A Necessary Alliance: Diplomacy and Resistance in Kurdish–Armenian Relations (1919–1930)

Öz

This article re-examines Kurdish–Armenian relations during the transition from the dissolution of the Ottoman Empire to the consolidation of the early Turkish Republic through the framework of a “necessary alliance.” Drawing on previously unused archival materials from the Dashnaktsutyun (Armenian Revolutionary Federation) archives, the study analyses diplomatic coordination, military cooperation, and institutional experiments between 1919 and the suppression of the Ağrı Uprising in 1930. The central argument is that Kurdish–Armenian cooperation emerged not from ideological convergence but from structural vulnerability in the post-imperial order. Kurdish demographic presence and armed capacity combined with Armenian diasporic diplomacy and international networks to produce an asymmetric but complementary alliance. However, chronic financial weakness, fragmented authority, tensions between diaspora strategies and local realities, and the expanding coercive power of the Republican state undermined its durability. The article further demonstrates that the Ağrı resistance constituted a modern political project rather than a localized rebellion, featuring a national assembly, declaration of a republic, symbolic state institutions, and transnational diplomacy. The Zilan Massacre is interpreted as a decisive rupture that generated a shared grammar of victimhood, linking Kurdish experiences to Armenian genocide memory and transforming trauma into political mobilization. Ultimately, the study situates forced alliances, fragile solidarities, and state violence as central dynamics of nation-building in the modern Middle East and repositions the Ağrı Uprising as a formative moment in Kurdish political modernity.

Anahtar Kelimeler

• Kurds
• Armenians
• Ağrı Uprising
• Hoybun
• Dashnaktsutyun
• zilan massacre

Hevalbendiyeke Pêwîst: Dîplomasî û Berxwedan di Têkiliyên Kurd–Ermenî de (1919–1930)

Öz

Ev gotar têkiliyên Kurd û Ermeniyan di navbera hilweşandina Împaratoriya Osmanî û sazkirina Komara Tirkiyê de, di çarçoveya “hevalbendiya pêwîst” de ji nû ve analîz dike. Lêkolîn di bin sîbana belgeyên arşîva Taşnakan ku heta niha di literatûrê de nehatibûn bikaranîn , mijarên wek navbera 1919 û 1930 de dîplomasî, hevalbendiya leşkerî û ceribandinên sazîkirin yên rêxistina neteweyî ya Kurd dinirxîne. Argumana bingehîn ya gotarê ev e ku hevalbendiya Kurd–Ermeniyan ne ji nêzîkbûna bîrdoziyê ye, lê ji qelsiyên strukturel yên rêza piştî-împaratorî ve hatiye çêkirin. Hêza demografîk û leşkerî ya Kurdan bi torên dîplomatîk û diasporayî yên Ermeniyan re hevalbendiyeke asîmetrîk û temamker çêkiriye. Bes kêmasiya aborî, parçebûna (eşîrî) civakî û desthilatî, pevçûnên di navbera siyaseta diasporayê û ya herêmî de, û berfirehbûna amûrên zorê yên Komarê ev hevalbendî lawaz kiriye. Gotar di heman demê de nîşan dide ku berxwedana li Agirîyê ne şoreşeke herêmî ye, projeyeke siyasî ya nûjen e ku meclîsek neteweyî, ragihandina nûjen , sembolên dewletî û hewldanên dîplomatîk di nav xwe de dihewîne. Her weha Komkujiya Zîlanê wekî şikestina sereke tê analîz kirin ku bi bîra Komkujiya Ermeniyan a 1915’an re girêdayî ye ku vê jî “hevalbendiya qurbanan” çêkiriye û travmaya kolektîf veguherandiye û kiriye sermayeya siyasî. Di encamê de gotar hevalbendiya mecbûrî, hevrêziyên qels û tûndiya dewletê wekî hêmanên bingehîn ên avakirina neteweyan li Rojhilata Navîn ji nû ve bi cih dike û Serhildana Agirîyê wekî serdemeke bingehîn di moderniteya siyasî ya Kurdan de dide nasîn.

