Kadınların Eğitim Deneyimleri Üzerinden Toplumsal Eşitsizliklerin Yeniden Üretimi

Öz

Eğitim, modern toplumlarda fırsat eşitliği ve toplumsal hareketliliğin temel araçlarından biri olarak görülmekle birlikte, toplumsal cinsiyet temelli eşitsizliklerin üretildiği ve yeniden üretildiği bir alan olarak da işlev görmektedir. Özellikle ataerkil normların güçlü olduğu toplumlarda kız çocuklarının eğitim deneyimi, akademik süreçlerden ziyade aile yapısı, kültürel değerler ve toplumsal beklentilerle şekillenmektedir. Bu çalışma, Şanlıurfa’da Kız İmam Hatip Liseleri ve Kız Meslek Liselerinde öğrenim görmüş 20 kadınla yapılan derinlemesine görüşmeler üzerinden, bu eşitsizliklerin eğitim sürecinde nasıl üretildiğini incelemektedir. Bulgular, eğitim kararlarının büyük ölçüde aile temelli mekanizmalar, namus söylemi ve toplumsal kontrol pratikleri tarafından belirlendiğini; kız çocuklarının belirli okul türlerine yönlendirilerek sınırlandırıldığını göstermektedir. Eğitim bir yandan sınırlı düzeyde özgüven ve farkındalık sağlarken, diğer yandan akademik dezavantaj, yükseköğretime erişim kısıtlılığı ve mesleki daralma üretmektedir. Sonuç olarak eğitim, kadınlar için kısmi bir hareketlilik imkânı sunsa da ataerkil cinsiyet rejimini kırmaktan çok çoğu durumda yeniden üretmektedir; ancak kadınların anlatılarında ortaya çıkan kuşaklararası dönüşüm arzusu, eğitimin potansiyel bir değişim alanı olabileceğini göstermektedir. Bununla birlikte çalışma, yalnızca Şanlıurfa ile sınırlı olup katılımcıların öznel anlatılarına dayandığı için genellenebilirlik açısından sınırlılıklar içermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Toplumsal Cinsiyet
• Eğitimde Eşitsizlik
• Kız Meslek Lisesi
• Kız İmam Hatip Lisesi
• Şanlıurfa.

The Reproduction of Social Inequalities Through Women’s Educational Experiences

Öz

Education is widely regarded as one of the primary mechanisms for ensuring equal opportunity and promoting social mobility in modern societies; however, it also functions as a domain in which gender-based inequalities are produced and reproduced. Particularly in contexts where patriarchal norms are strongly embedded, girls’ educational experiences are shaped less by formal academic processes than by family structures, cultural values, and societal expectations. This study examines how these inequalities are produced within the educational process, drawing on in-depth interviews conducted with 20 women who attended Girls’ İmam Hatip High Schools and Girls’ Vocational High Schools in Şanlıurfa. The findings demonstrate that educational decisions are largely determined by family-based mechanisms, honor-related discourses, and practices of social control, through which girls are directed into specific types of schools, thereby constraining their opportunities. While education provides a certain degree of self-confidence and awareness, it simultaneously generates academic disadvantage, limited access to higher education, and occupational narrowing. Consequently, although education offers women a partial opportunity for social mobility, it tends to reproduce rather than transform the patriarchal gender regime. However, the intergenerational aspiration for change reflected in the narratives of the participants suggests that education may still constitute a potential site of transformation. Nevertheless, the study is limited to the context of Şanlıurfa and relies on the subjective accounts of the participants; therefore, it has limitations in terms of generalizability.

Anahtar Kelimeler

• Gender Inequality
• Educational Inequality
• Girls’ Vocational High School
• Girls’ Imam Hatip High School
• Şanlıurfa.

Kaynakça

1. Adıgüzel, A. (2013). Kız çocuklarının okullulaşma engelleri ve çözüm önerileri: Şanlıurfa örneği. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 12(45), 325-340.
2. Ağın, E. (2020). Okulun kurumsal habitusunda disiplinci söylem ve pratikler. Mülkiye Dergisi, 44(4), 711-746.
3. Akman Dömbekci, H., & Erişen, M. A. (2022). Nitel araştırmalarda görüşme tekniği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 141-160.
4. Aksöz, F., & Arslan, B. (2023). Toplumsal cinsiyet sarmalında Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde kadın olmak: Şanlıurfa ilindeki kadınların toplumsal tükenmişlik düzeyleri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 12(3), 1520-1545. https://doi.org/10.15869/itobiad.1297267
5. Alexander, J. M. (2016). Capabilities and social justice: The political philosophy of Amartya Sen and Martha Nussbaum. Routledge.
6. Althusser, L. (2014). Devletin ideolojik aygıtları (A. Tümertekin, Çev.). İthaki Yayınları.
7. Apple, M. W. (2012). Eğitim ve iktidar (E. Bulut, Çev.). Kalkedon Yayınları.
8. Apple, M. W. (2013). Can education change society? Routledge.

