İlhanlılar Döneminde Bitlis ve Çevresindeki Siyasî Gelişmeler ve Bitlis Emirliği’nin Ortaya Çıkışı

Öz

Bitlis ve çevresi, Orta Çağ boyunca Doğu Anadolu’nun siyasî ve askerî bakımdan en önemli bölgelerinden biri olarak dikkat çekmiştir. Anadolu’yu İran ve Mezopotamya’ya bağlayan stratejik yollar üzerinde yer alan şehir, özellikle XIII ve XIV. yüzyıllarda İlhanlı Devleti’nin Doğu Anadolu siyaseti içerisinde önemli bir konuma sahip olmuştur. Moğol istilaları sonrasında bölge İlhanlı hâkimiyetine girmiş, Ahlat, Bitlis ve Aladağ çevresi askerî ve idarî bakımdan yeniden teşkilatlanmıştır. İlhanlı hükümdarlarının Aladağlar’ı yaylak olarak kullanmaları ve burada kurultaylar düzenlemeleri, bölgenin devlet siyaseti açısından taşıdığı önemi göstermektedir. Çalışmada Bitlis ve çevresinin İlhanlı hâkimiyetine giriş süreci, idarî yapısı, bölgede görev yapan emirler ve İlhanlı otoritesinin zayıflaması sonrasında ortaya çıkan siyasî gelişmeler ele alınmıştır. Bölgede İlhanlı emirlerin faaliyetleri üzerinden İlhanlı taşra teşkilatı değerlendirilmiş, kitabeler ve mezar taşları dönemin idarî yapısına ışık tutan önemli veriler olarak incelenmiştir. XIV. yüzyılda İlhanlı Devleti’nin zayıflamasıyla birlikte Roşki ailesi, Kürt aşiretleri ve mahallî emirliklerin bölgede güç kazandığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bitlis
• Ahlat
• İlhanlılar
• Doğu Anadolu
• Moğollar
• Roşki Ailesi
• Aladağlar.

Political Developments in Bitlis and Its Surroundings During the Ilkhanid Period and the Emergence of the Emirate of Bitlis

Öz

Bitlis and its surroundings emerged as one of the most important political and military regions of Eastern Anatolia during the medieval period. The city was located on strategic routes connecting Anatolia with Iran and Mesopotamia, and especially during the 13th and 14th centuries it held an important position in the Eastern Anatolian policy of the Ilkhanate. Following the Mongol invasions, the region came under Ilkhanid domination, and Ahlat, Bitlis, and the surroundings of Aladağ were reorganized militarily and administratively. The use of Aladağ as a summer pasture (yaylaq) by the Ilkhanid rulers and the organization of kurultais there demonstrate the strategic importance of the region for state politics. This study examines the process through which Bitlis and its surroundings came under Ilkhanid rule, the administrative structure of the region, the emirs who served there, and the political developments that followed the weakening of Ilkhanid authority. Based on the activities of Ilkhanid emirs, the provincial organization of the Ilkhanids has been analyzed, while inscriptions and tombstones have been studied as significant sources shedding light on the administrative structure of the period. In the 14th century, with the decline of the Ilkhanate, the Roshki Tribe, Kurdish tribes, and local emirates gained power in the region.

Anahtar Kelimeler

• Bitlis
• Akhlat
• Ilkhanids
• Eastern Anatolia
• Mongols
• Rozhki Tribe
• Aladagh

Pêşketinên Siyasî li Bedlîs û Derdora Wê di Serdema Îlxaniyan Di û Derketina Mîrektiya Bedlîsê

Öz

Bedlîs û derdora wê di serdema navîn de wek yek ji herêmen herî giring ên siyasî û leşkerî yên Rojhilatê Anatolyayê derketiye pêş. Bajêr li ser rêyên stratejîk ên ku Anatolyayê bi Îran û Mezopotamyayê ve girêdide cih girtibû û bi taybetî di sedsalên XIII û XIV’an de di siyaseta Rojhilatê Anatolyayê ya Dewleta Îlxaniyan de xwedî cihekî giring bû. Piştî êrişên Moxolan herêm ket bin desthilata Îlxaniyan û Xelat, Bedlîs û derdora Eledaxan ji aliyê leşkerî û îdarî ve ji nû ve hatin rêxistin. Bikarnîna Aladaxan wek zozan ji aliyê hukumdarên Îlxaniyan ve û lidarxistina kurultayan li wir, girîngiya herêmê ji bo siyaseta dewletê nîşan dide. Di vê xebatê de pêvajoya ketina Bedlîs û derdora wê bin desthilata Îlxaniyan, avahiya îdarî, emîr ku li herêmê wezîfedar bûn û pêşketinên siyasî yên piştî lawazbûna desthilata Îlxaniyan hatine nirxandin. Li ser bingeha çalakiyên emirên Îlxaniyan, rêxistina taşrayê ya Îlxaniyan hate vekolîn û nivîştek û kêlikên goran wek danehên girîng ên ku ronahiyê didin avahiya îdarî ya serdemê hatin lêkolînkirin. Di sedsala XIV’an de, bi lawazbûna Dewleta Îlxaniyan re, malbata Rojkî eşîrên Kurd û mîrektiyên herêmî li herêmê hêz girtin.

