İZMİR ARKEOLOJİ MÜZESİ İLE TARİH VE SANAT MÜZESİ’NDE BULUNAN AMPULLALAR

Öz

İzmir Arkeoloji Müzesi ile Tarih ve Sanat Müzesi’nde pişmiş topraktan yapılmış ondört ampulla bulunmaktadır. Bunlar yassı oval ya da yassı yuvarlak formlu gövdeye sahip, boyunda taşınması için gövde üzerindeki omuz bölümü iki yanında birer ip deliği ya da küçük kulakçıkları olan ampullalardır. Ampullalar üzerindeki motifler, ikonografik açıdan değerlendirildiğinde çoğunluğunun haç tasvirli olduğu görülmektedir. Söz konusu ampullaların her iki yüzünde de merkez motif olarak serbest haç, bir daire ya da rozet içine alınmış haç veya ara eksenlerinde büyük damla motifleriyle birlikte haç yer almaktadır. Ampullalardan üçü, figürlü oluşlarıyla diğerlerinden ayrılır. İnsan figürlü ampullalardan biri üzerinde Havari-Martir Andreas ve İncil yazarı Ioannes tasviri, diğer ampullanın yüzlerinden birinde haleli cepheden, diğer yüzünde ise kemerli bir kuruluş içinde cepheden birer aziz figürüne yer verilmiştir. Figürlü üçüncü ampullanın her iki yüzünde ise çiçekli rozet içinde birer kartal figürü bulunmaktadır. İzmir Arkeoloji Müzesi ile Tarih ve Sanat Müzesi’ndeki ampullaların benzerleri, Anadolu’nun batısındaki kazılarda yoğun olarak bulunmuştur. Bu nedenle Batı Anadolu’daki Geç Antik-Bizans Dönemi’nin bazı önemli kentlerindeki atölyelerde birbirinin benzeri, bazen de aynısı ampullaların seri üretildikleri kabul edilir. Bu üretime neden olan talebin daha çok Kutsal Topraklara ya da hac merkezlerine gidemeyen inananlardan geldiği ve hacı olamayanların da bu kutsallıktan pay almak amacıyla ampullaları satın aldıkları düşünülebilir. Makalenin konusunu oluşturan ampullalar; formları, malzemeleri, üzerlerindeki figür ve motiflerin üslup özellikleriyle benzer örnekler ışığında tarihlendirilebilmektedir. Buna göre iki örnek 4. yüzyıl sonu ile 5. yüzyıl arasında, bir örnek 6.-7. yüzyıllar arasında, diğer onbir ampulla ise 5.-6. yüzyıllar arasında üretilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Pişmiş Toprak, Ampulla, İzmir Arkeoloji Müzesi, Geç Antik-Bizans Dönemi, Aziz Ioannes, Aziz Andreas.

Ampullae Finds in the İzmir Archaeology and in the History and Art Museums

Öz

Fourteen terracotta ampullae exist in the İzmir Archaeology and in the History and Art Museums. They have either flattened oval or globular body forms and they also have two small fittings on the shoulders over the body for a chain or cord so that they could be suspended or worn. When the motifs on the ampullae are evaluated in terms of iconography, it is observed that most of them are depicted with a cross. At the centre on both faces of the ampullae occurs either a independant cross or a cross placed at the centre of a circle or a rosette; or a big teardrop motif existing in the interaxis of the central cross is to be observed. On Catalogue Number 13 occurs a floral rosette and in Catalogue 14, we can observe in the circled space in the centre small interwined circles with hollow interiors. Three ampullae differ from the others with their figures. On one of the ampullae with human figure occurs the Apostle Martyrs Andreas and Ioannes and a frontal depiction of a saint surrounded by an aureole on the one face of the ampullae and another frontal depiction of a saint figurine in an arch on the other face. An eagle in a floral rosette appears on each face of the ampullae. The ampullae similar to the ones in the İzmir Archaeology and in the History and Art Museums were uncovered in the archaeological excavations carried on the west of Asia Minor. Therefore, it is revealed that the ampullae which were similar to each other or were sometimes the same, were mass-produced in the workshops located in some important cities of the Late Byzantine period. It can be thought that the believers who could not go to the Holy Land or to pilgrimage sites might have asked for this mass production or might have bought ampullae to have their share of pilgrimage. The ampullae in this article with their forms, styles and figures on them could be dated in the light of similar examples. Accordingly, two examples were produced between the end of the 4th and 5th centuries and the other eleven ampullae were produced between the 5th and 6th centuries.

