İş Doyumu Üzerine: Teorik Bir Çerçeve ve Eğitim Örgütleri İçin Çıkarımlar

Öz

İş doyumu, uzun yıllardır farklı disiplinlerde ele alınan ve hem örgütler hem de işgörenler açısından önemini sürdüren temel kavramlardan biridir. İş doyumu; motivasyon, performans ve bağlılık gibi örgütsel davranış göstergeleriyle yakından ilişkili olması nedeniyle, işletmeden eğitime pek çok alanda araştırma konusu olmuştur. Bu bağlamda, her disiplinin iş doyumu kavramını kendi perspektifinden değerlendirmesi kaçınılmazdır. Örgütlerin sürdürülebilir başarısı için işgörenlerin motivasyonlarının ve performanslarının artırılması, örgüte bağlılıklarının güçlendirilmesi, yaptıkları işten memnuniyet duymaları ve doyum sağlamaları beklenmektedir. Bu durum, iş doyumu kavramının sistematik ve bütüncül bir yaklaşımla ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Bu çalışmada, literatürde pek çok kez incelenmiş olan iş doyumu kavramına kuramsal temelli ve bütüncül bir bakış açısı sunulması amaçlanmaktadır. Ayrıca, ülkelerin temel yapı taşlarından biri olan eğitim örgütlerinde iş doyumu konusunun ele alınmasının da ayrı bir önem taşıdığı düşünülmektedir. Çalışma kapsamında iş doyumu; ölçülmesi, teorileri, etkileyen faktörleri, sonuçları ve eğitim örgütlerindeki yeri başlıkları altında sistematik biçimde ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İş doyumu
• örgüt
• motivasyon
• performans
• eğitim örgütleri.

On Job Satisfaction: A Theoretical Framework and Implications for Educational Organizations

Öz

Job satisfaction is a fundamental concept that has been addressed across various disciplines for many years and continues to hold significance for both organizations and employees. Due to its close relationship with organizational behavior indicators such as motivation, performance, and commitment, job satisfaction has been a subject of research in diverse fields ranging from business to education. In this context, it is inevitable that each discipline evaluates the concept of job satisfaction from its own perspective. For sustainable organizational success, it is expected that employees’ motivation and performance are enhanced, their organizational commitment is strengthened, and they feel satisfaction and contentment with their work. This necessitates a systematic and holistic approach to the concept of job satisfaction. This study aims to provide a theoretically grounded and comprehensive perspective on job satisfaction, a concept extensively examined in the literature. Moreover, addressing job satisfaction within educational organizations, which are among the fundamental building blocks of countries, is considered particularly important. Within the scope of the study, job satisfaction is systematically examined under the headings of its measurement, theories, influencing factors, outcomes, and its role in educational organizations.

Anahtar Kelimeler

• Job satisfaction
• organization
• motivation
• performance
• educational organizations

Kaynakça

1. Aksaraylı, M. F. (2014). Türkiye’ de iş tatmini konusunda yapılan lisansüstü tezlerin tematik açıdan analizi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(35), 666-680.
2. Akyürek, M. İ. (2023). Eğitim örgütlerinde örgütsel bağlılık ve iş doyumu arasındaki ilişki: bir meta-analiz çalışması. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(1), 781-817. https://doi.org/10.29299/kefad.1151940
3. Ariffin, A. Hashim, H., & Sueb, R. (2013). Identifying teachers’ job satisfaction. International Language & Education Conference (ILEC 2013), Nilai, Negeri Sembilan.
4. Aydın, M. (2013). Eğitimde örgütsel davranış yönetimi. Gazi Kitabevi
5. Aytaç, S. (2005). Çalışma yaşamında kariyer yönetimi planlaması ve gelişimi. Ezgi Kitabevi.
6. Balcı, A. (1983). İş doyumu ve eğitim yönetimine uygulanması. Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(1), 575-586.
7. Balcı, A. (1986). Eğitim yöneticisinin iş doyumu. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Banerjee, N. Stearns, E. Moller, S., & Mickelson, R. A. (2017). Teacher Job Satisfaction and Student Achievement: The Roles of Teacher Professional Community and Teacher Collaboration in Schools. American Journal of Education 123, 203-241.