Anahtar Kelimeler

• Kurd
• Ermeni
• Serhildana Agiriyê
• Xoybûn
• Taşnak
• komkujiya Zîlanê

Zorunlu Bir İttifak: Kürt–Ermeni İlişkilerinde Diplomasi ve Direniş (1919–1930)

Öz

Bu makale, Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülüşü ile erken Cumhuriyet döneminin kurumsallaşması arasındaki geçiş sürecinde Kürt-Ermeni ilişkilerini “zorunlu ittifak” kavramı çerçevesinde yeniden ele almaktadır. Çalışma, Dashnaktsutyun (Ermeni Devrimci Federasyonu) arşivlerinde yer alan ve literatürde daha önce kullanılmamış belgeler temelinde, 1919 ile 1930 yılları arasında iki ulusal hareket arasındaki diplomatik koordinasyonu, askeri iş birliğini ve kurumsal siyasal girişimleri analiz etmektedir. Makalenin temel savı, Kürt-Ermeni iş birliğinin ideolojik yakınlıktan ziyade post-emperyal düzenin yarattığı yapısal kırılganlıklar sonucunda ortaya çıktığıdır. Kürtlerin demografik varlığı ve askeri kapasitesi, Ermeni diasporasının diplomatik gücü ve uluslararası ağlarıyla birleşerek asimetrik fakat tamamlayıcı bir ittifak üretmiştir. Ancak kronik mali yetersizlikler, otoritenin parçalı yapısı, diaspora merkezli siyaset ile yerel direniş arasındaki gerilimler ve erken Cumhuriyet devletinin genişleyen zor aygıtı bu ittifakın sürdürülebilirliğini zayıflatmıştır. Makale ayrıca Ağrı merkezli direnişin yerel bir isyan değil; meclis kurulması, cumhuriyet ilanı, sembolik devlet kurumları ve ulusötesi diplomatik girişimler aracılığıyla modern bir siyasal proje olduğunu ortaya koymaktadır. Zilan Katliamı, Kürt deneyimi ile 1915 Ermeni Soykırımı arasında kurulan hafıza bağı üzerinden ortak bir mağduriyet dili yaratan belirleyici bir kırılma olarak yorumlanmaktadır. Bu süreçte kolektif travmanın siyasal mobilizasyona dönüştüğü gösterilmektedir. Sonuç olarak çalışma, zorunlu ittifakları, kırılgan dayanışmaları ve devlet şiddetini modern Orta Doğu’da ulus inşasının merkezî dinamikleri olarak konumlandırmakta ve Ağrı İsyanı’nı Kürt siyasal modernitesinin kurucu bir eşiği olarak yeniden değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kürtler
• Ermeniler
• Ağrı İsyanı
• Hoybun
• Taşnaktsutyun
• Zilan katliamı

Kaynakça

1. Anadolu. (1930, July 25). Tayyarelerimize ateşe devam ediyorlar.
2. Anadolu. (1930, July 13). Hudutta sükûnet.
3. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1919, November 20). Joint statement by Sherif Pasha, head of the Kurdish delegation to the Paris Peace Conference on behalf of Kurdistan, Boghos Nubar Pasha, head of the Armenian People’s Delegation on behalf of Armenia, and Dr. H. Ohandjanian, deputy head of the Armenian Republic delegation (File No. 1652, Document No. 15, 1920 dossier: Haykazuni’s letters and correspondence). Paris
4. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1920, February 20). From A. Lalayantz and G. Pastırmacıyan to Avedis Aharonian (File No. 1652, Documents Nos. 24–25/313). Cairo.
5. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1920, June 24). From Bekir Sami, Minister of Foreign Affairs of the Turkish Grand National Assembly, to the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Yerevan (File No. 1652, Documents Nos. 24–25/67). Ankara.
6. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1920, June 30). From Der Hagopyan, on behalf of the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Yerevan, to Bekir Sami Bey, Minister of Foreign Affairs of the Turkish Grand National Assembly (File No. 1652, Documents Nos. 24–25/69). Yerevan.
7. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1920, October 31). Congratulatory telegram from Mustafa Kemal Pasha, President of the Grand National Assembly, to Kazım Karabekir Pasha, Commander of the Eastern Army (File No. 1652, Documents Nos. 24–25/295). Ankara.
8. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1920, November 8). From Ahmet Muhtar Bey, Acting Minister of Foreign Affairs of the Turkish Grand National Assembly, to the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Armenia in Yerevan (File No. 1652, Documents Nos. 24–25/123). Ankara.

9. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1924, November 16). Treaty of Friendship and Alliance between the Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) and the Kurdish League (secret treaty) (File No. 1652, Documents Nos. 32–53).
10. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1925, December 30). From Levon Sharoyan to Şahan Natali (File No. 1653, Document No. 184). Baghdad.
11. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1926, February 5). From the Tabriz Dashnaktsutyun Committee to the Beirut Dashnaktsutyun Committee (File No. 1653, Document No. 2). Tabriz.
12. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1926, November 2). From Aris H. to the Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Office (File No. 1653, Document No. 214). Baghdad
13. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1927, June 17). From Osman Bey, chief of the Milan tribe, to Zilan (File No. 1653, Documents Nos. 11–20). Van–Saray.
14. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1927, August 31). From Memduh Selim to Sheikh Ali Rıza Efendi (File No. 1654, Documents Nos. 51–53). Aleppo.
15. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1927, September 1). From Cemşit to Zilan (File No. 1654, Documents Nos. 36–38). Çiftlik
16. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1927, September 29). From Jin İskender to Cemşid (File No. 1662, Document No. 11–381). Beirut.
17. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1927, November 27). From İhsan Nuri and İbrahim Heskê to the Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Committee (File No. 1662, Document No. 11–436). Kurdava.
18. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1927, December 15). From Zilan to Vahram (File No. 1662, Document No. 11–277). Hoy.
19. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, January 21). From the Hoybun Central Committee to Hoybun Military Representative Cemşid Bey (File No. 1662, Document No. 11–53). Beirut.
20. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, January 21). From Cemşid, Representative of the Kurdish Grand Committee in Ağrı, to the Central Presidency of the Kurdish Grand Committee (File No. 1662, Document No. 11–12). Çiftlik.
21. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, January 21). From the Hoybun Central Committee to Hoybun Military Representative Cemşid Bey (File No. 1662, Document No. 11–53). Beirut.
22. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, February 24). From Memduh Selim to Extraordinary Military Commissioner Cemşid Bey (File No. 1652, Document No. 11–061).
23. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, March 5). From Ali Bedirhani to Military Representative Cemşid Bey (File No. 1662, Document No. 11–497). Beirut.
24. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, April 24). From Cemşid, Representative of the Kurdish Grand Committee in Ağrı, to the Central Presidency of the Kurdish Grand Committee (File No. 1662, Document No. 11–22). Kurdava.
25. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, June 19). From Hoybun Central Committee Extraordinary Military Commissioner Cemşid to the Hoybun Society Central Committee (File No. 1662, Document No. 11–42). Ağrı.
26. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, August 14). From Hoybun C.V.K. Central Committee Extraordinary Military Commissioner Cemşid to the Hoybun C.V.K. Central Committee (File No. 1662, Document No. 11–55). Ağrı.
27. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, September 2). From Hoybun Military Extraordinary Commissioner Cemşid to the Hoybun Central Committee (File No. 1662, Document No. 11–56). Ağrı.
28. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, October 8). From the C.V.K. Hoybun Committee Headquarters in Ağrı (File No. 1662, Document No. 11–60). Ağrı.
29. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1928, October 10). From Cemşid to Jin İskender (File No. 1662, Document No. 11–58). Ağrı.
30. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1929, December 21). From Cemşid to Şiran (File No. 1662, Document No. 11–150). Ağrı.
31. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, April 5). From Sipkanlı Halis Bey and Hesenanlı Ferzende Bey to the Central Committee of Taşnaksütyun (File No. 1662, Document No. 11–054). Ağrı.
32. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, April 16). From Hasan Sıddık Heyderi to the Presidency of the Paris Dashnaktsutyun Office (File No. 1662, Documents Nos. 11–140). Hoy.
33. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, May 27). From the Hoybun First District to the Hoybun Central Committee (File No. 1662, Document No. 11–166). Ağrı.
34. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, May 27). From Hoybun Extraordinary Commissioner Cemşit to Baron Şiran (File No. 1662, Document No. 11–145). Ağrı.
35. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, May 27). From Hoybun Extraordinary Military Commissioner Cemşid Pasha to Rupen Pasha (File No. 1662, Document No. 11–164). Ağrı.
36. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, June 5). From Rupen Pasha to Cemşid Pasha (File No. 1662, Document No. 11–161). Tehran.
37. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, June 19). From the Erciş Hoybun Branch to His Excellency Rupen Pasha (File No. 1662, Document No. 11–103). Erciş.
38. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, July 2). Report (File No. 1662, Document No. 11–152).
39. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, July 14). From Rupen Pasha to Hoybun Extraordinary Military Commissioner Cemşit Pasha (File No. 1662, Document No. 11–124). Tehran.
40. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, August 5). From Dr. Kamuran Ali Bedirhan, Extraordinary Plenipotentiary of Hoybun, to His Excellency İhsan Nuri Pasha, Military Commissioner and Commander-in-Chief of Ağrı (File No. 1662, Document No. 11–124). Beirut.
41. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, October 11). Report: From Cemşid to Şiran (File No. 1662, Document No. 11–154). Iran.
42. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives. (1930, November 25). From İhsan Nuri Pasha to the Başkend Hoybun Branch (File No. 1662, Document No. 11–03). Save.
43. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives .(A), (n.d.). Undated draft, attributed to Zilan Bey (File No. 1657, Documents Nos. 517–22).
44. Armenian Revolutionary Federation (Dashnaktsutyun) Archives.(B), (n.d.). Summary of the report presented by Reis-i Ağrı İbrahim Heskê to the Emirate of Azerbaijan and submitted to His Majesty the Shah (File No. 1652, Documents Nos. 11–49).
45. Aytepe, O. (1998). Yeni belgelerin ışığında Kürdistan Teâli Cemiyeti. Tarih ve Toplum, (174), 336.
46. Aytepe, O. (2002). Sevr paylaşımı. In Türkler Ansiklopedisi (Vol. 15, p. 837). Ankara, Turkey.
47. Bazîdî, M. M. (1979). Adetên Kurdistan (D. Îzolî, Trans.). Den Haag, Netherlands.
48. Bayrak, M. (2023). Lozan ve Kürtler. In A. Işık, G. Kılıçarslan, B. Hiroğlu, K. Sağır, & Ç. Kurt (Eds.), Kürtler ve Cumhuriyet (pp. 997–1004). Ankara, Turkey: Dipnot Yayınları.
49. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. (2001). Ermeniler tarafından yapılan katliam belgeleri I (1914–1919). Ankara, Turkey.
