The Construction of Neoliberal Subjectivity and Therapeutic Culture: An Examination of the Social Instrument of Emotional Capitalism

Öz

This study examines the social and economic origins of therapeutic culture, which developed in Turkey in parallel with the neoliberal transformation after 1980, from a sociological perspective. The research is conceptual and theoretical in nature, based on a literature review method. In this study, theoretical and empirical sources are systematically evaluated to discuss the position of therapeutic language within the neoliberal governance’s strategies for transforming the subject. Foucault’s conceptualization of governance and biopolitics, Illouz’s theory of emotional capitalism, Han’s analysis of psychopolitics, and Davies’ critique of the happiness industry form the theoretical framework of the research. The processes of individualizing structural problems and reducing social contradictions to a psychological framework are analyzed within the Turkish context. The findings show that therapeutic culture is based on class foundations and holds a significant place within the reproduction strategies of the middle classes. In conclusion, it is argued that therapeutic orientation produces the forms of subjectivity required by capitalism’s new accumulation regime. Because the study does not rely on empirical data collection, it offers conceptual mapping and theoretical synthesis, but it lays an important foundation for future research.

Anahtar Kelimeler

• therapeutic culture
• neoliberal subjectivity
• emotional capitalism
• psychologization
• psychopolitics
• middle class
• governmentality

Neoliberal Öznelliğin İnşası ve Terapötik Kültür: Duygusal Kapitalizmin Toplumsal Aracı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma Türkiye’de 1980 sonrası neoliberal dönüşümle paralel gelişen terapötik kültürün toplumsal ve ekonomik kökenlerini sosyolojik perspektiften incelemektedir. Araştırma literatür taraması yöntemine dayanan kavramsal ve kuramsal bir analiz niteliği taşımaktadır. Çalışmada teorik ve ampirik kaynaklar değerlendirilerek terapötik dilin neoliberal yönetimselliğin özneyi dönüştürme stratejilerindeki konumu tartışılmaktadır. Foucault’nun yönetimsellik ve biyopolitika kavramsallaştırması, Illouz’un duygusal kapitalizm kuramı, Han’ın psikopolitika çözümlemesi ve Davies’in mutluluk endüstrisi eleştirisi araştırmanın teorik çerçevesini oluşturmaktadır. Türkiye bağlamında yapısal sorunların bireyselleştirilmesi ve toplumsal çelişkilerin psikolojik çerçeveye indirgenmesi süreçleri analiz edilmektedir. Bulgular terapötik kültürün sınıfsal temellere dayandığını ve orta sınıfların yeniden üretim stratejileri içinde önemli bir yer tuttuğunu göstermektedir. Sonuç olarak terapötik yönelimin kapitalizmin yeni birikim rejiminin gerektirdiği öznellik biçimlerini ürettiği ileri sürülmektedir. Çalışma ampirik veri toplamaya dayanmaması nedeniyle kavramsal haritalama ve teorik sentez sunmakta ancak gelecek araştırmalar için önemli bir zemin hazırlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• terapötik kültür
• neoliberal öznellik
• duygusal kapitalizm
• yönetimsellik
• psikolojikleştirme
• psikopolitika
• orta sınıf

Kaynakça

1. Adorno, T. W. (2021). Kültür endüstrisi kültür yönetimi (M. Tüzel, N. Ülner ve E. Gen, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
2. Ahmed, S. (2016). Mutluluk vaadi (D. Mayadağ, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
3. Ahmed, S. (2019). Duyguların kültürel politikası (S. Komut, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
4. Akçaoğlu, A. (2020). Zarif ve dinen makbul: Muhafazakâr üst-orta sınıf habitusu. İstanbul: İletişim Yayınları.
5. Aronowitz, R. (2019). Risk tıbbı: Korkuyu ve belirsizliği tedavi etme arayışımız (Z. Alpar, Çev.). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
6. Baker, U. (2020). Kanaatlerden imajlara: Duygular sosyolojisine doğru (H. Abuşoğlu, Çev.). İstanbul: Birikim Yayınları.
7. Bauman, Z. (2019). Akışkan modernite (S. O. Çavuş, Çev.). İstanbul: Can Yayınları.
8. Bauman, Z. ve Lyon, D. (2021). Akışkan gözetim (E. Yılmaz, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

