Sağ-Dinsel Radikalizmde Tarihsel Meşruiyet Arayışına Bir Örnek: “Anti-Kolonyal” Söylem Çabası ve Türkiye’de Ticanîlik

Öz

Araştırma, Ticanîliğin ideolojik ve dinsel çekirdeğinin, Kuzey Afrika’daki Fransız anti-kolonyalizminin selefî mirasla kurduğu tarihsel ilişkiye işaret ederek, bu mirasın Türkiye’deki laiklik karşıtı radikalizmle nasıl eklemlendiğini olgusal olarak ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ticanî hareketinin liderlerinin kendilerini doğrudan Hz. Muhammed’e bağlayan ve “Tarikat-ı Muhammediye” iddiasıyla tasavvufi aracılığı reddeden selefî gelenekten beslendiği, dolayısıyla modern, seküler ve Fransız laik felsefesinde dayanaklar bulan Kemalist düzeni ‘kolonyal bir rejim’ gibi konumlandırdığı savunulmaktadır. Çalışma Atatürk’ün manevi mirasına, heykel ve büstlerine yönelik eylemlerin İslâmcı yazın tarafından nasıl meşrulaştırıldığını ele alırken, Ticanîliğin ise kendisini İslâm’ın “sahihliği”ni temsil eden reaksiyoner bir kurtarıcı olarak konumlandırdığına işaret eder. Müritlerin Ticanî liderlere yönelik “peygamberlik” atfını bu bağlamda ele alır. Son olarak çalışma, Ticanîliğin günümüzde varlığını sürdüren tarikatlara miras/gelenek olarak bıraktığı üç örüntüyü öne çıkarır: a) seküler düzeni “kolonyal” ve “dayatmacı” olarak kodlayan laiklik karşıtlığı, b) devlet otoritesine karşı ve/veya onunla özdeş bir dinî ‘üst meşruiyet’ iddiası, c) kamusal alana yönelik sembolik saldırıların -heykel, büst ya da fotoğraf- güncel selefi izdüşümlerinde yeniden üretilebilmesi. Çalışma böylece Ticanîliğin Türkiye’de modern dinsel radikalizmin süreklilik arz eden bir formu olduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ticanîlik
• Radikalizm
• Laisizm
• İslâmcılık
• Anti-kolonyalizm

An Example of the Search for Historical Legitimacy in Right-Wing Religious Radicalism

Öz

This study aims to demonstrate empirically that the ideological and religious core of the Tijāniyya points to a historical relationship formed by the anti-colonial struggle against the French in North Africa and the Salafī legacy, and to show how this legacy became articulated with anti-secular radicalism in Turkey. It argues that the leaders of the Tijāni movement, who grounded their authority in a direct connection to the Prophet Muhammad and rejected Sufi mediation through the claim of a “Ṭarīqa Muḥammadiyya,” were nourished by a Salafī tradition; therefore, they positioned the Kemalist order—rooted in modern, secular and French laic philosophical foundations—as if it were a “colonial regime.” While the study analyzes how Islamist writing legitimized the Tijānis’ actions targeting Atatürk’s spiritual legacy, his statues and busts, it also highlights that the Tijāniyya positioned itself as a reactionary savior representing the “authenticity” of Islam. It examines in this context the disciples’ attribution of “quasi-prophetic” status to Tijāni leaders. Finally, the study foregrounds three patterns that the Tijāniyya has transmitted as a legacy/tradition to contemporary religious orders: (a) an anti-secular stance that codes the secular order as “colonial” and “impositional,” (b) a religious claim to a ‘higher legitimacy’ positioned against state authority and/or equated with it, and (c) the reproduction of symbolic attacks on the public sphere—statues, busts, or photographs—in contemporary Salafī projections. Thus, the study asserts that the Tijāniyya constitutes a persistent form of modern religious radicalism in Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Tijaniyya
• Radicalism
• Laicism
• Islamism
• Anti-colonialism

