The Use of the Concept of Tribe in Dengbêjî Kilams from the Perspective of Literary Sociology

Öz

The kilams (songs/narratives) performed by dengbêjs hold a significant place in Kurdish culture and literature, occupying a dominant position in oral tradition and reflecting various aspects of life. They play a crucial role in constructing individual and social identity through culture, art, and literature. This study examines how the concept of the tribe is employed in selected dengbêj kilams from the perspective of literary sociology. As a foundational element in Kurdish society encompassing multiple meanings, the concept of the tribe has a considerable influence on kilams. Accordingly, the study analyzes selected dengbêj kilams through this lens and interprets them in relation to their social contexts. The findings reveal that the concept of the tribe constitutes a central value in dengbêj kilams as a reflection of Kurdish life and is articulated with both positive and negative connotations across social, individual, and political dimensions. This situates the concept of the tribe within literary sociology, highlighting its relation to the interaction between literature and society, social issues and content, social roles, messages, representation and meaning, social reflections, social types and characters, and relationships among social groups.

Anahtar Kelimeler

• Dengbêj Kilams (Song/Narrative)
• Tribe
• Society
• Individual
• Sociology of Literature

Ji Aliyê Sosyolojiya Edebiyatê ve Bikaranîna Têgeha Eşîrê di Kilamên Dengbêjiyê de

Öz

Kilamên dengbêjiyê, di çand û edebiyata kurdan de cihekî gelekî giring digire. Tê zanîn ku edebiyata devkî, bêyî kilamê nayê fikirîn û ew wekî cureyeke berpêş e. Bi vî awayî kilam wekî olana jiyanê ye ku bi rêya çand, huner û edebiyatê di avahiya nasnameya takekesî û civakî de roleke sereke dilîze. Ev gotar, çend mînakên kilamên dengbêjiyê dinirxîne bê ka di nav wan de têgeha eşîrê ji aliyê sosyolojiya edebiyatê ve çawa hatiye bikaranîn. Ji ber ku têgeha eşîrê ji bo kurdan hêmaneke avaker e, wateyên cihêreng dihewîne. Herwiha bandora wê jî li ser kilaman zêde ye. Ji bo vê amancê di vê gotarê de hin kilamên dengbêjan ji aliyê têgeha eşîrê ve hatine dahûrandin û bi têkiliya civakî hatine şirovekirin. Encamên vê lêkolînê nîşan dide ku eşîr, di kilamên dengbêjiyê de wekî olana jiyana kurdan nirxekî berpêş e û di qada civakî, takekesî û siyasî de bi wateyên erênî yan jî neyînî hatiye bikaranîn. Ev yek di çarçoveya sosyolojiya edebiyatê de ji me re “hevbandora edebiyat û civatê, mijar û naverokên civakî, rolên civakî, peyam, temsîl û wate, şewqdana civakî, tîp û karakterên civakî an jî taybetiyên kesayetên giring, têkiliya komên civakî” û hwd. nîşan dide.

Anahtar Kelimeler

• Kilamên Dengbêjiyê
• Eşîr
• Civat
• Takekes
• Sosyolojiya Edebiyatê

Edebiyat Sosyolojisi Açısından Dengbêjî Kilamlarında Aşiret Kavramının Kullanımı

Öz

Dengbêjlerin seslendirdiği “kilam”lar (şarkı/anlatı), Kürt kültürü ve edebiyatında önemli bir yer tutar. Sözlü edebiyatta bu tür başattır ve kilamlar olmadan sözlü edebiyatın düşünülmesi mümkün değildir. Bu çerçevede kilamlar yaşamın yansımalarını içerir; kültür, sanat ve edebiyat yoluyla bireysel ve toplumsal kimliğin inşasında önemli bir rol oynar. Bu çalışma, bazı dengbêjî kilamlarında aşiret kavramının nasıl kullanıldığını edebiyat sosyolojisi açısından incelemektedir. Çünkü aşiret kavramı, Kürtlerde kurucu bir unsurdur ve farklı anlamlar ihtiva etmektedir. Bu açıdan kilamlar üzerinde de etkisi fazladır. Bu amaç doğrultusunda çalışmada bazı dengbêjî kilamları aşiret kavramı açısından analiz edilmiş ve toplumsal bağlarıyla yorumlanmıştır. Çalışmanın sonucunda aşiret kavramının dengbêjî kilamlarında Kürtlerin yaşamının bir yansıması olarak başat bir değeri teşkil ettiği ve toplumsal, bireysel ve siyasi alanda olumlu ve olumsuz anlamlarla kullanıldığı görülmüştür. Bu sonuç, edebiyat sosyolojisi çerçevesinde aşiret kavramının “edebiyat ve toplum etkileşimi, toplumsal konular ve içerikler, toplumsal roller, mesaj, temsil ve anlam, toplumsal yansımalar, sosyal tip ve karakterler ya da önemli insanların özellikleri, toplumsal grupların ilişkileri” vb. karşılıklarına işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dengbêjî Kilamları (Şarkı/Anlatı)
• Aşiret
• Toplum
• Birey
• Edebiyat Sosyolojisi

