Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme

Alem Tüküç

Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, bireylerin üstbilişsel becerilerinin gelişimini Piaget’nin bilişsel gelişim kuramı çerçevesinde dönemsel olarak incelemektedir. Üstbiliş, bireyin kendi bilişsel süreçlerini fark etmesi, izlemesi, değerlendirmesi ve gerektiğinde düzenleyebilmesi anlamına gelmektedir. Özellikle 21. yüzyılda öğrenmenin yaşam boyu bir süreç haline gelmesi, bireylerin öğrenmeyi öğrenme becerilerinin önemini artırmıştır. Piaget’nin duyusal-motor, işlem öncesi, somut işlemler ve soyut işlemler olmak üzere dört evreden oluşan gelişimsel modeli, bireylerin bilişsel yapılarını nasıl oluşturduklarını açıklarken; bu model, üstbilişin yaşa ve gelişim düzeyine bağlı olarak nasıl şekillendiğini de anlamaya olanak tanımaktadır. Çalışmada, literatürdeki güncel bulgular doğrultusunda, üstbilişin yalnızca ergenlik döneminden itibaren değil, erken çocukluk döneminden itibaren sosyal etkileşim, oyun ve öğretimsel stratejiler yoluyla desteklenebileceği gösterilmiştir. Her döneme özgü olarak önerilen uygulamalar sayesinde bireylerin düşünme süreçlerini daha etkili yönetebildikleri vurgulanmıştır. Özellikle yansıtıcı konuşmalar, düşünme günlükleri, öz değerlendirme etkinlikleri ve yapı iskelesi destekli rehberlik gibi stratejilerin, üstbilişsel gelişimi destekleyici etkisine dikkat çekilmiştir. Sonuç olarak, üstbilişsel farkındalık ve düzenleme becerileri, bireyin hem akademik başarısını hem de yaşam boyu öğrenme kapasitesini artırmakta; bu nedenle eğitim süreçlerinde gelişimsel dönemlere uygun pedagojik yaklaşımlar kaçınılmaz hale gelmektedir.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Gerçekleştirilen araştırma literatür taraması şeklinde derleme bir makaledir. Bu nedenle Etik kurul belgesi gerekmemektedir.

Kaynakça

Ayvaz, E. (2018). Okul öncesi dönem çocuklarının matematiksel ölçme becerilerinin üstbiliş ve özdüzenleme açısından incelenmesi (Yayın No. 31160949) [Yüksek lisans tezi, ProQuest Dissertations & Theses Global]. https://www.proquest.com/dissertations-theses/okul-öncesi-dönem-çocuklarının-matematiksel-ölçme/docview/3073250336/se-2
Bağçeci, B., Döş, B., & Sarıca, R. (2013). İlköğretim öğrencilerinin üstbilişsel farkındalık düzeyleri ile akademik başarısı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(16), 551–566. https://dergipark.org.tr/en/pub/mkusbed/issue/19554/208364
Blakey, E., & Spence, S. (1990). Developing metacognition (ERIC Digest No. ED327218). ERIC Clearinghouse on Information Resources. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED327218.pdf
Bodrova, E., & Leong, D. J. (2007). Tools of the mind: The Vygotskian approach to early childhood education (2nd ed.). Merrill/Prentice Hall.
Brinck, I., & Liljenfors, R. (2013). The developmental origin of metacognition. Infant and Child Development, 22(1), 85–101. https://doi.org/10.1002/icd.1749
Brown, A. L. (1987). Metacognition, executive control, self-regulation, and other more mysterious mechanisms. In F. E. Weinert & R. Kluwe (Eds.), Metacognition, motivation, and understanding (pp. 65–116). L. Erlbaum Associates.
Bryce, D., & Whitebread, D. (2012). The development of metacognitive skills: Evidence from observational analysis of young children’s behavior during problem-solving. Metacognition and Learning, 7(3), 197–217. https://doi.org/10.1007/s11409-012-9091-2
Demir, S., & Demir, Y. (2024). Ortaokul öğrencilerinin üstbilişsel farkındalıklarının incelenmesi. Turkish Journal of Educational Studies, 11(3), 317–339. https://doi.org/10.33907/turkjes.1581188

