A Kurdish Lament from the Syriac Community of Tur Abdin: Noḳūsho

Yıl 2025, Sayı: 24, 137 - 177, 31.12.2025

Veysel Başçı

https://doi.org/10.55253/2025.nubihar.1802971

Öz

This study examines a Kurdish (Kurmancî) lament known as noḳūsho – a form of lawij / lawe / lawejok and it is synonymous with the word zemar – performed by the Syriac Christian community of the historical Ṭur ʿAbdin. The work also provides a Latin-script transcription of the text originally recorded in Syriac script. Noḳūsho is an intermediate-level supplicatory text composed in Classical Syriac in the ninth century by Iwannis of Dara/John of Dara. Over time, the text was adapted into “Sūrayt/Turoyo dialect of Syriac”, the vernacular spoken by the East Syriac Community of Ṭur ʿAbdin, and subsequently translated into regional languages such as Kurdish (Kurmanci) and Arabic. In these languages, the text has survived in its Garshuni form – that is, Kurdish and Arabic written in the Syriac alphabet. In ritual practice, noḳūsho is performed immediately after the burial, beside the grave, accompanied by a loud invocation of the deceased. The lament serves as the community’s final address to the departed: a moment of farewell in which the last will, spiritual counsel, and remembrance of the deceased are recalled, and the community implores the deceased to remember them in turn. The text interweaves passages from the Holy Scriptures, Christian doctrinal motifs, and confessional sections emphasising repentance, examination of the soul, and judgement on the Day of Resurrection. It petitions divine forgiveness for both the deceased and the living, concluding with a prayer and blessing for all who attend the funeral rites. The ten-page Kurdish (Kurmancî) lament examined in this study has been transcribed into the Latin alphabet, transcription and transliteration, and analysed from the perspectives of linguistics, morphosyntax, folklore, and religious belief. The text contains significant cultural details and distinctive idiomatic expressions that illuminate the intertwined traditions of the East Syriac Community and the Kurds of the Ṭur ʿAbdin.

Anahtar Kelimeler

Kurdish (Kurmancî) , Syriac , Garshuni , Noḳūsho , Lawij

Tûrabdin Süryanilerine Ait Bir Kürtçe Ağıt Örneği: Noḳûşo

Öz

Bu çalışmada tarihi Tûrabdin bölgesinde yaşayan Süryanilerin ölü gömme merasimlerinde okudukları “nokûşo” adlı Kürtçe ağıtın incelenmesi, transkiripsiyon ve latinizasyonu yapılmıştır. Söz konusu ağıt, tarihsel süreçte ilk olarak IX. yüzyılda Daralı Mor İvanis tarafından Süryanice kaleme alınmış bir yakarış metni olup sonraki süreçte hem Süryanicenin Tora diyalektiğine (Sureyt/Toroyo) aktarılmış hem de Süryaniceden Kürtçe ve Arapça gibi bölge dillerine çevrilerek yazılı bir gerşuni metnine dönüştürülmüştür. Cenazenin defnedilmesinin ardından kabrin başında yüksek sesle ölüye seslenen ve onunla bir tür vedalaşmayı içeren nokûşo da kutsal kitaptan, Hristiyanlık inanışlarına, ölünün manevi vasiyetinden, günahların ikrarına kadar farklı pasajlar görülür. Aynı şekilde tövbenin önemine ve kıyamet gününe işaret edilir, sorgu sualden bahsedilir, ölüler ve sağlar için Tanrı’dan bağışlanma dilenir ve ölü gömme merasimine katılanlara dua edilerek nokûşo sonlandırılır. Bu çalışmada dil, gramer ve folklorik yönleriyle beraber irdelenmiş, toplam on varaktan oluşan bu uzun Kürtçe ağıt metninde Tûrabdin bölgesindeki Süryanilerin Kürtlerle olan kültür ilişkilerini yansıtan ayrıntılar ile orijinal özdeyişlerde mevcuttur.