Kaynakça

1. Alay, O. (2019). Sözlü Gelenek Odağında Söz Ustası Dengbêjler ve Yakın-Uzak Akrabaları. Uluslararası Dengbêjlik Kültürü ve Dengbêjler Sempozyumu, rr. 53-71, Şirnex: Weşanên Şırnak Üniversitesi.
2. Alver, K. (2012). Edebiyatin Sosyolojik İmkânı. Edebiyat Sosyolojisi (Çapa 3.), (Ed. Köksal Alver), rr. 11-19. Enqere: Weşanên Hece.
3. Aslan, M. (2019). Taybetmendiyên Hunera Dengbêjiya Kurdî. Uluslararası Dengbêjlik Kültürü ve Dengbêjler Sempozyumu, rr. 329-349, Şirnex: Weşanên Şırnak Üniversitesi.
4. Boyce, M. (2025). “Gosan”ê Partî û Kevneşopiya Dengbêjiyê ya Îranî. (wer: Aydın Ekin). Nubihar Akademi, 23, 159-189. https://izlik.org/JA24LX94NT
5. Bulmuş, S. (2018). Müzik ve Politika İlişkisi Bağlamında Dengbêj Müziğinin Toplumsal İşlevi. Uluslararası Etnomüzikoloji Sempozyumu-Müzik ve Politika Sempozyum Bildiri Kitabı, rr. 160-173. Bursa: Komelaya Etnomüzikoloji.
6. Bozkurt, İ. (2021). Aşiretler Tarihi (Çapa 2.). Stenbol: Weşanên Nûbihar.
7. Bruinessen, M. V. (2022). Kürt Aşiretlerinin Muhtelif Tezahürleri. Aktör, Müttefik, Şaki/Kürt Aşiretleri, (Berhevkar: Tuncay Şur & Yalçın Çakmak), rr. 13-20. Stenbol: Weşanên İletişim.
8. Coşkun, S. (2012). Edebiyat Sosyolojisi Araştırmaları İçin Bir Yöntem Denemesi. Edebiyat Sosyolojisi (Çapa 3.), (Ed. Köksal Alver), rr. 265-274. Enqere: Weşanên Hece.