Eroğlu, M. (2023). Çocukluk döneminde bilişsel gelişim: Piaget ve Vygotsky’nin bilişsel gelişim kuramlarının incelenmesi ve karşılaştırılması. Eğitim ve Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 6(1), 69–77. https://doi.org/10.52974/jena.1258278
Flavell, J. H. (1979). Metacognitive and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906
Flavell, J. H. (1987). Speculations about the nature and development of metacognition. In F. E. Weinert & R. Kluwe (Eds.), Metacognition, motivation, and understanding (pp. 21–29). Lawrence Erlbaum Associates.
Frontiers in Developmental Psychology. (2024). I think therefore I learn: Metacognition is a better predictor of school readiness. https://www.frontiersin.org/journals/developmental-psychology/articles/10.3389/fdpys.2024.1332358/full
Goupil, L., & Kouider, S. (2016). Behavioral and neural indices of metacognitive sensitivity in preverbal infants. Current Biology, 26(22), 3038–3045. https://doi.org/10.1016/j.cub.2016.09.004
Goupil, L., & Kouider, S. (2024). The developmental path of metacognition from toddlerhood to early childhood. Developmental Science, 27, 1244–1254. https://doi.org/10.1037/dev0001752
Goupil, L., Romand-Monnier, M., & Kouider, S. (2016). Infants ask for help when they know they don't know. Proceedings of the National Academy of Sciences, 113(13), 3492–3496. https://doi.org/10.1073/pnas.1515129113
Kalemkuş, J. (2021). Bilmeyi bilme: Üstbiliş. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 42, 471–495. https://doi.org/10.33418/ataunikkefd.795640
Kol, S. (2013). Erken çocuklukta bilişsel gelişim ve dil gelişimi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(21), 1–21.
Kuhn, D. (2000). Metacognitive development. Current Directions in Psychological Science, 9(5), 178–181. https://doi.org/10.1111/1467-8721.00088
Mayer, E. R. (1998). Cognitive, metacognitive and motivational aspects of problem-solving. Instructional Science, 26, 49–63. https://doi.org/10.1023/A:1003088013286
Neale, D., & Whitebread, D. (2019). Maternal scaffolding during play with 12- to 24-month-old infants: Stability over time and relations with emerging effortful control. Metacognition and Learning, 14(3), 265–289. https://doi.org/10.1007/s11409-019-09196-6
Oğuz, A., & Kutlu Kalender, D. (2018). Ortaokul öğrencilerinin üst bilişsel farkındalıkları ile öz yeterlik algıları arasındaki ilişki. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 14(2), 170–186. https://doi.org/10.17244/eku.319267
Öz, E. (2020). Öz düzenlemeli öğrenmenin öğrencilerin yaşam boyu öğrenme ve eleştirel düşünme eğilimlerine etkisi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/347007
Papaleontiou-Louca, E. (2019). Do children know what they know? Metacognitive awareness in preschool children. New Ideas in Psychology, 54, 56–62. https://doi.org/10.1016/j.newideapsych.2019.01.005
Pekel, D. (2010). Özel öğrenme güçlüğü olan ve olmayan çocukların üst bilişsel özelliklerinin karşılaştırılması (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Schraw, G., & Moshman, D. (1995). Metacognitive theories. Educational Psychology Review, 7(4), 351–371. https://doi.org/10.1007/BF02212307
Senemoğlu, N. (2018). Gelişim, öğrenme ve öğretim: Kuramdan uygulamaya. Pegem Akademi.
Thienngam, S., Promlek, A., & Thongsaard, K. (2020). Influence of teachers’ metacognitive skills on development of early-childhood students. Australian Journal of Teacher Education, 45(1), 19–30. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1250763.pdf
Van der Stel, M., & Veenman, M. V. J. (2010). The development of metacognitive skillfulness: A longitudinal study. Learning and Individual Differences, 20(3), 220–224. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2009.11.005
Veenman, M. V. J., Van Hout-Wolters, B. H. A. M., & Afflerbach, P. (2006). Metacognition and learning: Conceptual and methodological considerations. Metacognition and Learning, 1(1), 3–14. https://doi.org/10.1007/s11409-006-6893-0
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
Whitebread, D., & Pino-Pasternak, D. (2013). Video analysis of self-regulated learning in social and naturalistic contexts: The case of preschool and primary school children. In S. Volet & M. Vauras (Eds.), Interpersonal regulation of learning and motivation: Methodological advances (pp. 14–44). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203117736
Whitebread, D., Coltman, P., Jameson, H., & Lander, R. (2009). Developing independent learning in the early years: Educational and psychological perspectives. British Journal of Educational Psychology, 79(3), 437–450. https://doi.org/10.1348/000709909X4715
Whitebread, D., Coltman, P., Pasternak, D. P., et al. (2009). The development of two observational tools for assessing metacognition and self-regulated learning in young children. Metacognition and Learning, 4(1), 63–85. https://doi.org/10.1007/s11409-008-9033-1
Yıldırım, Y. (2016). Eğitim sosyolojisi perspektifi ile Piaget ve Vygotsky’nin bilişsel gelişim kuramları üzerine sosyolojik bir analiz denemesi. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(2), 617–628. https://doi.org/10.14686/buefad.v5i2.5000191537
Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory into Practice, 41(2), 64–70. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4102_2
Zohar, A., & Barzilai, S. (2013). A review of research on metacognition in science education: Current and future directions. Studies in Science Education, 49(2), 121–169. https://doi.org/10.1080/03057267.2013.847261
Zohar, A., & David, A. B. (2009). Paving a clear path in a thick forest: A conceptual analysis of a metacognitive component. Metacognition and Learning, 4(3), 177–195. https://doi.org/10.1007/s11409-009-9044-6

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Sınıf Eğitimi

Bölüm

Derleme

Yazarlar

Alem Tüküç ^*
0009-0006-6921-6733
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

31 Aralık 2025

Gönderilme Tarihi

19 Haziran 2025

Kabul Tarihi

30 Haziran 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 2 Sayı: 2

IZ

https://izlik.org/JA48AN77ZW

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Tüküç, A. (2025). Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(2), 84-96. https://izlik.org/JA48AN77ZW

AMA

1.Tüküç A. Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme. OJEF. 2025;2(2):84-96. https://izlik.org/JA48AN77ZW

Chicago

Tüküç, Alem. 2025. “Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme”. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 2 (2): 84-96. https://izlik.org/JA48AN77ZW.

EndNote

Tüküç A (01 Aralık 2025) Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 2 2 84–96.

IEEE

[1]A. Tüküç, “Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme”, OJEF, c. 2, sy 2, ss. 84–96, Ara. 2025, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA48AN77ZW

ISNAD

Tüküç, Alem. “Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme”. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 2/2 (01 Aralık 2025): 84-96. https://izlik.org/JA48AN77ZW.

JAMA

1.Tüküç A. Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme. OJEF. 2025;2:84–96.

MLA

Tüküç, Alem. “Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme”. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, c. 2, sy 2, Aralık 2025, ss. 84-96, https://izlik.org/JA48AN77ZW.

Vancouver

1.Alem Tüküç. Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme. OJEF [Internet]. 01 Aralık 2025;2(2):84-96. Erişim adresi: https://izlik.org/JA48AN77ZW