9. Beck, U. (2025). Risk toplumu: Başka bir modernliğe doğru. İstanbul: Minotor Kitap.
10. Bourdieu, P. (2021). Ayrım: Beğeni yargısının toplumsal eleştirisi (D. Fırat ve G. Berkkurt, Çev.). Ankara: Nika Yayınevi.
11. Buğra, A. ve Savaşkan, O. (2021). Türkiye’de yeni kapitalizm: Siyaset, din ve iş dünyası. İstanbul: İletişim Yayınları.
12. Castells, M. (2013). Ağ toplumunun yükselişi / Enformasyon çağı: Ekonomi, toplum ve kültür cilt 1 (E. Kılıç, Çev.). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
13. Chodorow, N. J. (2019). Duyguların gücü: Psikanalizde, cinsiyette ve kültürde kişisel anlam (J. Ö. Dirlikyapan, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
14. Cohen, J. (2021). Çalış(ma)mak: Daha ciddi bir mesai (B. Halaç, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
15. Crary, J. (2023). 7/24: Geç kapitalizm ve uykuların sonu (N. Çatlı, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
16. Creswell, J. W. (2021). Nitel araştırma yöntemleri (S. B. Demir ve M. Bütün, Çev.). Ankara: Siyasal Kitabevi.
17. Cvetkovich, A. (2021). Depresyon: Toplumsal bir his (Z. Ertan, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
18. Dardot, P. ve Laval, C. (2018). Dünyanın yeni aklı: Neoliberal toplum üzerine deneme (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
19. Dardot, P. ve Laval, C. (2022). Bitmeyen kabus: Neoliberalizm demokrasiyi nasıl ortadan kaldırıyor (F. Keskin, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
20. Davies, W. (2018). Mutluluk endüstrisi (M. Çavdar, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
21. Deleuze, G. ve Guattari, F. (2017). Anti-Ödipus: Kapitalizm ve şizofreni 1 (F. Ege, H. Erdoğan ve M. Yiğitalp, Çev.). Ankara: Bilim ve Sosyalizm Yayınları.
22. Ehrenreich, B. (2010). Smile or die: How positive thinking fooled America and the world. London: Granta Books.
23. Erdoğan, E. ve Gülçiçek, D. (Ed.). (2022). Feminist eleştiri: Arayışlar ve müzakereler. İstanbul: Metis Yayınları.
24. Farrelly, E. (2018). Mutluluğun sakıncaları (E. Gökyaran, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
25. Foucault, M. (2005). Özne ve iktidar (I. Ergüden ve O. Akınhay, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
26. Foucault, M. (2019a). Güvenlik, toprak, nüfus: Collège de France dersleri (1977-1978) (F. Taylan, Çev.). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
27. Foucault, M. (2019b). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). Ankara: İmge Kitabevi.
28. Foucault, M. (2024). Biyopolitikanın doğuşu: Collège de France dersleri (1978-1979) (A. Tayla, Çev.). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
29. Fraser, N. ve Jaeggi, R. (2023). Kapitalizm: Eleştirel kuram çerçevesinde bir söyleşi (E. Karaca, Çev.). Ankara: Nika Yayınevi.
30. Goffman, E. (2020). Reklamlarda toplumsal cinsiyet (D. Kılıçer ve F. Öz, Çev.). Ankara: Heretik Yayıncılık.
31. Gücenmez, T. (2023). Türkiye’de dijital dönüşümün iş gücü piyasalarına etkisi ve gelir dağılımı ilişkisi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(3), 995-1005. doi:10.33437/ksusbd.1361092
32. Han, B.-C. (2019). Yorgunluk toplumu. İstanbul: Açılım Kitap.
33. Han, B.-C. (2020a). Psikopolitika: Neoliberalizm ve yeni iktidar teknikleri (H. Barışcan, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
34. Han, B.-C. (2020b). Şeffaflık toplumu (H. Barışcan, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
35. Han, B.-C. (2024). Palyatif toplum: Günümüzde acı (H. Barışcan, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
36. Hari, J. (2019). Kaybolan bağlar: Depresyonun gerçek nedenleri ve beklenmedik çözümler (B. E. Aksoy, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