Anahtar Kelimeler

• Terracotta, Ampulla, İzmir Archaeology Museum, Late Byzantine Period, St. Ioannes, St. Andreas.

Kaynakça

1. Amiranashvili 1971 Amiranashvili, S., Kunstschätze Georgiens, Artia. Aydın 2013 Aydın, A., “Marmaris Müzesi’ndeki Ampullalar”, OLBA XXI, 437-456.
2. Bakirtzis 1990 Bakirtzis, Ch., “Byzantine Ampullae from Thessaloniki”, The Blessings of Pilgrimage (Ed. R. G. Ousterhout), 140-149.
3. Baumstark 1998 Baumstark, R., Rom und Byzanz. Schatzkammerstücke aus bayerischen Sammlungen. Ausstellung im Bayerischen Nationalmuseum. München. Boyd 1992 Boyd, S. A., “A ‘Metropolitan’ Treasure from a Church in the Provinces: An Introduction to the Study of the Sion Treasure” S.A. Boyd – M. Mundell Mango (Ed.), Ecclesiastical Silver Plate in Sixth-Century Byzantium. Papers of the Symposium Held May 16-18, 1986, at the Walters Art Gallery, Baltimore and Dumbarton Oaks Washington, 5-37.
4. Buckton 1994 Buckton, D., Byzantium: Treasures of Byzantine Art and Culture from British Collections, London.
5. D’Andria 2001 D’Andria, F., “Hierapolis of Phrygia: its evolution in Hellenistic and Roman times”, D. Parrish (Ed.), Urbanism in Western Asia Minor, New Studies on Aphrodisias, Ephesos, Hierapolis, Pergamon, Perge and Xanthos, JRA Sup. 45, 97-115.
6. Deichmann 1969 Deichmann, F. W., Ravenna. Geschichte und Monumente, Wiesbaden.
7. Donati 2000 Donati, A., Pietro e Paolo: la storia, il culto, la memoria nei primi secoli, Milan.
8. Duncan-Flowers 1990 Duncan-Flowers, M., “A Pilgrim’s Ampulla from the Shrine of St. John the Evangelist at Ephesus”, The Blessings of Pilgrimage (Ed. R. G. Ousterhout), 125-139.