9. Başaran, İ. E. (2004). Yönetimde insan ilişkileri. Nobel Yayın Dağıtım.
10. Başaran, İ. E. (2008). Örgütsel davranış insanın üretim gücü. Ekinoks Eğitim Danışmanlık.
11. Bursalıoğlu, Z. (2013) Okul yönetiminde yeni yapı ve davranış (13. Baskı). Pegem A Yayıncılık.
12. Can, H. Aşan Azizoğlu, Ö., & Aydın, E. M. (2015). Örgütsel davranış. Siyasal Kitabevi.
13. Caprara, G. V., Barbaranelli, C., Steca, P., & Malone, P. S. (2006). Teachers’ self-efficacy beliefs as determinants of job satisfaction and students’ academic achievement: A study at the school level. Journal of School Psychology, 44(6), 473-490.
14. Cherrington, D. J. (1994). Organizational behavior the management of individual and organizational performance (2nd Ed.). MA: Allyn and Bacon Publishing.
15. Çelik, V. (1987). Teknik öğretmenlerin iş doyumsuzluğu ve bunun öğretmenlikten ayrılmalarına etkisi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11, 227-268.
17. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2008). Self-determination theory: A macrotheory of human motivation, development, and health. Canadian Psychology, 49(3), 182-185.
18. Demir, C. (2012). Kişilik özellikleri ve iş tatmini arasındaki ilişkiyi belirlemeye yönelik bir uygulama. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Demir, E. (2001). Sınıf öğretmenlerinin iş doyumunu etkileyen olası faktörler ve bu faktörler kapsamında sınıf öğretmenlerinin iş doyum düzeylerinin ölçülmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
20. Demirtaş, Z. (2010). Teachers’ job satisfaction levels. Procedia Social and Behavioral Sciences, 9, 1069–1073.
21. Drydakis, N. (2014). Effect of sexual orientation on job satisfaction: Evidence from Greece. http://ftp.iza.org/dp8045.pdf
22. Edmond, S. M. (2014). The experiences of school principals who report job satisfaction: an interpretative phenomenological analysis. Yayınlanmamış doktora tezi, College of Professional Studies Northeastern University.
23. Eren, E. (2015). Örgütsel davranış (15. baskı). Beta Yayıncılık.
24. Filiz, Z. (2014). Öğretmenlerin iş doyumu ve tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 10 (23), 157-171.
25. Gagne’, M., & Deci, E. L. (2005). Self-determination theory and work motivation. Journal of Organizational Behavior, 26(4), 331-362.
26. Ganzach, Y. (1998). Intelligence and job satisfaction. Academy of Management Journal, 41 (5), 526-539.
27. Gedik, A., & Üstüner, M. (2017). Eğitim örgütlerinde örgütsel bağlılık ve iş doyumu ilişkisi: Bir meta analiz çalışması. E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(2), 41-57.
28. Güner, A. R. (2007). Sağlık hizmetlerinde örgütsel bağlılık, işe bağlılık ve iş tatmini arasındaki ilişkilerin modellenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Heller, H. W., Rex, J. C., & Cline, M. P. (1992). Factors related to teacher job satisfaction and dissatisfaction. ERS Spectrum, 10(1), 20-24.
30. Hofstede, G. (2011). Dimensionalizing Cultures: The Hofstede Model in Context. Online Readings in Psychology and Culture, 2(1). https://doi.org/10.9707/2307-0919.1014
31. Honson, E. M. (2003). Educational administration and organizational behaviour (5th Ed.). Pearson Education.
32. Hoy, E. K., & Miskel, C. G. (2012). Eğitim yönetimi teori araştırma ve uygulama (7. Baskıdan Çeviri). Nobel Akademik Yayıncılık ve Eğitim Danışmanlık.
33. Irving, P. G., & Montes, S. D. (2009). Met expectations: The effects of expected and delivered inducements on employee satisfaction. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 82(2), 431-451.