Kaynakça

1. Abun-Nasr, J. M. (1965). The Tijaniyya: A Sufi Order In The World. London, Oxford University Press.
2. Aktay, Y. (2005). Türkiye’de İslamcılığın Siyasal Marjları. Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce (Cilt 6, ss. 13–26). İstanbul, İletişim Yayınları.
3. Atatürk Büstlerine Menfur Bir Tecavüz Daha Yapıldı. (1951, Haziran 23). Ulus, 10773.
4. Bekçi, S. (2024). Halvetiyye-Şâbâniyye’nin Cezayir’deki İlk Şubesi: Rahmâniyye Tarikatı ve Yayılması. Sufiyye. 17, 1-34.
5. Bektaş, A. (2017). Sultan II. Abdülhamid’in Kuzey Afrika Siyasetinde Tarikatların Rolü (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Medeniyet Üniversitesi, İstanbul.
6. Bergson, H. (2018). Yaratıcı Tekâmül (M. Ş. Tunç, Çev.). İstanbul, Dergah Yayınları.
7. Berkes, N. (1975). İslamlık, Ulusçuluk, Sosyalizm. Ankara, Bilgi Yayınevi. Bir Softanın Hezeyanları. (1950, Aralık 31). Ulus, 10402.
8. Bora, T. (2014). Türk Sağında Siyasal Düşünce Tarihi Açısından Bir Çerçeve Denemesi. İ. Ö. Kerestecioğlu ve G. G. Öztan (Der.), Türk Sağı: Mitler, Fetişler, Düşman İmgeleri (ss. 9–29). İstanbul, İletişim Yayınları.