Anahtar Kelimeler

Kürtçe , Süryanice , Gerşunî , Nokuşo , Ağıt

Mînakeke Lawija Kurdî ya Suryanên Herêma Torê: Noḳûşo

Öz

Di vê xebatê de lawija ke kurdî (kurmancî) ya bi navê “noḳûşo” ku ji hêla suryanên herêma dîrokî ya Torî(yan) de -Tur Abidinê- tê xwandin, hatiye lêkolîn û ji xet û tîpên suryanî bo kurdî (kurmancî) hatiye latînîkirin. Lawij di zaravayê kurmancî de ji lêkera lêwandinê tê û her wiha weke navdêr jê re lawe yan lawejok ji tê gotin ku bi peyva zêmar re hevwate ye. Ev lawija navborî yanê noḳûşo, cara ewil ji alîyê Mor Îvanîsê Darayî, di sedsala 9an de weke duayekê bi suryaniya klasik hatiye nivîsandin. Û paşê, bi zaravayê “suraytê/toroyo” a suryanên herêma Torê hatiye veguheztin û ji bo zimanên li herêmê yên weke kurdî (kurmancî) û erebî jî hatiye wergerandin û bûye metneke gerşûnîyeke nivîskî. Di vê lawija noḳuşoyê de piştî veşartina mirîyan, bi dengekî bilind mirî tên gazîkirin, ji wan xatir tê xwestin û her wiha wesîyet û qavyetiya wan tê zimên. Giringiya tobe û roja qiyametê û lêpirsînê tê dîyarkirin û guneh tên îtîrafkirin. Ji bo mirî û saxan ji bo kesên ku beşdarî merasîma cenazeyê bûnê dua tê kirin û bexşandin tê xwestin. Di vê lêkolînê de, ev metna lawija ku bi tevahî ji deh rûpelan pêk hatiye, di çarçoveya ziman, morfolojî, folklor û bawerîyên dinî ve hatiye analîz, transkrîbe û latînîkirin. Ew mînaka lawijê hin xalên giring û gotinên resen bi xwe ve hilgirtîye ku têkilîyên çandî yên suryan û kurden herêma Torê nîşan dide.

