Characteristics of the Sheikhbizinish Subdialect

Yıl 2025, Sayı: 24, 23 - 47, 31.12.2025

Zülküf Ergün , Mehmet Emin Özgür

https://doi.org/10.55253/nubihar.2025.1767012

Öz

After the Kurmanji and Zazaki dialects of Kurdish, Sheikhbizinish is the third subdialect of Kurdish spoken in Turkey. The Sheikbizini tribe, who speak this subdialect, migrated from the borders of Iran to the areas where the Ottomans ruled as a result of the Ottoman Safavid conflict in the 16th century and spread over a wide geography. Although the Sheikbizini in Iraq have merged into Sorani Kurdish as a dialect, they have managed to continue their dialect at a spoken level in Turkey. With this article, we aim to explain the distinctive features of Sheikhbizinish and to determine its place among other dialects and subdialects of Kurdish. Therefore, we focus more on the differences of Sheikhbizinish and try to compare it with other dialects of Kurdish. When we consider the phonetic, morphological and syntactic features of Sheikhbizinish, we reach the conclusion that Sheikhbizinish is a branch of the southern dialect of Kurdish but has gradually come under the influence of Kurmanji.

Anahtar Kelimeler

Sheikhbizinish , Kurdish , Subdialect , Southern dialect.

Taybetmendîyên Şêwezarê Şêxbizinî

Öz

Şêxbizinî piştî zarên kurmancî û zazakî şêwezarê kurdî yê sêyem e ku li Tirkîyeyê tê axaftin. Şêxbizinîyên ku bi vî şêwezarî diaxivin, di sedsala 16em da di encama milmilaneya Osmanî û Sefewîyan da ji nav sînorê Îrana wê demê ber bi desthilata Osmanî koç dikin û bi demê ra li cografyayeke berbifreh belav dibin. Herçend şêxbizinîyên li Îraqê ji alîyê zimanî ve di nav kurdîya soranî da bihelin jî li Tirkîyeyê di asta axaftinê da dikarin şêwezarê xwe biparêzin. Armanca me ji vê gotarê ew e ku em taybetmendîyên cîyaker ên şêxbizinî rave bikin û cihê wê di nav zar û şêwezarên kurdî yên din da destnîşan bikin. Ji ber vê em bêhtir li ser taybetmendîyên cîyaker ên şêxbizinî zûr dibin û wê bi zarên din ên kurdî ra berawird dikin. Piştî nirxandinên li ser deng, teşenasî û ristesazîya şêxbizinî em digihîjin wê encamê ku şêxbizinî şaxeke zarên kurdîya başûrî ye ku bi demê ra karîgerîya kurmancî li ser çê bûye.

Anahtar Kelimeler

Şêxbizinî , Kurdî , Şêwezar , Zarê başûrî.

Şeyhbizinîce Altlehçesinin Özellikleri

Öz

Şeyhbızınice Kürtçenin Kurmanci ve Zazaki lehçelerinden sonra Türkiye’de konuşulan Kürtçenin üçüncü altlehçesidir. Bu altlehçeyi konuşan Şeyhbızıni aşireti 16. yüzyılda Osmanlı Safevi çekişmesinin bir sonucu olarak o günkü İran sınırları içinden Osmanlı’nın hüküm sürdüğü yerlere göç edip geniş bir coğrafyaya yayılırlar. Her ne kadar Irak’taki Şeyhbızıniler lehçe olarak Sorani Kürtçesi içinde eriseler de Türkiye’de konuşma seviyesinde lehçelerini devam ettirmeyi başarırlar. Bu makale ile Şeyhbızınicenin ayırıcı özelliklerini açıklamayı ve onun Kürtçenin diğer lehçe ve altlehçeleri içindeki yerini tespit etmeyi amaçlıyoruz. Bundan dolayı daha çok Şeyhbızınicenin farklılıklarına odaklanıp onu Kürtçenin diğer lehçeleri ile karşılaştırmayı deniyoruz. Şeyhbızınicenin fonetik, mofolojik ve sentaktik özelliklerini göz önüne aldığımızda ise Şeyhbızınicenin Kürtçenin güney lehçesinin bir dalı olduğunu ama zamanla Kurmancinin etkisine girdiği sonucuna ulaşıyoruz.

Anahtar Kelimeler

Şeyhbızınice , Kürtçe , Altlehçe , Güney lehçesi.