Anahtar Kelimeler

• Bedlîs
• Xelat
• Îlxaniyan
• Rojhilatê Anatolyayê
• Moxolan
• Malbata Rojkî
• Eledaxan

Etik Beyan

Di vê xebatê de rêgezên lêkolîn û weşanê yên etîkî hatine rêz kirin û hemû çavkanî bi awayekî akademîk hatine nîşandan.

Teşekkür

Di amadekirina vê xebatê de ji bo hemû kesên ku bi raman û pêşniyarên xwe piştgirî dane, spas dikim.

Kaynakça

1. Alican, M. (2016). Moğollar: Tarihin Kara Yazısı. Timaş Yayınları.
2. Bağcı, B. (2019). Anadolu’daki Moğol Vali ve Komutanları (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi.
3. Baluken, Y. (2021). Ji Serdema Rêvebiriya Mîr Şerefê Rojkî Çend Dokûment. Nubihar Akademi, 4(16), 203-221. https://doi.org/10.55253/nubihar.1023602
4. Bingöl, G. (2023). Moğol-İlhanlı Hâkimiyeti Altındaki Anadolu’da Çıkan İsyanlar (1243-1335) (Yayımlanmamış doktora tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Bingöl, G. (2026). Moğolların Ahlat’ı İşgali: Bir Stratejik Noktanın Düşüşü. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Van Gölü Havzası Özel Sayısı, (2), 277-287. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1668810
6. Bingöl, G., & Çopur, H. (2025). Alâeddin Keykubad’ın Doğu ve Güneydoğu Anadolu siyaseti: Eyyûbîlerle İlişkiler ve Anadolu’nun Geleceği Üzerine Stratejik Adımlar. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 10, 1-17. https://doi.org/10.47702/sema.2025.64
7. Bar Hebraeus. (1932). The Chronography of Gregory Abû'l Faraj 1225-1286 (E. A. Wallis Budge, Trans.). Oxford University Press.
8. Çelik, Ç. (1998). Bitlis Güroymak’taki Tarihi Mezar Taşları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.