50. Cafer Tayyar. (1924, September 12/13). Telegram Signed by Cafer Tayyar, Commander of the Seventh Corps (Fonds 30-10-0-0, Location 46-299-9, File Attachment No. 39). Prime Ministry Republic Archive of Turkey (BCA). Carr, E. H. (2018). Tarih nedir? Istanbul, Turkey: İletişim Yayınları.
51. Cemil Paşa, K. (1991). Doza Kurdistan: Kürd Milletinin 60 yıllık Esaretten Kurtuluş Savaşı Hatıraları. Ankara: Özge Yayınları.
52. Elhan, N. (2019). The Nation-state in Iran During The Pahlavi era: The Invention of National Identity and Tradition. Journal of Iranian Studies, 3(2), 19.
53. Ertan, T. F., & Örs, O. (2018). Milliyetçiliğin Müphemliği: Milliyetçilik Nedir? Atatürk Yolu Dergisi, 62. Esat Mahmut. (1930, July 17). Bomba Yağdırılıyor. Akşam, 1.
54. Hairenik Monthly. (1930, October). The Stages of The Kurdish and Armenian Liberation Movements and Their Mutual Relations. I.
55. Hairenik Monthly. (1930, November). The Stages of the Kurdish and Armenian Liberation Movements and Their Mutual Relations. II.
56. Hizmet. (1930, July 18). Ağrı Dağında Son Vaziyet.
57. İhsan Nuri. (n.d.). Bi Serhatiya Min (Original manuscript copy).
58. İhsan Nuri. (n.d.). Bi Serhatiya Min (Copy, original manuscript).
59. Mansız, N. (2024). Bir Ortaçağ Müellifinin Gözüyle Kürtler ve Yaşadıkları Bölgeler: İbnü’l-Esir (1160–1233). Diyarbakır, Turkey: Dara Yayınları.
60. Meclisi Mebusan. (n.d.). Meclisi Mebusan Zabıt Ceridesi (I [Fevkalade], Devre IV, İçtimai Sene I, p. 208).
61. Milliyet. (1930, July 14). Hükümet İran Hududunun Tashihini İsteyecek.
62. Nubar Library Archives, Paris, Aharonian Fund. (1920, April 30). Telegram From Khatissian to the Aharonian Delegation in Paris (File: Official Telegrams [Erivan], No. 309–150–18).
63. Nubar Library Archives, Paris, Aharonian Fund. (1920, May 15). Telegram From Argoutian to the Aharonian Delegation in Paris (File: Official Telegrams [Tehran], No. 309–150–20).
64. Nubar Library Archives, Paris, Aharonian Fund. (1920, December 8). Last Night Official Confirmation Was Received That The Whole of Armenia Had Become Bolshevik and Dro, as President, Was Forming a Ministry (File: Official Telegrams [Tehran], No. 309–150–48). London.
65. Örs, O. (2019). Aşiretçilik, Milliyetçilik ve İslamcılık Kavşağında Osmanlı’nın Kürt Siyaseti (1876–1909). Nûbihar Yayınları.
66. Rouben Ter Minassian. (1925, August). Armenians and Kurds. Trošak, 2(244), 38–41.
67. Sasuni, G. (1930, October). The Stages of The Kurdish and Armenian Liberation Movements and Their Mutual Relations. I. Hairenik Monthly, (12), 136–139.
68. Sasuni, G. (1930, November). The Stages of The Kurdish and Armenian Liberation Movements and Their Mutual Relations. II. Hairenik Monthly, (13), 85–93.
69. Selek, S. (1999). Milli Mücadele: Erzurum’da Gergin Günler. Istanbul, Turkey: Cumhuriyet Yayınları.
70. Ter Minassian, A. (2012). Ermeni Devrimci Hareketi’nde Milliyetçilik ve Sosyalizm (1887–1912). Istanbul, Turkey: İletişim Yayınları.
71. Turkish General Staff. (1992). Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları (Vol. 1). Istanbul: Kaynak Yayınları.
72. Ulugana, S. (2022). Kürt-Ermeni Coğrafyasının Sosyopolitik Dönüşümü (1908–1914). Istanbul, Turkey: İletişim Yayınları.
73. Ulugana, S. (2023). İhsan Nuri Paşa’nın Anıları ve Ağrı İsyanı Raporları. Ankara, Turkey: Dipnot Yayınları.
74. Vakit. (1930, July 22). Ağrı Dağı’ndaki Asilerin Başları.
75. Vakit. (1930, July 25). Ağrı Dağında Hududumuzun Tashihi Artık Bir Zaruret Halini Almıştır.
76. Vakit. (1930, July 29). Şarkta.
77. Vakit. (1930, August 20). Kürt Hârekatının İç Yüzü.