Anahtar Kelimeler

Kurdî (kurmancî) , Suryanî , Gerşunî , Noḳûşo , Lawij

Kaynakça

• Abouna, P. Pierre (1996). Edebû’l Luga’l-Arâmiyye. Beyrut: Daru’l-Maşrîk.
• Akalın K. & Duygu, Z. (2017). Süryanî Literatürü. Mardin: MAÜ Yayınları.
• Amir, H. (2014). “Syriac and Garshuni Inscriptions of Iraq (Répertoire des Inscriptions Syriaques 2)” Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, Paris 2 / I, https://l24.im/gNc1HEl
• Asım Efendi, M. (2009). Burhân-ı Katı, (Haz. M. Öztürk & D. Örs). TDK Yayınları.
• Assmann, J. (2007). Das Kulturelle Gedächtnis: Schrift, Erinnerung und Politische Identität in Frühen Hochkulturen, C. H. Beck Verlag, München.
• Audo, T. (1985), Sīmso d-Lişōno Suryōyo I-II. Holland: Weşanên Derâ Mor Efrem.
• Azîzan, H. (2012). “Hawar, Hemû Hejmar”. Lavijên Mîr Miheme. 29/484-486. Stenbol: Belkî.
• Bakker, W. F & Philippides, D. M. L. (2000). The lament of the virgin by Ephraem the Syrian, Published in Enthym̄esis Nikolaou M. Panagīotak̄e, 39-56. https://l24.im/WbLBt
• Bar Bahlûl, H. (1801). Lexicon Syriacum I-II. (ed. R. Duval). Leroux.
• Bar Ebroyo, İbnü’l-İbrî. (1929). Mişhoso d-Mor Grigoryos Yahunun Bar Ebroyo, (Ed. Yuhanna Dolabanî). Jerusalem Syriac Mor Markos Monastery Publications.
• Barsavm, E. (2005). Saçılmış İnciler, (çev. Z. Demir). İstanbul: Metropolîtaniya Ortodoks a Suryaniyan
• Bavandpour, S. Amiri. (1398). Şahadetnameha-ī Siryani(yan)-i Mesihiyan-ı İran Der Asr-ı Sasanîyan. İntişarat-ı Pol-i Firuz.
• Başçı, V. (2024). “David Barzanaya’nın Yalancı İsa Şiirinin İçerik Çözümü ve Mor Baselius’un Lawij’iyle Mukayesesi”. Şarkiyat 16/2, 705-728.
• Beyt-Yualahâ, el-Şemmas Ronî Petrûs. (2021). Thuma Gazet Tmire. Duhok: el-Merkezu’l- Sekafiye el-Aşuriyye.
• Bulut, A. (1996). Türkçe-Süryanice-Süryanice-Türkçe Sözlük. Hollanda: Weşanên Manastira Mor Efrem.
• Butler, J. (2003). Precarious Life: The Powers of Mourning and Violence, London: Verso. https://l24.im/Oy8T6
• Çiyan, G. (1993). Süryani-Kildani (Asurlar-Aşurî), Çocuk Tiyatrosu, Kürt Halk Güldürülerinde Asurlar, Tora Abdin’den Atasözleri. İsveç-Södertalje: Bet-Prasa-Bet Froso Nsibin.
• Direkçi, L. (2024). “Mem û Zîn’in Kürtçe Gerşuni El Yazmalarının Metin Kritiği, Tahlili ve Transliterasyonu”, Teza mastirê e ne weşandî, Mardin Artuklu Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü.
• Dinno, K. (2014). “The Deır al-Za‛Faran And Mardın Garshunı Archıves”, Hugoye: Journal of Syriac Studies, 17/2, 195-213.
• Halbwachs, M. (1992). On Collective Memory. Translated and edited by Lewis A. Coser. University of Chicago Press.
• el-Qılıtî, (2025). Terenumên Kurdî, Îlahiyên Dêran ji Bêndera Mesîhiyan, (Amd. M. Birhanê Tarînî). Çapa Şexsî.
• Ergin, R. (2012). “Süryani Dilsel İşaretlerle Yazılmış Kürtçe İlahiler”, Uluslararası Midyat Sempozyumu Bildiriler Kitabı, ed. İ. Özcoşar, 417- 445. Mardin: MAÜ Yayınları.
• Ertekin, N. (2021) “Kürtçe Telkin Metinlerinin İçerik Yönüyle İncelenmesi”, Kürtçede İslamî İlimler, (ed. A. Timurtaş & F. İdiz), 267-295. Van: Peywend Akademî.
• Evgin Manna, J. (1975). Chaldean-Arabic Dictionary. Beyrut: Babel Center Puplications.
• Hejar (1389). Ferheng-i Kurdî-Farisi, Tahran: Suruş.
• Günay, H. M. (2011). Telkin. TDV İslâm Ansiklopedisi, 40, 404-406.
• Îzolî, D. (2013). Ferheng, Kurdî-Tirkî, Tirkî- Kurdî, (Amd. Kamer Beysulen). Stenbol: Weşanên Deng.
• Kaplan, Y. (2023). “Exploring Shared Poetic and Stylistic Forms between Kurdish and Syriac: Transcription and Translation of a Garshuni Poem by David of Barzane” Kurdish Studies Journal, 1 / 199-228.
• Kaplan, Y. (2015). “Strana Kurdî (Kurmancî): Devera Hekarîyan Wekî Nimûne”. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, 1(2), 158-182.
• Khoshaba S. & Youkhana, E. (2021). Zahrira, Kamusü’l-Arabî-Süryanî, Duhok: Metbee’l Nisibin.
• Kiraz, G. Anton. (2014). Garshunography: Terminology and Some Formal Properties of Writing One Language in the Script of Another. Scripts Beyond Borders: A Survey of Allographic Traditions in the Euro-Mediterranean World, Johannes den Heijer et al. (ed.). 65-75, Leuven: Peeters.
• Kiraz, G. Anton. (2014.) “Note On The Term “Garshunography” Hugoye: Journal of Syriac Studies, 17/2, 195-213. https://l24.im/T7rl8P
• Kitabâ Pîroz, Peymana Kevin û Peymana Nû (2021). Germany: Bielefeld, Christliche Literatur-Verbreitung e.V.
• Ktobo d-Aslavōso d-Şemso Şihimto. (1991). (ed. Metropolit İsa Çiçek). Hollanda: Metbahso d-Bar Ebroy.
• Ktobo d-Ûfoyo. (bê tarix). Niviskâr: Anonim. Midyad: Dêra Mor Abrohom.
• Mecmuayê Gerşuniyên Kurdî (bê tarix). Destxet. Niviskâr: Anonim. Arşîva taybet a Gabriel Akyuz.
• Noḳûşo. (bê tarix). Destxet, müstensix: Hitler Dag, Arşîva taybet a Habib Dogan.
• Noḳûşo. (bê tarix). Destxet, niviskâr: Nenas, Arşîva taybet a Habib Dogan.
• Ritter. H. (1969). Turoyo: Die Volkssprache Der Syrischen Christen Des Tur’Abdin I-II, Beyrut: Orient-Institut der DMG / Wiesbaden: Franz Steiner Verlag.
• Tabanî, H. (1380). Vahdet-i Kovmi-i Kurd û Mad, Menş’e, Nijad ve Tarih-i Temeddün-i Kurdistan, Tahran: Gosterde.
• Taş, Ç. (2022). Waneyên Rêziman û Rastnivîsîna Kurmancî, Weşanxaneya Dîwan.
• Uludağ, S. (1988). Ağıt. TDV İslâm Ansiklopedisi, 1, 470-472.
• Ulger, A. Haydar. (2016). Êzîdiler, Çemberin Dışındaki Kürtler, Ankara: Ürün Yayınları.
• Urdnosoyo, Y. (2016). Syriac Dictionary, Nusaybin: Mount İzlo in Tur Abdin.
• Xelîlî, Q. (2020). “Hin Taybetmendiyê Devoka Torê”, wergirtina ji înternetê: 2 İlonê 2025 https://l24.im/SZq1zfA
• Van Gennep, A. (1960). The Rites of Passage, (Trans. M. B. Vizedom & G. L. Capfee) USA: University of Chicago Press. https://l24.im/lsSC
• Turner, V. (1969). The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. USA: Chicago Aldine Publishing, https://l24.im/NoFK