37. Harvey, D. (2015). Neoliberalizmin kısa tarihi (A. Onacak, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
38. Harvey, D. (2019). Postmodernliğin durumu (S. Savran, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
39. Hochschild, A. R. (2012). The managed heart: Commercialization of human feeling. Berkeley: University of California Press.
40. Illouz, E. (2013). Aşk neden acıtır (Ö. Ç. Aksoy, Çev.). İstanbul: Jaguar Kitap.
41. Illouz, E. (2021). Soğuk yakınlıklar: Duygusal kapitalizmin şekillenmesi (Ö. Ç. Aksoy, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
42. Illouz, E. (2024a). Modern ruhu kurtarmak: Terapi, duygular ve kişisel gelişim kültürü (K. Gülen, Çev.). İstanbul: Fol Kitap.
43. Illouz, E. (2024b). Romantik ütopyayı tüketmek: Aşk ve kapitalizmin kültürel çelişkileri (G. Boztepe, Çev.). İstanbul: Livera Yayınevi.
44. Illouz, E. ve Cabanas, E. (2023). Mutlu yurttaş imalatı: Mutluluk endüstrisi hayatımızı nasıl kontrol ediyor? (T. Göbekçin, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
45. Jameson, F. (2011). Postmodernizm ya da geç kapitalizmin kültürel mantığı (N. Plümer ve A. Gölcü, Çev.). Ankara: Nirengi Kitap.
46. Kabakçı, G. Z. (2019). Maksimum korunma: Korku çağında reklam. İstanbul: İletişim Yayınları.
47. Karahanoğulları, Y. (2019). Türkiye’de neoliberalizmin kuruluş süreci: 1980-1994. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 74(2), 429-464. doi:10.33630/ausbf.545324
48. Keyder, Ç. (2015). Türkiye’de devlet ve sınıflar. İstanbul: İletişim Yayınları.
49. Kurmuş, O. (2014). Türkiye’de neoliberalizm. Mülkiye Dergisi, 34(268), 9-41.
50. Lordon, F. (2014). Kapitalizm, arzu ve kölelik: Marx ve Spinoza’nın işbirliği (A. Terzi, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
51. Lupton, D. (2002). Duygusal yaşantı (M. Cemal, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
52. Mandel, E. (2013). Geç kapitalizm (C. Badem, Çev.). İstanbul: Versus Kitap.
53. Moncrieff, J. (2017). İlaçla tedavi efsanesi: Psikiyatrik ilaç kullanımına eleştirel bir bakış (T. Alıcı, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
54. Özdemir, İ. (2022). Kişisel gelişim: Neoliberal iletişim ve insan anlayışı. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
55. Rose, N. (2018). Our psychiatric future. Cambridge: Polity Press.
56. Rose, N. (2024). Yaşamın politikası: 21. yüzyılda biyomedikal, iktidar ve öznellik (A. E. Pilgir, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
57. Sancar, S. (2024). Erkeklik: İmkansız iktidar: Ailede, piyasada ve sokakta erkekler. İstanbul: Metis Yayınları.
58. Sayar, K. (2022). Terapi: Kültürel bir eleştiri. İstanbul: Timaş Yayınları.
59. Segal, L. (2020). Radikal mutluluk: Müşterek neşe anları (B. S. Aydaş, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
60. Sennett, R. (2017). Saygı: Eşit olmayan bir dünyada (Ü. Bardak, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
61. Sennett, R. (2022). Karakter aşınması: Yeni kapitalizmde işin kişilik üzerindeki etkileri (B. Yıldırım, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
62. Subaşı, S. T. (2024). Mutluluk, pozitif psikoloji ve akış: Sara Ahmed üzerinden Pozitif Dergisi analizi. MSGSÜ Sosyal Bilimler, 29, 62-79. doi:10.56074/msgsusbd.1439483
63. Uçkaç, A. (2019). Neoliberalizm ve küreselleşmenin eğitim üzerindeki etkisi. Mülkiye Dergisi, 43(4), 785-809.
64. Üçer, M. B. (2020). Orta sınıfın utancı: Duygu sosyolojisi açısından 1980’ler Türkiye’sinde toplumsal değişme (Yayımlanmamış doktora tezi). Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.
65. Yılmaz, M. ve Genel, Z. (2021). Neoliberalizm ve çalışma hayatının biyopolitik inşası. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 23(41), 252-265.