9. Arslan Cansever, B., & Önder Erol, P. (2016). Bir toplumsal hareketlilik aracı olarak kız çocuklarının eğitimi. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 379-400.
10. Arslan, E. (2022). Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenilirlik. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51(Özel Sayı 1), Ö395-Ö407.
11. Arslan, E. (2022). Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenirlik. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51(Özel Sayı 1), 395-407. https://doi.org/10.30794/pausbed.1116878
12. Atmaca, T. (2019). Sınıfsal habitus ve amor fati’nin kesişim noktası: Meslek lisesi öğrencilerinin gözünde dezavantajlı eğitim hayatlarının değerlendirilmesi. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 7(3), 899-920.
13. Avcı, M. (2013). Yoksulluğun dili ya da alt sosyal sınıf çocuklarının dil kodlarının eğitim sürecine etkileri. International Journal of Human Sciences, 10(1), 1050-1077.
14. Aydın, D., & Çam, M. S. (2016). Bilgi toplumu dönüşümünde Türkiye’de kadın olmak. Sosyal Bilimler Dergisi, 224-247.
15. Bartky, S. L. (1990). Femininity and domination: Studies in the phenomenology of oppression. Routledge.
16. Baydemir, R., & Benek, S. (2026). Harran ilçesinde (Şanlıurfa) kız çocuklarının eğitime erişimi ve sosyalleşmesi sorunu üzerine bir araştırma. International Journal of Geography and Geography Education, 58, 41-67. https://doi.org/10.32003/igge.1714266
17. Beauvoir, S. de. (2019). Kadın: İkinci Cins: Genç kızlık çağı (B. Onaran, Çev.). Payel Yayınları.
18. Bernstein, B. (2003). Class, codes and control: Vol. 1. Theoretical studies towards a sociology of language. Routledge.
19. Bingöl, O. (2014). Toplumsal cinsiyet olgusu ve Türkiye’de kadınlık. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 16(Özel Sayı I), 108-114.
20. Bora, V., & Taş, A. (2017). Kız çocuklarının ortaöğretime gönderilmeme nedenleri. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 89-106.
21. Bordo, S. (1993). Unbearable weight: Feminism, Western culture, and the body. University of California Press.
22. Bourdieu, P. (2015a). Eril tahakküm (B. Yılmaz, Çev.). Heretik Yayıncılık.
23. Bourdieu, P. (2015b). Pratik nedenler: Eylem kuramı üzerine (H. U. Tanrıöver, Çev.). Hil Yayınları.
24. Bourdieu, P., & Passeron, J.-C. (2014). Varisler: Öğrenciler ve kültür (L. Ünsaldı & A. Sümer, Çev.). Heretik Yayıncılık.
25. Bourdieu, P., & Wacquant, L. (2016). Düşünümsel bir antropoloji için cevaplar (N. Ökten, Çev.). İletişim Yayınları.
26. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
27. Charmaz, K. (2015). Gömülü (grounded) teori yapılandırması: Nitel analiz uygulama rehberi (R. Hoş, Ed.). Seçkin Yayıncılık.
28. Coleman, J. S. (1988). Social capital in the creation of human capital. American Journal of Sociology, 94(Supplement), S95-S120. https://doi.org/10.1086/228943
29. Connell, R. W. (1998). Toplumsal cinsiyet ve iktidar: Toplum, kişi ve cinsel politika (C. Soydemir, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
30. Coşkun, C. (2019). Yeniden üretim sarmalında eğitimde fırsat eşitsizliği: Malatya örneği (Yayımlanmamış doktora tezi). İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Crenshaw, K. (1991). Mapping the margins: Intersectionality, identity politics, and violence against women of color. Stanford Law Review, 43(6), 1241-1299.
32. Creswell, J. W. (2007). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (2nd ed.). SAGE Publications.
33. Çarıkcı, K., Meral, H., Berkil, S., Çalışır, A., Önala, L., & Arslan, Ö. (2024). Nitel araştırmalarda tematik analiz. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 10(37), 127-140.
34. Donovan, J. (2014). Feminist teori: Entelektüel gelenekler (A. Bora, M. Ağduk Gevrek & F. Sayılan, Çev.). İletişim Yayınları.