9. Çifçi, T. (2015). Di Çarçoveya Çanda Devkî De Di Nav Civaka Kurdan De Dengbêj û Saziya Dengbêjiyê. International Journal of Kurdish Studies, 1 (1), 110-124. https://doi.org/10.21600/ijoks.106008
10. Delikaya Ö, & Ertekin, M. Z. (2021). “Li Geliyê Çatê Tav Diziriqî: Topogeny û Nexşeya Devkî di Kilama Elî Xarza de”, Kurdiyat, 3, 11-25. https://izlik.org/JA55CM89TB
11. Delikaya, Ö. (2024). Navê Cihan, Mekanên Bîrê û Geliyê Zîlan di Çanda Dengbêjiyê de. Mukaddime, 15(1), 15-40. https://doi.org/10.19059/mukaddime.1453602
12. Delikaya, Ö. (2025). Şair, Dengbêj, Sazbend û Aşiq: Nêrînek li Termînolojiya Îcrakarên Edebiyata Kurdî ya Devkî. Mukaddime, 16(1), 231-261. https://doi.org/10.19059/mukaddime.1515868
13. Eroğlu, Y. (2025). Toplumsal Güven İnşasında Aşiretlerin Rolü: Hakkari Örneği Üzerine Nitel Bir Araştırma. Şarkiyat, 17(1), 222-243. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1593304.
14. Escarpit, R. (1992). Edebiyat Sosyolojisi (Wer. Hüseyin Portakal). Stenbol: Weşanên İletişim.
15. Escarpit, R. (2012). Edebiyat Sosyolojisi (Wer. Salih Özer). Edebiyat Sosyolojisi (Çapa 3.), (Ed. Köksal Alver), rr. 65-82. Enqere: Weşanên Hece.
16. Filiz, İ. (2021). Aşiretlerde Kadının Kimliği/Kimliksizliği. Aşiret-Türkiye’de Aşiret ve Aşiretin Dönüşümü, (Ed. Mehmet Tayanç & Ahmet Aktaş), rr. 49-80, Konya: Pirtûkxaneya Çizgi.
17. Güneş, Ö. & Şahin, İ. (2019). Dengbêj Reso-Antolojiya Dengbêjan 1. Stenbol: Weşanên Nûbihar.
18. Güneş, Ö. & Şahin, İ. (2021a). Dengbêj Şakîro-Antolojiya Dengbêjan 2 (Çapa 3). Stenbol: Weşanên Nûbihar.
19. Güneş, Ö. & Şahin, İ. (2021b). Dengbêj Huseyno-Antolojiya Dengbêjan 3. Stenbol: Weşanên Nûbihar.
20. Güneş, Ö. & Şahin, İ. (2023). Dengbêj Mehmudê Hesê-Antolojiya Dengbêjan 4. Stenbol: Weşanên Nûbihar.
21. Gürür, Z. (2014). Dengbêjî di Peywenda Patronajê de. Teza Lîsansa Bilind, Zanîngeha Mardîn Artukluyê, Enstîtuya Zimanên Zindî, , Mêrdîn.
22. Karacan, H. & Nayman, R. (2014). Dengbêj Salihê Qubînî İle Karapetê Xaço’nun Şarkılarında Aşiret Kavgaları: Filîtê Quto ile Elî Etmanki Kavgası. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16,2, 361-388.
23. Korkmaz, E. (2023). Kürt Mirleri Üzerinden Söylenen Beyitlerin Hermenötik Analizi. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 20-38. https://doi.org/10.47130/bitlissos.1298062
24. Kösemihal, N. Ş. (1964). Edebiyat Sosyolojisine Giriş. İstanbul University Journal of Sociology, 2 (19-20), 1-37. https://izlik.org/JA29XE26HL
25. Mela Mehmûdê Bazîdî (2021). Adat û Rusûmatname'ê Tewayifê Ekradiye (Amedekirin û Tîpguhêzî: Murad Celalî). Stenbol: Weşanên Nûbihar.
26. Moran, B. (2012). Edebiyat Kuramları ve Eleştiri (Çapa 22.). İstanbul: Weşanên İletişim.
27. Ölçer, H. (2023). Giséle Sapiro. Edebiyat Sosyolojisi. Nosyon: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 11, 75-81. https://izlik.org/JA85XD62CZ
28. Soykan, Ö. N. (2009). Edebiyat Sosyolojisi-Kuram ve Uygulama- (Berhevkar: Ömer Naci Soykan). Stenbol: Weşanên Dönence.
29. Subaşı, K., Yıldız, A., & Kaplan, L. (2025). Di Çarçoveya Danasîna Arşîva Evdilahê Necar da Dengbêjên Kurd ên Hewzaya Berferatê û Vegêranên ku Îcra Kirine. Dilbilim ve Karşılaştırmalı Edebiyat -Karşılaştırmalı Edebiyat-, (Ed. Ahmet Kırkan-Yunus Cengiz) rr. 889-934, Mêrdîn, Weşanên Mardin Artuklu Üniversitesi.
30. Süphandağı, İ. (2018). Edebiyat Sosyolojisi ve Oryantalizm Bağlamında ‘Masal’ Şiirinin Tahlili. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 6(4), 280-299. https://izlik.org/JA34JL28NF
31. Şan, M. K. (2012). Edebiyat Sosyolojisinin Tarihinden Basamaklar. Edebiyat Sosyolojisi (Çapa 3.), (Ed. Köksal Alver), rr. 127-168. Enqere: Weşanên Hece.
32. Şen Altın, N. (2017). Edebiyat Sosyolojisinin Sınırları. International Journal of Social Inquiry, 10(2), 37-57.
33. Şur, T. & Çakmak, Y. (2022). Başlarken… Aktör, Müttefik, Şakî/Kürt Aşiretleri (Berhevkar: Tuncay Şur & Yalçın Çakmak), rr. 9-11. Stenbol: Weşanên İletişim.
34. Uluç, A. V. (2010). Kürtler’de Sosyal ve Siyasal Örgütlenme: Aşiret. Mukaddime, 2(2), , 35-52. https://doi.org/10.19059/mukaddime.59464
35. Yorğun, T. (2024). Karwan, Eşîr û Bazinbelek: Nêrînek li Varyantên Filîtê Quto. Kurdiyat (9), 39-76. DOI: 10.55118/kurdiyat.1488769