34. Izgar, H. (2008). Okul yöneticilerinde iş doyumu ve örgütsel bağlılık. Selçuk Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi, 25, 317-334.
35. İnandı, Y. Ağgün, N., & Atik, Ü. (2010). Yönetici ve öğretmenlerin görüşlerine göre ilköğretim okullarında çalışan öğretmenlerin iş doyum düzeyleri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 102-126.
36. Johnson, S. M., Kraft, M. A., & Papay, J. P. (2012). How Context Matters in High-Need Schools: The Effects of Teachers’ Working Conditions on Their Professional Satisfaction and Their Students’ Achievement. Teachers College Record: The Voice of Scholarship in Education, 114(10), 1-39. https://doi.org/10.1177/016146811211401004
37. Judge, T. A. Bono, J. E. Thoreson, C. J., & Patton, G. K. (2001). The job satisfaction-job performance relationship: A qualitative and quantitative review. Psychological Bulletin, 127(3), 346-407.
38. Kartal, S. (2007). Eğitimde örgütsel sosyalleşme. Maya Akademi Yayınları.
39. Keefer, P. A. (2007). Job satisfaction in union and nonunion public schools and its effect on academic achievement. [Unpublished Dissertation] University of Phoenix.
40. Koç, H. Yazıcıoğlu, İ., & Hatipoğlu, H. (2009). Öğretmenlerin iş doyum algıları ile performansları arasındaki ilişkinin belirlenmesine yönelik bir araştırma. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 28, 13‐22.
41. Koçak, R., & Eves, S (2010). Okul yöneticilerinin iş doyumları ile problem çözme becerileri arasındaki ilişki. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 7(1), 193-212.
42. Koçel, T. (2015). İşletme yöneticiliği (16. Baskı). Beta Yayınları.
43. Kohler, S. S., & Mathieu, J. E. (1993). An examination of the relationship between affective reactions, work perceptions, individual resource characteristics, and multiple absence criteria. Journal of Organizational Behavior, 14, 515–530.
44. Koruklu, N. Feyzioğlu, B. Özenoğlu Kiremit, H., & Aladağ, E. (2013). Öğretmenlerin İş Doyumu Düzeylerinin Bazı Değişkenlere Göre İncelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(25), 119–137.
45. Koustelios, A. D. (2001). Personal characteristics and job satisfaction of Greek teachers. The international journal of educational management, 15(7), 354-358.
46. Lee, V. E. Dedrick, R. F., & Smith, J. B. (1991). The effect of the social organization of schools on teachers’ efficacy and satisfaction. Sociology of Education, 64, 190-208.
47. Lumley, E. S. Coetzee, M. Tladinyane, R., & Ferreira, N. (2011). Exploring the job satisfaction and organisational commitment of employees in the information technology environment. Southern African Business Review, 15(1), 100-118.
48. Ma, X., & MacMillan, R. B. (1999). Influences of workplace conditions on teachers’ job satisfaction. The Journal of Educational Research, 93(1), 39–47. http://www.jstor.org/stable/27542245
49. Martins, H., & T. Proença. (2012). Minnesota Satisfaction Questionnaire-psychometric properties and validation in a population of Portuguese hospital workers. FEB Working. http://wps.fep.up.pt/wps/wp471.pdf adresinden elde edilmiştir.
50. Moran, R. T. Harris, P. R., & Moran, S. V. (2007). Managing cultural differences global leadership strategies for the 21st century. Elseiver.
51. Norton, M. S. (1999). Teacher retention: Reducing costly teacher turnover. Contemporary Education, 70(3), 52-55.
52. Owens, R. G., & Valesky, T. C. (2011). Organizational behavior in education (10th Ed.). Pearson Education Limited.
53. Özsoy, E. Uslu, O. Karakiraz, A., & Aras, M. (2014). İş tatmininin ölçümünde ölçek kullanımı: lisansüstü tezleri üzerinden bir inceleme. İşletme Araştırmaları Dergisi, 6(1), 232-250.
