation-building (Bhasin, 2003; Millett, 2000; Mosse, 1985; Yuval-Davis, 2016). In this context, the construction of nations upon patriarchal values becomes salient (Berktay, 2000; 2018; Connell, 1998; Millett, 2000). However, although patriarchy is influential in both everyday life and nation-building processes, it is not experienced in the same way by all men. Connell's (2019) concept of hegemonic masculinity is used to analyze power relations based on hierarchies established among men. In this respect, hegemonic masculinity represents the form of masculinity that exercises power over both women and other men. Furthermore, the relationship established between men and the nation-state can be examined through the concepts of militarism and military service. Militarism, through the institution of the military, constructs a network of relations in which practices of hegemonic masculinity—practices inaccessible to women—are developed among male citizens (Altınay, 2004; Sancar, 2017; Najmabadi, 2009). One of the tools through which this network of relations is produced and made visible is cinema. Cinema, while functioning as a means of entertainment, also mediates the reproduction of social values, political ideas, and cultural norms. This study aims to examine Dağ 2 (Mountain 2), released in 2016 and the most-watched theatrical film of that year, through the lens of gender, hegemonic masculinity, militarism, death, and martyrdom, employing the method of qualitative content analysis. Within this framework, Dağ 2, one of the contemporary examples of militarist narrative in Turkish cinema, has been analyzed through the representations of femininity and masculinity, the construction of hegemonic masculinity practices, and the discourses of death and martyrdom built upon militarist and nationalist narratives. The film was watched five times, and the dialogues between characters and the plot were transcribed within the scope of the research objectives. The resulting text was subsequently analyzed using the qualitative content analysis technique. Six themes emerged from the analyses conducted. These themes are, respectively, as follows: (1) the discursive relationship between militarism and nationalism, (2) military service as an institution of training and domestication, (3) dying, killing, and martyrdom, (4) representations of masculinity and femininity, (5) male camaraderie within the war narrative, and (6) the letter: a rejection of militarism? When the findings of the study are examined holistically, it is observed that male camaraderie occupies a significant place within the war narrative of the film, and that female characters are constructed as passive and inactive subjects while male characters are constructed as active agents. Furthermore, the diversity of characters in the film serves as a vehicle for revealing hegemonic masculinity practices alongside other forms of masculinity. By employing the themes of death, martyrdom, rescue, and training in conjunction, the film reinforces and legitimizes militarist rhetoric. The letter in the film's final scene is of an inclusive nature, encompassing both militarist and anti-militarist perspectives. In conclusion, Dağ 2 constructs a militarist narrative that both produces and legitimizes the subjects of gender, femininity, masculinity, national identity, death, and martyrdom. Keywords: Woman, Man, Gender, Militarism, Cinema

Anahtar Kelimeler

• Woman
• Man
• Gender
• Militarism
• Martyrdom
• Turkish Cinema

Kaynakça

1. Adak, N. (2007). Kadınların ikilemi: İş ve aile yaşamı. Sosyoloji Dergisi, 17. https://izlik.org/JA28MJ39JU
2. Akgül, Ç. (2011). Militarizmin cinsiyetçi suretleri: Devlet, ordu ve toplumsal cinsiyet. Dipnot Yayınları.
3. Altınay, A. G. (2004). The myth of the military-nation: Militarism, gender, and education in Turkey. Palgrave Macmillan.
4. Altınay, A. G., & Bora, T. (2002). Ordu, militarizm ve milliyetçilik. T. Bora (Der.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce: Cilt 4. Milliyetçilik içinde (ss. 141-154). İletişim Yayınları.
5. Anker, R. (1997). Theories of occupational segregation by sex: An overview. International Labour Review, 136(3), 315–339.
6. Arık, F. (2016). Erkeklik çalışmaları. F. Saygılıgil (Der.), Toplumsal cinsiyet çalışmaları içinde (ss. 229–246). Dipnot Yayınları.
7. Aydın, S. (2015). Milliyetçilik ve toplumsal cinsiyet, edebiyat, medya, siyaset. İçinde S. Coşar ve A. Özman (Derl.), Popüler kültür ve milliyetçilik: Sokağın hissi (ss. 19–76). İletişim Yayınları.
8. Aykaç, Ş. (2013). Şehitlik ve Türkiye’de militarizmin yeniden üretimi: 1990-1999. N. Y. Sünbüloğlu (Der.), Erkek millet asker millet: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik, erkek(lik)ler içinde (ss. 141–179). İletişim Yayınları.