9. Çetintaş, Ö. (2018). Hüseyin Timur Kümbeti’nin Yazı ve Süsleme Özelliklerinin İncelenmesi. Uluslararası İnsan ve Toplum Bilimleri Sempozyumu Bildirileri (131-140).
10. Çetintaş, Ö. (2020). Kurgan ve Çadır Mimarisinden Güroymak Karanday Ağa (Kalender Baba) Kümbeti’ne. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 223-245.
11. Çopur, H. (2012). Sultan I. Alâeddin Keykubad’ın Komşu Devletlerle İlişkileri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Manisa Celal Bayar Üniversitesi.
12. Dalmış, E. (2021). Ortaçağda Ahlat (Yayımlanmamış doktora tezi). Adıyaman Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı, Adıyaman.
13. Demir, A. (2019). Ahlat Eyyûbîleri Tarihi. Nubihar Yayınları.
14. Durak, N. (2013). İlhanlılar Döneminde Aladağ Çevresi. O. Belli & V. E. Belli (Ed.), I. Uluslararası Ahlat-Avrasya Kültür ve Sanat Sempozyumu Bildirileri (ss. 242-251). Bitlis Eren Üniversitesi Yayınları.
15. Erdem, İ. (1995). Türkiye Selçukluları-İlhanlı İlişkileri (1258-1308) (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi.
16. El-Münşî, İ. E. İ. (2019). Târîhu Hısn Keyfâ (Y. Baluken, Ed.). Nubihar Yayınları.
17. Eastmond, A. (2017). Tamta's World: The Life and Encounters of a Medieval Noblewoman from the Middle East to Mongolia. Cambridge University Press.
18. İbn Bîbî, Hüseyin b. Muhammed. (1996). el-Evâmirü’l-ʿAlâʾiyye fî Umûri’l-ʿAlâʾiyye (M. Öztürk, Çev., Cilt I-II). Kültür Bakanlığı Yayınları.
19. İbnü’l-Esir. (1987). El-Kâmil fi’t-tarih (Cilt 12, A. Ağırakça & A. Özaydın, Çev.). Bahar Yayınları.
20. Geyikoğlu, H. (2006). Harezmşah Celâleddin’in Van Gölü Çevresindeki Faaliyetleri ve Ahlat’ın zaptı. I. Van Gölü Havzası Sempozyumu (8-10 Eylül 2004) (ss. 133-138). Güzel Sanatlar Matbaası.
21. Keleş, E. (2018). Moğol İşgali Sırasında Van Gölü Havzası’na Gelen Türk-Moğol Boyları. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 3(1), 186-211. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.415877
22. Önkal, H. (2015). Anadolu Selçuklu Türbeleri (2. bs.). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
23. Özbek, S. (2019). Selçuklu-Eyyûbî İlişkileri. Berikan Yayınları.
24. Özen, F. (2022). İlhanlı Devleti’nin Son Hükümdarı Ebû Saʿîd Bahadır Han’ın Emîr Çoban’ın Ölümünden Sonraki Faaliyetleri ve Ölümü (728-736/1327-1335). Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 74, 268-281. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1154125
25. Pektaş, K. (2001). Bitlis Tarihî Mezarlıkları ve Mezar Taşları. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
26. Reşidüddin Fazlullah. (2022). Câmiu’t-tevârîh: İlhanlılar Kısmı (İ. Aka, M. Ersan, & A. H. Khelejani, Çev., 2. bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
27. Sinclair, T. A. (2016). Karakoyunlular Döneminde Ermeniler ve Bitlis’in Kürt Emirleri. R. G. Hovannisian (Ed.), Tarihi kentler ve Ermeniler: Bitlis ve Muş içinde (Z. Kılıç, Çev., ss. 157–176). Aras Yayınları.
28. Spuler, B. (2011). İran Moğolları: Siyaset, İdare ve Kültür İlhanlılar Devri (1220-1350) (C. Köprülü, Çev., 3. bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
29. Sümer, F. (1970). Anadolu’da Moğollar. Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 1, 1-147.
30. Sümer, F. (1986). Ahlat Şehri ve Ahlatşahlar. Belleten, 50(197), 447-496.
31. Şen, M. E., & Bingöl, G. (2022). Anadolu’da Moğol Tahakkümüne Karşı Aykırı Bir Ses: Beylerbeyi Hatiroğlu Şerafeddin. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 5(2), 381-392. https://doi.org/10.48120/oad.1171449
32. Şeref Han. (1971). Şerefname Kürt Tarihi (M. E. Bozarslan, Çev.). Ant Yayınları.
33. Şeşen, R. (2007). Selahaddin’den Baybars’a: Eyyûbîler-Memluklar (1193-1260). İSAV Yayınları. Şerif, A. (1932). Ahlat Kitabeleri. Hamit Matbaası.
34. Sıbt İbnü’l-Cevzî. (2013). Mirʾâtü’z-zamân fî Târîhi’l-aʿyân (Cilt I-XXIII; M. Barakat, K. el-Hazzût, & A. Riyâvî, Thk.). Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye.
35. Taşkıran, H. (2020a). Genel Hatlarıyla Ortaçağ ve Sonrası Bulanık’ın Coğrafyası ve Tarihi. İ. S. Yuca (Ed.), Bulanık/Kop: İnsan-coğrafya-tarih-kültür Çizgi Kitabevi.
36. Taşkıran, H. (2020b). XV. Asırda Bitlis ve Çevresinin Siyasi Tarihi. Tarih ve Gelecek Dergisi, 6(4), 1134-1155. https://doi.org/10.21551/jhf.818784
37. Tekin, R. (2018). Türk Tarihinde Ahlat. Gece Kitaplığı Yayınları.
38. Tekin, E. (2019). Ortaçağ'da Ahlat'ta Türk Medeniyeti (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
39. Tuncer, O. C. (1976). 13. Yüzyıla Ait Üç Kümbet. Sanat Tarihi Yıllığı, 6, 97-118.
40. Tüysüz, Ş. C. (2004). İlhanlılar Döneminde Çobanoğulları (Sulduslar) (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi.
41. Tokat, M. E. (2024). 17. yüzyılda Bitlis Kent Dokusu (Yayımlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
42. Tokat, M. E. (2025). Bağımsızlığın Simgeleri: Akkoyunlu ve Karakoyunlu Arasında Bitlis Emirliği Sikkelerini Tarihlemek. Firat University Journal of Social Sciences, 35(3), 1179-1196. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1605973
43. Uyar, M. (2009). İlhanlı Hükümdarı Gazan Han ve Reformları. Ötüken Yayınları.
44. Uzunçarşılı, İ. H. (1967). Emir Çoban Soldoz ve Demirtaş. Belleten, 31(124), 601–646.
45. Yaşa, R. (1992). Bitlis’te Türk iskânı. Ahlat Kültür Vakfı Yayınları.
46. Yinanç, M. H. (1989). Celâyir. İslâm Ansiklopedisi (Cilt 3, ss. 64-65). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
47. Yürekli, T. (2011). Eyyûbî Ailesi Kadınları. Tarihin Peşinde: Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, (6), 329-342.