9. Duyuran 1974 Duyuran, R., “Akhisar Tepe Mezarlığı Kazısı”, TAD XX/2, 17-27.
10. Effenberger – Severin 1992 Effenberger, A. – H. G. Severin, Das Museum für Spätantike und Byzantinische Kunst, Staatliche Museen zu Berlin, Berlin/Mainz.
11. Erdemgil 1989 Erdemgil, S., Katalog des Ephesos Museum, İstanbul. Fıratlı 1970 Fıratlı, N., “Uşak-Selçikler Kazısı ve Çevre Araştırmaları 1966- 1970”, TAD XIX/II, 109-160.
12. Flemming 1994 Flemming, J., “Palme”, LCI 3, 365-366. Grabar 1946 Grabar, A., Martyrium I, Architecture, Paris.
13. Grabar 1958 Grabar, A., Les ampoules de Terre Sainte (Monza-Bobbio), L’art de la fin de l’Antiquité et du Moyen Age, 3 vols, Paris.
14. Grabar 1972 Grabar, A., Martyrium II, Iconographie, Paris.
15. Greenewalt – Rautmann 1998 Greenewalt, C. H. – M. L. Rautmann, “The Sardis Campaigns of 1994 and 1995”, AJA 102/3, 469-505.
16. Greenewalt 1997 Greenewalt, C. H., “Sardis: Archaeological Research in 1995”, KST XVIII/1, 513-527.
17. Griffing 1938 Griffing, R. P., “An Early Christian Ivory Plaque in Cyprus and Notes on the Asiatic Ampullae”, The Art Bulletin 20/ 3, 266-279.
18. Hanfmann 1972 Hanfmann, G. M. A., “Excavations and Restoration At Sardis-1970”, TAD XIX/1, 99-119.
19. Hanfmann 1985 Hanfmann, G.M.A., “The Donkey and the King”, The Harward Theological Review 78.3/4, 421-430.
20. Ihm 1960 Ihm, Ch., Die Programme der christlichen Apsismalerei vom 4. Jahrhundert bis zur Mitte des 8. Jahrhunderts, Studien zur Kunstgeschichte und christlichen Archaologie 4, Wiesbaden. Ionescu – Opriş 1998 Ionescu, M. – I. I. C. Opriş, “O ampulla din Asia Minor recent descoperită la Callatis/A Pilgrim Flask of Asia Minor Origin recently discovered at Callatis”, Thraco-Dacica XIX, 1-2, 167-170.
21. Kaufmann 1910 Kaufmann, C. M., Zur Ikonographie der Menas-Ampullen mit besonderer Berücksichtigung der Funde in der Menasstadt nebst einem einführenden Kapitel über die neuentdeckten nubischen und aethiopischen Menastexte, Cairo.
22. Kirschbaum 1971 Kirschbaum, E. (Hrsg.), Lexikon der christlichen Ikonographie III, Freiburg.
23. Kitzinger 1984 Kitzinger, E., Byzantinische Kunst im Werden: Stilentwicklungen in der Mittelmeerkunst vom 3. bis zum 7. Jahrhundert, Köln.
24. Koch 2000 Koch, G., Frühchristliche Sarkophage. Handbuch der Archäologie, München.
25. Ladstätter – Pülz 2007 Ladstätter, S. – A. Pülz, Ephesus in the Late Roman and Early Byzantine Period: Changes in its Urban Character from the Third to the Seventh Century AD, A. G. Poulter (Ed.), The Transition to Late Antiquity, 391-433.
26. Ladstätter – Pülz 2001 Ladstätter, S. – A. Pülz, Früchchristliche Ampullen aus der Sammlung des Instituts für Klassische Archäologie in Wien, Forum Archaeologiae 21/XII.
27. Ladstätter 2011 Ladstätter, S., “Bizans Döneminde Ephesos. Büyük Bir Antik Kentin Tarihinde Son Sayfa”, Bizans Döneminde Ephesos (Ed. F. Daim – S. Ladstätter), İstanbul, 3-28.
28. Leclercq 1924 Leclercq, H., “Ampoules (A Eulogies)”, DACL I.2, 1722-1747.
29. MacCormack 1990 MacCormack, S., “Loca Sancta: The Organization of Sacred Topography in Late Antiquity”, R. G. Ousterhout (Ed.), The Blessings of Pilgrimage, 7-40.
30. Metzger 1981 Metzger, C., Les ampoules à eulogie du Musée du Louvre, Notes et documents des musées de France, 3, Editions de la Réunion des musées nationaux, Paris.
31. Michon 1899 Michon, M. E., “Nouvelles ampoules à eulogie”. Mémoirs de la Société des Antiquaires de France 58, 285-332.