9. Barutçu, A. (2013). Türkiye’de erkeklik inşasının bedensel ve toplumsal aşamaları [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
10. Belge, M. (2013). Askerin önemini öğretmek ya da Türkiye’de profesyonel ordunun imkânsızlığı üzerine. N. Y. Sünbüloğlu (Der.), Erkek millet asker millet: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik, erkek(lik)ler içinde (ss. 181–186). İletişim Yayınları.
11. Berktay, F. (2018). Tarihin cinsiyeti (6. basım). Metis Yayınları.
12. Bhasin, K. (2003). Toplumsal cinsiyet: “Bize yüklenen roller” (K. Ay, Çev.). KADAV Yayınları.
13. Birincioğlu, Y. D. (2017). Savaş filmlerinde eril hegemonik yapının dişil anlamları. International Journal of Social Sciences and Education Research, 3(2), 486–499.
14. Bora, A. (2016). Kadınların sınıfı: Ücretli ev emeği ve kadın öznelliğinin inşası (7. basım). İletişim Yayınları.
15. Boratav, H. B., Fişek, G. O., & Eslen-Ziya, H. (2017). Erkekliğin Türkiye halleri. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
16. Butler, J. (2008). Cinsiyet belası (B. Ertür, Çev.). Metis Yayınları.
17. Cengiz, K., Uğraş Ulaş, T., & Küçükural, Ö. (2004). Hegemonik erkekliğin peşinden. Toplum ve Bilim, (101).
18. Cockburn, C. (2009). Buradan baktığımızda: Kadınların militarizme karşı mücadelesi (F. Özlen, Çev.). Metis Yayınları.
19. Connell, R. W. (1998). Toplumsal cinsiyet ve iktidar: Toplum, kişi ve cinsel politika (C. Soydemir, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
20. Connell, R. W. (2019). Erkeklikler (N. Konukcu, Çev.). Phoenix Yayınevi.
21. Çoban, B. (2013). Gösteri iktidarı ve militarist erkeklik. N. Y. Sünbüloğlu (Der.), Erkek millet asker millet: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik, erkek(lik)ler içinde (ss. 187–204). İletişim Yayınları.
22. Çökerdenoğlu, R. (2021). Başka semtin çocukları filminde milliyetçilik ve Alevilik. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(19), 49–56.
23. Demren, Ç. (2001). Ataerkillik ve erkeklik biçimlerinin karşılıklı ilişkileri ve etkileşimleri [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
24. Doğaner, S. K. (2018). 2000 sonrası Türkiye sinemasında militarizm inşası ve erkeklik temsilleri [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
25. Dökmen, Z. Y. (2010). Toplumsal cinsiyet: Sosyal psikolojik açıklamalar. Remzi Kitabevi.
26. Ecevit, M. (2011). Epistemoloji. Y. Ecevit & N. Karkıner (Der.), Toplumsal cinsiyet sosyolojisi içinde (ss. 32–64). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
27. Enloe, C. (2003). Muzlar, plajlar ve askeri üsler: Feminist bakış açısından uluslararası siyaset (B. Kurt & E. Aydın, Çev.). Çitlembik Yayınları.
28. Enloe, C. (2006). Manevralar: Kadın yaşamının militarize edilmesine yönelik uluslararası politikalar (S. Çağlayan, Çev.). İletişim Yayınları.
29. Enloe, C. (2016). Feminizm, milliyetçilik, militarizm. A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar içinde (6. baskı, ss. 203–226) (A. G. Altınay & T. Güney, Çev.). İletişim Yayınları.
30. Giddens, A. (2000). Toplumsal cinsiyet ve cinsellik. Sosyoloji içinde (ss. 95–121) (H. Özel & C. Güzel, Çev.). Ayraç Yayınevi.
31. Harding, S. (1996). Feminist yöntem diye bir şey var mı? S. Çakır & N. Akgökçe (Der.), Farklı feminizmler açısından kadın araştırmalarında yöntem. içinde (1. baskı, ss. 34–47). Sel Yayınları.
32. Hartman, H. (2016). Marksizmle feminizmin mutsuz evliliği (G. Aygen, Çev.). G. Acar Savran & N. Tura Demiryontan (Der.), Kadının görünmeyen emeği: Maddeci bir feminizmin üzerine içinde. Yordam Kitap.
33. Işık, V. (1996). Örnek ve öncü bir kimlik tanımı olarak şehadet ve şehid. Haksöz Dergisi, (59), 39–41. Kandiyoti, D. (2015). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar: Kimlikler ve toplumsal dönüşümler (Aksu Bora vd., Çev.; 5. baskı). Metis Yayınları.
34. Karkıner, N. (2011). Aile ve evlilik. Y. Ecevit & N. Karkıner (Der.), Toplumsal cinsiyet sosyolojisi içinde (ss. 130–154). Anadolu Üniversitesi Yayını.