9. Ceylan, H. H. (1991). Cumhuriyet Dönemi Din ve Devlet İlişkileri (Cilt 3). Ankara, Rehber Yayınları.
10. CHP Yedinci Büyük Kurultayı. (1947). Ankara: CHP Yayını.
11. Çağatay, N. (1994). Güncel Konular Üzerine Makaleler. Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
12. Demirer, Y. (2012). Modernleşen Türkiye’de Din. F. Alpkaya ve B. Duru (Der.), 1920’den Günümüze Türkiye’de Toplumsal Yapı ve Değişim (ss. 273–299). Ankara, Phoenix Yayınları.
13. Erkilet, A. (2005). 1990’larda Türkiye’de Radikal İslamcılık. Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce (Cilt 6, ss. 683–697). İstanbul, İletişim Yayınları.
14. Esmer, A. Ş. (1951, Temmuz 4). İrtica Hareketlerinde Yabancı Parmağı. Ulus, 10784.
15. Eşref Edip’e. (t.y.). Sebilürreşad, 109, 131.
16. Fanon, F. (1983). Cezayir Bağımsızlık Savaşı’nın Anatomisi. İstanbul, Pınar Yayınları.
17. Fanon, F. (2021). Yeryüzünün Lanetlileri. (Çev. Şen Süer). İstanbul, İletişim Yayınları.
18. Gençlik Yapılan Taşkınlıkları Kabul ve Tasvip Etmiyor. (1950, Nisan 14). Cumhuriyet, 9224.
19. Hanioğlu, Ş. (2023). Atatürk: Entelektüel Biyografi. İstanbul, Bağlam Yayınları. Hükümet Meclis’e Ticaniliği Kökünden Yok Edeceğini Bildirdi. (1951, Temmuz 17). Cumhuriyet, 9683.
20. İrtica ve Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti’nin Beyannamesi. (1951, Mart 30). Cumhuriyet, 9574.
21. İrtica Tehlikesi Karşısında. (1951, Mart 20). Ulus, 10697.
22. Kabagöz, M. C. (2015). Kemalizmin Mâbedi. Halkevleri ve Gündelik Hayat. İstanbul, İletişim Yayınları.
23. Kemal Pilavoğlu ve Ömer Yıldız’ın Temyiz Müdafaaları, Ankara: Örnek Matbaası, 1953.
24. Kıdeyş, M. (1949, Ekim). Afrika’da İslamiyet. Sebilürreşad, 63, 204–206.
25. Kısakürek, N. F. (1951, Mart 9). Baş Yücelik Emirleri: Heykel. Büyük Doğu, 51, 2. Kıpkızıl Bir Delâlet: Kızıl Tehlike Hazreti Muhammedin Bayrağı Altında Değil, Saraçoğlu’nun Bayrağı Altındadır. (1948, Haziran). Sebilürreşad, 3.
26. Koca, B. (2023). Ellili Yıllarda Merkez Sağ: Demokrat Parti’nin Dini Politikaları. M. K. Kaynar (Haz.), Türkiye’nin 1950’li Yılları (ss. 293– 349). İstanbul, İletişim Yayınları.
27. Koca, S. (2023). Atatürk’ü Koruma Kanunu. M. K. Kaynar (Haz.), Türkiye’nin 1950’li Yılları (ss. 321). İstanbul, İletişim Yayınları.
28. Knippenberg, H. (2015). Secularization And Transformation Of Religion In Post-War Europe. The Changing World Religion Map (ss. 2101–2128). Berlin, Springer. Komünizme Karşı İslam-Katolik Paktı Kuruluyor. (1950, Şubat 9). Cumhuriyet, 9160.
29. Kum, N. (1951, Temmuz 4). Ticanilik Nedir? Cumhuriyet, 9672.
30. Mahkemede Gürültü Çıkaranlar. (1950, Haziran 29). Ulus, 10417.
31. Meşe, E. (2023). Mukaddesatçı Anti-Kemalizm. İstanbul, İletişim Yayınları.
32. Mıhçıoğlu, A. (2025). Ahmed et-Ticânî’nin Tarîkat-ı Muhammediyye Düşüncesi Işığında Neo-Sûfizm Eleştirisi. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi. 11/2 Temmuz 2025, 610-659.
33. Mumcu, A. (2008). Cumhuriyet’in İlk Dönemlerinde Laiklik. Atatürk Düşüncesinde Din ve Laiklik. (ss. 333-345). Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
34. Nadi, N. (1951, Temmuz 1). Kızıllar Ve Ticaniler. Cumhuriyet, 9669.
35. Özköse, K. (2012). Ahmet B. Muhammed Ticânî. TDV İslam Ansiklopedisi, 41, 133.
36. Özipek, B. B. (2005). İrtica Nedir?. Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce (Cilt 6, ss. 236–244). İstanbul, İletişim Yayınları.
37. Öztan, G. G. (2014). Ezeli Düşman İle Hesaplaşma: Moskof İmgesi. İ. Ö. Kerestecioğlu ve G. G.
38. Öztan (Der.), Türk Sağı: Mitler, Fetişler, Düşman İmgeleri (ss. 75–101). İstanbul, İletişim Yayınları.
39. Kili, S. (2011). Atatürk Devrimi. Bir Çağdaşlaşma Modeli. İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
40. Petrone, M. (2017). Adab With An Absent Master. Ethics And Spirituality In Islam (ss. 608–629). Leiden, Brill.
41. Pilavoğlu, K. (1949). Komünizme Hücum! Ankara: Güney Matbaacılık.
42. Roches, L. (1885). Trente-Deux Ans À Travers L’Islam (1832–1864). Paris, Firmin-Didot. Robinson, D. (1985). The Holy War Of Umar Tal. Oxford, Clarendon Press.
43. (1950, Eylül). Ticanî Tarikatı Hakkında Tetkikat. Sebilürreşad, (87),185–186.
44. (1950, Eylül). Tarihi, Gayri Tarihi Şefler… Sebilürreşad, (87), 190–191.
45. Salzman, A. (2017). Modern Devleti Yeniden Düşünmek Osmanlı Ancien Regime’i. (Çev. Ayşe Özdemir), İstanbul, İletişim Yayınları.
46. Sinsi İrticaa Bir Hitap. (1950, Nisan 21). Ulus, 10348.
47. Taşkın, Y. (2006). Muhafazakârlığın Uslanmaz Çocuğu: Reaksiyonerlik. Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce (Cilt 5, ss. 185–214). İstanbul, İletişim Yayınları.
48. Tekin, M. (2005). Ticanîlik. Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce (Cilt 6, ss. 260–263). İstanbul, İletişim Yayınları.
49. Toprak, Z. (2020). Atatürk: Kurucu Felsefenin Evrimi. İstanbul, İş Bankası Kültür Yayınları.
50. Tunaya, T. Z. (1998). İslamcılık Cereyanı II. İstanbul, Yenigün Yayıncılık.
51. Türk, O. (2024). Bölgesel Güvenlik Kompleksi Teorisi Kapsamında Sahel Bölgesinde Aşırılık ve Boko Haram: Çad Cumhuriyeti Örneği (Yayımlanmamış doktora tezi). Polis Akademisi, Ankara.
52. Tunçay, M. (1981). Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek-Parti Yönetiminin Kurulması (1923-1938). Ankara, Yurt Yayınları.
53. Örnek, C. (2021). Türkiye’nin Soğuk Savaş Düşünce Hayatı. Antikomünizm ve Amerikan Etkisi. İstanbul, Yordam Yayınları.
54. Öztürk, S. (2019). Menzil. Bir Tarikatın İki Yüzü. İstanbul, Doğan Kitap.
55. Uulu, A. A. (2019). Mehmet Kemal Pilavoğlu’nun Hayatı, Eserleri ve Tasavvufi Görüşleri Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
56. Uyar, H. (1998). Tek Parti Dönemi ve Cumhuriyet Halk Partisi. İstanbul, Boyut Yayınları.
57. Yıldırmaz, S. (2014). Nefretin Ve Korkunun Rengi: Kızıl. Türk Sağı: Mitler, Fetişler, Düşman İmgeleri (ss. 47–75). İstanbul, İletişim Yayınları.
58. Yılmaz, H. (2004). Demokrat Parti’nin İrticaya Bakışı: Ticani Hareketi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
59. Zürcher, E. J. (2014). Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. (Çev. Yasemin Saner), İstanbul, İletişim Yayınları.