54. Perie, M., & Baker, D. P. (1997). Job satisfaction among america’s teachers: effects of workplace conditions, background characteristics, and teacher compensation. National Center For Education Statistics. Statistical Analysis Report. http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED412181.pdf
55. Renzulli, L. A., Parrott, H. M., & Beattie, I. R. (2011). Racial mismatch and school type: Teacher satisfaction and retention in charter and traditional public schools. Sociology of Education, 84(1), 23–48. https://doi.org/10.1177/0038040710392720
56. Rice, E. M., & Schneider, G. T. (1994). A decade of teacher empowerment: An empirical analysis of teacherin volvement in decision making, 1980-1991. Journal of Educational Administration, 32(1), 43-58.
57. Richer, S. F., Blanchard, C., & Vallerand, R. J. (2002). A motivational model of work turnover. Journal of Applied Social Psychology, 32(10), 2089-2113.
58. Robbins, S. P., & Judge, T. A. (2013). Örgütsel davranış (14. Basımdan Çeviri). Nobel akademik yayıncılık ve eğitim danışmanlık.
59. Saari, L. M., & Judge, T. A. (2004). Employee attitudes and job satisfaction. Human Resource Management, 43(4), 395–407. https://doi.org/10.1002/hrm.20032
60. Sabuncuoğlu, Z., & Tüz, M. (2013). Örgütsel davranış. Aktüel Yayınları.
61. Sarpkaya, R. (2000). Liselerde çalışan öğretmenlerin iş doyumu: Manisa ili örneği. Amme İdaresi Dergisi, 33(3), 11-124.
62. Smith, P. L., & Hoy, F. (1992). Job satisfaction and commitment of older workers in small businesses. Journal of Small Business Management, 30(4), 106-118.
63. Spagnoli, P. Caetano, A., & Santos, S. C. (2012). Satisfaction with job aspects: Do patterns change over time? Journal of Business Research, 65(5), 609-916.
64. Spector, P. (2008). Industrial and Organizational Behavior. 5th Edition, John Wiley & Sons,
65. Sun, Ö. H. (2002). İş doyumu üzerine bir araştırma. [Yayınlanmamış uzmanlık tezi]. Türkiye Cumhuriyeti Banknot Genel Müdürlüğü.
66. Sylvia, R. D., & Hutchinson, T. (1985). What makes Ms. Johnson teach? A study of teacher motivation. Human Relations, 38, 841-856.
67. Şahin, İ. (2013). Öğretmenlerin iş doyumu düzeyleri. YYÜ Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(1), 142-167.
68. Şimşek, Ş. M. Çelik, A., & Akgemici, T. (2015). Davranış bilimlerine giriş ve örgütlerde davranış (9. Baskı). Konya: Eğitim Yayınevi.
69. Thompson, D. P. McNamara, J. F., & Hoyle, J. R. (1997). Job satisfaction in educational organizations: A synthesis of research findings. Educational Administration Quarterly, 33, 7-37.
70. Ülbeği, İ. D., & Yalçın, A. (2016). Örgütsel bağlılık ve iş doyumu ilişkisinin meta analiz yöntemiyle incelenmesi. Türk Psikoloji Dergisi, 31(77), 80-98.
71. Yıldız, S. Katıtaş, S., & Doğan, S. (2023). Always full performance! The relationship between burnout, organizational commitment and job performance in school administrators. International Journal on Lifelong Education and Leadership, 9(1), 25-40. https://doi.org/10.25233/ijlel.1300816
72. Yılmaz, Z., & Murat, M. (2008). İlköğretim okulu yöneticilerinin iş doyumları ile örgütsel stres kaynakları arasındaki ilişki. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 203-222,
73. Yüksel, İ. (2003). İş stresi ve işe bağlılık, iş doyumu arasındaki ilişkinin analizi. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 17(1-2), 213-224.
74. Zembylas, M., & Papanastasiou, E. C. (2005). Modeling teacher empowerment: the role of job satisfaction. Educational Research and Evaluation, 11(5), 433-459.