35. Kepekçi, E. (2012). (Hegemonik) erkeklik eleştirisi ve feminizm birlikteliği mümkün mü? Kadın Araştırmaları Dergisi, 11, 59–86.
36. Millett, K. (2000). Theory of sexual politics. B. A. Crow (Der.), Radical feminism: A documentary reader içinde (ss. 122–153). New York University Press. (Özgün eser 1970’te yayımlanmıştır.)
37. Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16(3), 6–18. https://doi.org/10.1093/screen/16.3.6
38. Mutluer, N. (Der.). (2013). Cinsiyet halleri: Türkiye’de toplumsal cinsiyetin kesişim sınırları. Varlık Yayınları.
39. Mosse, G. L. (1985). Nationalism and sexuality: Respectability and abnormal sexuality in modern Europe. Howard Fertig.
40. Najmabadi, A. (2009). Sevgili ve ana olarak erotik vatan: Sevmek, sahiplenmek, korumak. A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar içinde (4. baskı, ss. 129–165). İletişim Yayınları.
41. Oakley, A. (1998). Gender, methodology and people’s ways of knowing: Some problems with feminism and the paradigm debate in social science. Sociology, 32(4), 707–731.
42. Oktan, A. (2013). Türk sinemasında hegemonik erkeklikten erkeklik krizine: Yazı Tura ve erkeklik bunalımının sınırları. Selçuk İletişim, 5(2), 152–166. https://doi.org/10.18094/si.88906
43. Özbay, C. (2013). Türkiye’de hegemonik erkekliği aramak. Doğu Batı, 63, 185–204.
44. Özdemir, G. (2017). Türkiye’de şehitliğin üç hali: Dini, milliyetçi ve devrimci şehitlik örüntüleri. SAV Katkı, (5), 7–20.
45. Özekici, M. (2014). Türkiye’de hegemonik erkeklik olgusu ve Serdar Akar filmleri [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
46. Pateman, C. (1988). The sexual contract. Polity Press.
47. Sallan Gül, S., & Kahya Nizam, Ö. (2021). Sosyal bilimlerde içerik ve söylem analizi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 42, 181–198. https://doi.org/10.30794/pausbed.803182
48. Sancar, S. (2016). Erkeklik: İmkânsız iktidar - Ailede, piyasada ve sokakta erkekler (4. baskı). İletişim Yayınları. Sancar, S. (2017). Türk modernleşmesinin cinsiyeti: Erkekler devlet, kadınlar aile kurar. İletişim Yayınları.
49. Saygılıgil, F. (Der.). (2016). Toplumsal cinsiyet çalışmaları (1. baskı). Dipnot Yayınları.
50. Selek, P. (2012). Sürüne sürüne erkek olmak. İletişim Yayınları.
51. Silverman, D. (2018). Nitel verileri yorumlama (E. Dinç, Çev. Ed.). Pegem Akademi.
52. Sünbüloğlu, N. Y. (2013). Giriş: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik ve erkek(lik)lere dair bir çerçeve. N. Y. Sünbüloğlu (Der.), Erkek millet asker millet: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik, erkek(lik)ler içinde. İletişim Yayınları.
53. Tokdoğan, N. (2015). Sevginin ve nefretin eğilip bükülebilirliği: Kadınların milliyetçiliği. S. Coşar & A. Özman (Der.), Milliyetçilik ve toplumsal cinsiyet, edebiyat, medya, siyaset içinde (ss. 111–140). İletişim Yayınları.
54. Turan, Ö. (2013). Esas duruş! Kışla deneyimleri ya da Türkiye’de zorunlu askerliği antropolojisi. N. Y. Sünbüloğlu (Der.), Erkek millet asker millet: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik, erkek(lik)ler içinde (ss. 261–335). İletişim Yayınları.
55. Erdoğan, E., & Uyan-Semerci, P. (2021). Toplumsal araştırma yöntemleri için bir rehber: Gereklilikler, sınırlılıklar ve incelikler. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
56. Walby, S. (2016). Kadınlık ve erkeklik üzerinden milliyetçiliği anlamak. A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar içinde (ss. 15–32). İletişim Yayınları.
57. Yuval-Davis, N. (2016). Cinsiyet ve millet, (A. Bektaş, Çev.). İletişim Yayınları.
58. Yüksel, E. (2013). Bir savaş anlatısı olarak Nefes: Vatan Sağolsun ve hegemonik erkekliğin krizi. Fe Dergi, 5(1), 14–31. https://doi.org/10.1501/Fe0001_0000000082
59. Yüksel, E. (2019). Babalar ve oğullar: 2000’ler Türkiye sinemasında erkeklik krizi. Sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi, 4(2), 41–67. https://izlik.org/JA55MD98WC