32. Mundell Mango 1986 Mundell Mango, M., Silver from Early Byzantium. The Kaper Koraon and Related Treasures, A Walters Art Gallery Publication in the History of Art, Baltimore.
33. Ötüken 1999 Ötüken, Y., “1997 Yılı Demre-Myra Aziz Nikolaos Kilisesi Kazısı”, KST XX/II, 481-503.
34. Ötüken 2003 Ötüken, Y., “Likya Bölgesindeki Kazı ve Yüzey Araştırmaları Çerçevesinde Ortaçağ Seramikleri”, Adalya VI, 233-249.
35. Piguet-Panayotova 1998 Piguet-Panayotova, D., “Three Hexagonal Decorated Silver Censers and Their Artistic Environment”, Münchner Jahrbuch der bildenden Kunst 3, 7-34.
36. Pülz 2010 Pülz, A., “Ephesos als christliches Pilgerzentrum”, Mitteilungen zur Christlichen Archäologie 16, 71-102.
37. Rahmani 1996 Rahmani, L. Y., “Representations of the Seasons on a Christian Lead Coffin from Nirim”, Atiqot XXVIII, 147-159.
38. Reygers 1937 Reygers, L., “Ampulle”, O. Schmitt (Hrsg.), Reallexikon zur Deutschen Kunstgeschichte I, 658-661.
39. Robert 1984 Robert, L., “Ampoules Chretiennes”, BCH CVIII, 458–467.
40. Sachs 2005 Sachs, H., Wörterbuch der christlichen Ikonographie, Wiesbaden. Schimmel 1959 Schimmel, A., Dinler Tarihine Giriş, Ankara. Schneider – Stemplinger 1950
41. Schneider, Th. – E. Stemplinger, “Adler”, RAC I, 87-94.
42. Skubiszewski 1982 Skubiszewski, P., “Die Bildprogramme der romanischen Kelche und Patenen”, A. Effenberger (Hrsg.), Metallkunst von der Spätantike bis zum ausgehenden Mittelalter, Staatliche Museen zu Berlin, 198-267.
43. Stiegemann 2001 Stiegemann, Ch. (Hrsg.), Byzanz-Das Licht aus dem Osten: Kult und Alltag im Byzantinischen Reich vom 4. bis 15. Jahrhundert. Mainz.
44. Şimşek – Duman 2007 Şimşek, C. – B. Duman, “Laodikeia’da Bulunan Ampullalar”, Olba XV, 73-101.
45. Tuchelt 1980 Tuchelt, K., “Didyma”, IstMitt 30, 99-163.
46. Vikan 1982 Vikan, G., Byzantine Pilgrimage Art, Dumbarton Oaks Byzantine Collection Publications, No. 5, Washington, D.C.
47. Vikan 1998 Vikan, G., “Byzantine Pilgrim’s Art”, Heaven on Earth: Art and the Church in Byzantium (Ed. L. Safran), 229-266.
48. Volbach 1976 Volbach, W. F., Elfenbeinarbeiten der Spätantike und des frühen Mittelalters, Römisches-Germanisches Zentralmuseum zu Mainz, Forschungsinstitut Für Vor-und Frühgeschichte Altertümer 7, Mainz.
49. Wamser 2004 Wamser, L. (Hrsg.), Die Welt von Byzanz- Europas östliches Erbe. Glanz, Krisen und Fortleben einer tausendjährigen Kultur, München. Wamser – Zahlhaas 1998
50. Wamser, L. – G. Zahlhaas (Hrsg.), Rom und Byzanz. Archäologische Kostbarkeiten aus Bayern. Prähistorische Staatssammlung München, München.
51. Weitzmann 1979 Weitzmann, K., Age of Spirituality: Late Antique and Early Christian Art, Third to Seventh Century: Catalogue of the Exhibition at the Metropolitan Museum of Art, Eastern Press, New Haven, New York.
52. Witt 2000 Witt, J., Staatliche Museen zu Berlin-Preußischer Kulturbesitz. Bestandskataloge, Band 2. Werke der Alltagskultur, Teil 1: Menasampullen, Berlin.
53. Wulff 1909 Wulff, O., Beschreibung der Bildwerke der christlichen Epochen. 3, Altchristliche und mittelalterliche byzantinische und italienische Bildwerke 1, Berlin.
54. Zalesskaja 1982 Zalesskaja, V., “Die byzantinische Toreutik des 6. Jhs. Einige Aspekte ihrer Erforschung”, Metallkunst von der Spätantike bis zum ausgehenden Mittelalter (Ed. A. Effenberger), Staatliche Museen zu Berlin, 97-111.