Üstbilişin Gelişimsel Seyri: Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı Bağlamında Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 2, 84 - 96, 31.12.2025

Alem Tüküç

Öz

Bu çalışma, bireylerin üstbilişsel becerilerinin gelişimini Piaget’nin bilişsel gelişim kuramı çerçevesinde dönemsel olarak incelemektedir. Üstbiliş, bireyin kendi bilişsel süreçlerini fark etmesi, izlemesi, değerlendirmesi ve gerektiğinde düzenleyebilmesi anlamına gelmektedir. Özellikle 21. yüzyılda öğrenmenin yaşam boyu bir süreç haline gelmesi, bireylerin öğrenmeyi öğrenme becerilerinin önemini artırmıştır. Piaget’nin duyusal-motor, işlem öncesi, somut işlemler ve soyut işlemler olmak üzere dört evreden oluşan gelişimsel modeli, bireylerin bilişsel yapılarını nasıl oluşturduklarını açıklarken; bu model, üstbilişin yaşa ve gelişim düzeyine bağlı olarak nasıl şekillendiğini de anlamaya olanak tanımaktadır. Çalışmada, literatürdeki güncel bulgular doğrultusunda, üstbilişin yalnızca ergenlik döneminden itibaren değil, erken çocukluk döneminden itibaren sosyal etkileşim, oyun ve öğretimsel stratejiler yoluyla desteklenebileceği gösterilmiştir. Her döneme özgü olarak önerilen uygulamalar sayesinde bireylerin düşünme süreçlerini daha etkili yönetebildikleri vurgulanmıştır. Özellikle yansıtıcı konuşmalar, düşünme günlükleri, öz değerlendirme etkinlikleri ve yapı iskelesi destekli rehberlik gibi stratejilerin, üstbilişsel gelişimi destekleyici etkisine dikkat çekilmiştir. Sonuç olarak, üstbilişsel farkındalık ve düzenleme becerileri, bireyin hem akademik başarısını hem de yaşam boyu öğrenme kapasitesini artırmakta; bu nedenle eğitim süreçlerinde gelişimsel dönemlere uygun pedagojik yaklaşımlar kaçınılmaz hale gelmektedir.

Anahtar Kelimeler

Üstbiliş , Bilişsel Gelişim , Piaget Kuramı

Etik Beyan

Gerçekleştirilen araştırma literatür taraması şeklinde derleme bir makaledir. Bu nedenle Etik kurul belgesi gerekmemektedir.