Kaynakça

• Ali Bedir Han, C. - Lecot, R. (2004). Kürtçe Gramer (Kurmanci Lehçesi). İstanbul: Avesta.
• Aydın, S. – Çiftçi, E. (2021). İmparatorluğun Son Aşiret Sayımı Fihristü’l Aşâir Yorumlar ve Çeviriyazım. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Bedlîsî, Ş. (2007). Şerefname. (Wer. Ziya Avci) (Çapa Duyem). İstanbul: Avesta.
• Bozkurt, İ. (2021). Aşiretler Tarihi. İstanbul: Nûbihar.
• Dogan, M. (2007). Hawar Rînde Mîn Suzande. https://youtu.be/G9vBzeqEQws?si=Sbh-UtOAkKYgJS_U. Dîroka Wergirtinê: 05.04.2025
• Fiğan, M. (2022). Anadolu’nun İçlerine Yönelen Bir Yolculuğun Hikâyesi: Şeyh Bızın Aşireti. Aktör, Müttefik, Şakî Kürt Aşiretleri. (Derleyenler: Tuncay Şur – Yalçın Çakmak). İstanbul: İletişim Yayınları. (443-459).
• Gökpınar, M. - Geliş, A. C. (2016). Lek Kürtleri Çukurova Lekvanikleri Haymana Lek Şahbazanları Bingöl Bermeki Lekleri. İstanbul: Do Yayınları.
• Hawar (1932). Armanc, Awayê Xebat û Nivîsandina Hawarê. Hawar, 1, 1-2.
• Koyî, H. Q. (1390). Dîwanî Hacî Qadirî Koyî. Serdar Hemîd Mîran û Kerîm Mustefa Şareza (Lêkolînewe û Lêkdanewe). Sine: Billawkirdnewey Kurdistan.
• Kurdo, Q. (2021). Rêzimana Kurdî Kurmancî-Soranî. (Wer. Zülküf Ergün) (Çapa Duyem). İstanbul: Nûbihar. Lewendî, M. (1997). Kurdên Şêxbizinî. Bîrnebûn, 3, 78-98.
• Malmîsanij, M. (2013). Kürtçede Ses Değişimi. İstanbul: Vate.
• Malmîsanij, M. (2015). Kurmancca İle Karşılaştırmalı Kırmancca (Zazaca) Dilbilgisi. İstanbul: Vate.
• Şêxbizênî, M. S. F. Y. (2015). Hozî Şêxbizênî. Hewlêr: Çapxaney Zankoy Selaheddîn.
• Özgür, M. E. (2024). Şeyhbızıni Lehçesi Geçişli Fiilerde Nesne.
• https://www.rudaw.net/turkish/opinion/02062024. Dîroka Wergirtinê: 16. 03. 2025.
• Özgür, M. E. (2024). Şeybızıni Lehçesi – “Tanımlılık”. https://www.mardinlife.com/kose-yazisi/seybizini-lehcesi-tanimlilik. Dîroka Wergirtinê: 14.04.2025.
• Özkök, M. (1998). Haymana Şêşbızınları Üzerine. Bîrnebûn, 4, 14-24.
• Perrot, G. (2021). Haymana Kürtleri. (Çev. Heval Bucak). İstanbul: Avesta.
• Türkay, C. (2012). Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu’nda Oymak Aşiret ve Cemaatlar. İstanbul: İşaret Yayınları.
• Wehbî, T. (1973). Eslî Pîte Qalîy Şêwey Silêmanî. Govarî Korî Zanyarî Kurd. Bergî 1, Beşî 1, 9-38.
• Yıldız, P. (2023). Dimilîyê Modanî û Fekê Înan. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kürt Dili ve Kültürü Anabilim Dalı, Diyarbakır.
• Yıldız, P. (2025). Xususîyetê Morfolojîk yê Fekê Licê. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13 (1), 92-130.
• Yurtdaş, E. (2018). Geçmişiyle Buluşan Haymana. Ankara: Haymana Belediyesi Kültür Yayınları.
• Yusupova, Z. (2017). The Kurdish Dialect Gorani A Gramatical Description. Saarbrücken: Lap Lambert Academic Publishing.
• Burhan Özçelik, Düzce, 10. 04. 2025.
• Cemal Şadan, Aralık/Iğdır, 13. 10. 2024.
• Cömert Amca, Ataköy/Haymana/Ankara, 16. 08. 2023.
• Hacı Murat Yılmaz, Kürt Tınaz Mahallesi/Düzce, 26. 07. 2023.
• Hamza Aksoy, Paşapınarı/Havza/Samsun, 17. 06. 2024.
• Mehmet Öksüz, Karaçalılık/Akyazı/Sakarya, 08. 07. 2024.
• Muhammed Ali Camcı, Gökçebelen/Durağan/Sinop, 13. 10. 2024.
• Sami Yatmaz, Gökçebelen/Durağan/Sinop, 13.10. 2024.
• Tayyar Üstün, Sindiran/Haymana/Ankara, 28. 01. 2020.