Kaynakça

• Ayvaz, E. (2018). Okul öncesi dönem çocuklarının matematiksel ölçme becerilerinin üstbiliş ve özdüzenleme açısından incelenmesi (Yayın No. 31160949) [Yüksek lisans tezi, ProQuest Dissertations & Theses Global]. https://www.proquest.com/dissertations-theses/okul-öncesi-dönem-çocuklarının-matematiksel-ölçme/docview/3073250336/se-2
• Bağçeci, B., Döş, B., & Sarıca, R. (2013). İlköğretim öğrencilerinin üstbilişsel farkındalık düzeyleri ile akademik başarısı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(16), 551–566. https://dergipark.org.tr/en/pub/mkusbed/issue/19554/208364
• Blakey, E., & Spence, S. (1990). Developing metacognition (ERIC Digest No. ED327218). ERIC Clearinghouse on Information Resources. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED327218.pdf
• Bodrova, E., & Leong, D. J. (2007). Tools of the mind: The Vygotskian approach to early childhood education (2nd ed.). Merrill/Prentice Hall.
• Brinck, I., & Liljenfors, R. (2013). The developmental origin of metacognition. Infant and Child Development, 22(1), 85–101. https://doi.org/10.1002/icd.1749
• Brown, A. L. (1987). Metacognition, executive control, self-regulation, and other more mysterious mechanisms. In F. E. Weinert & R. Kluwe (Eds.), Metacognition, motivation, and understanding (pp. 65–116). L. Erlbaum Associates.
• Bryce, D., & Whitebread, D. (2012). The development of metacognitive skills: Evidence from observational analysis of young children’s behavior during problem-solving. Metacognition and Learning, 7(3), 197–217. https://doi.org/10.1007/s11409-012-9091-2
• Demir, S., & Demir, Y. (2024). Ortaokul öğrencilerinin üstbilişsel farkındalıklarının incelenmesi. Turkish Journal of Educational Studies, 11(3), 317–339. https://doi.org/10.33907/turkjes.1581188
• Eroğlu, M. (2023). Çocukluk döneminde bilişsel gelişim: Piaget ve Vygotsky’nin bilişsel gelişim kuramlarının incelenmesi ve karşılaştırılması. Eğitim ve Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 6(1), 69–77. https://doi.org/10.52974/jena.1258278
• Flavell, J. H. (1979). Metacognitive and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906
• Flavell, J. H. (1987). Speculations about the nature and development of metacognition. In F. E. Weinert & R. Kluwe (Eds.), Metacognition, motivation, and understanding (pp. 21–29). Lawrence Erlbaum Associates.
• Frontiers in Developmental Psychology. (2024). I think therefore I learn: Metacognition is a better predictor of school readiness. https://www.frontiersin.org/journals/developmental-psychology/articles/10.3389/fdpys.2024.1332358/full
• Goupil, L., & Kouider, S. (2016). Behavioral and neural indices of metacognitive sensitivity in preverbal infants. Current Biology, 26(22), 3038–3045. https://doi.org/10.1016/j.cub.2016.09.004
• Goupil, L., & Kouider, S. (2024). The developmental path of metacognition from toddlerhood to early childhood. Developmental Science, 27, 1244–1254. https://doi.org/10.1037/dev0001752
• Goupil, L., Romand-Monnier, M., & Kouider, S. (2016). Infants ask for help when they know they don't know. Proceedings of the National Academy of Sciences, 113(13), 3492–3496. https://doi.org/10.1073/pnas.1515129113
• Kalemkuş, J. (2021). Bilmeyi bilme: Üstbiliş. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 42, 471–495. https://doi.org/10.33418/ataunikkefd.795640
• Kol, S. (2013). Erken çocuklukta bilişsel gelişim ve dil gelişimi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(21), 1–21.
• Kuhn, D. (2000). Metacognitive development. Current Directions in Psychological Science, 9(5), 178–181. https://doi.org/10.1111/1467-8721.00088
• Mayer, E. R. (1998). Cognitive, metacognitive and motivational aspects of problem-solving. Instructional Science, 26, 49–63. https://doi.org/10.1023/A:1003088013286
• Neale, D., & Whitebread, D. (2019). Maternal scaffolding during play with 12- to 24-month-old infants: Stability over time and relations with emerging effortful control. Metacognition and Learning, 14(3), 265–289. https://doi.org/10.1007/s11409-019-09196-6
• Oğuz, A., & Kutlu Kalender, D. (2018). Ortaokul öğrencilerinin üst bilişsel farkındalıkları ile öz yeterlik algıları arasındaki ilişki. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 14(2), 170–186. https://doi.org/10.17244/eku.319267
• Öz, E. (2020). Öz düzenlemeli öğrenmenin öğrencilerin yaşam boyu öğrenme ve eleştirel düşünme eğilimlerine etkisi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/347007
• Papaleontiou-Louca, E. (2019). Do children know what they know? Metacognitive awareness in preschool children. New Ideas in Psychology, 54, 56–62. https://doi.org/10.1016/j.newideapsych.2019.01.005
• Pekel, D. (2010). Özel öğrenme güçlüğü olan ve olmayan çocukların üst bilişsel özelliklerinin karşılaştırılması (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Schraw, G., & Moshman, D. (1995). Metacognitive theories. Educational Psychology Review, 7(4), 351–371. https://doi.org/10.1007/BF02212307
• Senemoğlu, N. (2018). Gelişim, öğrenme ve öğretim: Kuramdan uygulamaya. Pegem Akademi.
• Thienngam, S., Promlek, A., & Thongsaard, K. (2020). Influence of teachers’ metacognitive skills on development of early-childhood students. Australian Journal of Teacher Education, 45(1), 19–30. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1250763.pdf
• Van der Stel, M., & Veenman, M. V. J. (2010). The development of metacognitive skillfulness: A longitudinal study. Learning and Individual Differences, 20(3), 220–224. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2009.11.005
• Veenman, M. V. J., Van Hout-Wolters, B. H. A. M., & Afflerbach, P. (2006). Metacognition and learning: Conceptual and methodological considerations. Metacognition and Learning, 1(1), 3–14. https://doi.org/10.1007/s11409-006-6893-0
• Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
• Whitebread, D., & Pino-Pasternak, D. (2013). Video analysis of self-regulated learning in social and naturalistic contexts: The case of preschool and primary school children. In S. Volet & M. Vauras (Eds.), Interpersonal regulation of learning and motivation: Methodological advances (pp. 14–44). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203117736
• Whitebread, D., Coltman, P., Jameson, H., & Lander, R. (2009). Developing independent learning in the early years: Educational and psychological perspectives. British Journal of Educational Psychology, 79(3), 437–450. https://doi.org/10.1348/000709909X4715
• Whitebread, D., Coltman, P., Pasternak, D. P., et al. (2009). The development of two observational tools for assessing metacognition and self-regulated learning in young children. Metacognition and Learning, 4(1), 63–85. https://doi.org/10.1007/s11409-008-9033-1
• Yıldırım, Y. (2016). Eğitim sosyolojisi perspektifi ile Piaget ve Vygotsky’nin bilişsel gelişim kuramları üzerine sosyolojik bir analiz denemesi. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(2), 617–628. https://doi.org/10.14686/buefad.v5i2.5000191537
• Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory into Practice, 41(2), 64–70. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4102_2
• Zohar, A., & Barzilai, S. (2013). A review of research on metacognition in science education: Current and future directions. Studies in Science Education, 49(2), 121–169. https://doi.org/10.1080/03057267.2013.847261
• Zohar, A., & David, A. B. (2009). Paving a clear path in a thick forest: A conceptual analysis of a metacognitive component. Metacognition and Learning, 4(3), 177–195. https://doi.org/10.1007/s11409-009-9044-6