35. Durkheim, E. (2016). Eğitim ve sosyoloji (P. Ergenekon, Çev.). Pinhan Yayıncılık.
36. Emirbayer, M., & Mische, A. (1998). What is agency? American Journal of Sociology, 103(4), 962-1023. https://doi.org/10.1086/231294
37. Esen, Y. (2015). Eğitim. G. Göker (Ed.), Yerel yönetimler, kamu kurumları ve sivil toplum örgütleri için kadın dostu kentler eğitici kiti. https://orgutlenmeozgurlugu.org.tr/wp-content/uploads/2023/03/kdk_tot_egitim.pdf
38. Filiz, S., & Gözelyurt, K. (2017). Meslek lisesi öğretmenlerinin meslek alanları açısından toplumsal cinsiyet eşitliğine dair görüşleri. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 15(2), 239-264.
39. Finlay, L. (2017). Championing “reflexivities”. Qualitative Psychology, 4(2), 120-125. https://doi.org/10.1037/qup0000075
40. Foucault, M. (2015). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi.
41. Goffman, E. (2014). Damga: Örselenmiş kimliğin idare edilişi üzerine notlar. Heretik Yayıncılık.
42. Göktürk, D., & Ağın, E. (2020). Okul kurumunun kültürel-toplumsal eşitsizlik ve imtiyazların yeniden üretimindeki rolüne ilişkin bir değerlendirme. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 53(1), 329-354.
43. Harran Üniversitesi Kadın Sorunları Uygulama ve Araştırma Merkezi. (2022). 1. Aile ve kadın çalıştayı raporu. https://www.harran.edu.tr/Dosyalar/Baglantilar/1-aile-ve-kadin-calistay-raporu-2022.pdf
44. İlhan Tunç, A. (2009). Kız çocuklarının okula gitmeme nedenleri: Van ili örneği. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 237-269.
45. İlhan, N. (2025). Kadınların sesiyle Şanlıurfa: Toplumsal baskının gündelik hayata yansımaları. PA Paradigma Akademi Yayınları.
46. Jourdain, A., & Naulin, S. (2016). Pierre Bourdieu’nun kuramı ve sosyolojik kullanımları (Ö. Elitez, Çev.). İletişim Yayınları.
47. Kabeer, N. (1999). Resources, agency, achievements: Reflections on the measurement of women’s empowerment. Development and Change, 30(3), 435-464. https://doi.org/10.1111/1467-7660.00125
48. Kandiyoti, D. (1988). Bargaining with patriarchy. Gender & Society, 2(3), 274-290. https://doi.org/10.1177/089124388002003004
49. Köroğlu İnalı, F., & Şahin, H. (2025). Şanlıurfa’da boşanmış kadınların boşanma deneyimleri. Toplum ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 15, 49-68. https://doi.org/10.48131/jscs.1663559
50. Laverty, S. M. (2003). Hermeneutic phenomenology and phenomenology: A comparison of historical and methodological considerations. International Journal of Qualitative Methods, 2(3), 21-35. https://doi.org/10.1177/160940690300200303
51. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
52. Özaydınlık, K. (2014). Toplumsal cinsiyet temelinde Türkiye’de kadın ve eğitim. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 14(33), 93-112.
53. Özkazanç, A., Sayılan, F., & Akşit, E. E. (2018). Toplumsal cinsiyet ve mesleki eğitim: Mesleki teknik lise kız öğrencileri üzerine bir araştırma. Fe Dergi, 10(2), 150-164.
54. Özoğlu, M., & Gür, B. S. (2023). Ortaöğretime geçişte kapsamlı akademik gruplama ve eşitsizliğin yeniden üretimi. Journal of Human Sciences, 13(2), 185-216.
55. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice. Sage Publications.
56. Sarı, M. (2015). Erkek egemen bir toplum oluşturma sevdası ve karma eğitim. Eğitim ve Bilim, 40(179), 1-15.
57. Sayılan, F. (2012). Eğitimde toplumsal cinsiyet eşitliği. Dipnot Yayınları.
58. Sayılan, F., & Özkazanç, A. (2009). İktidar ve direniş bağlamında toplumsal cinsiyet: Bir okul etnografisi. Toplum ve Bilim, 114, 51-73.
59. Şahankaya Adar, A., & Dedeoğlu, S. (2023). Türkiye’de ataerkinin kadın istihdamı tabusu: İşveren tutumları üzerine bir uygulama. Mülkiye Dergisi, 47(1), 387-415.
60. Şahin, H. (2026). Eğitim sosyolojisine giriş. PA Paradigma Akademi Yayınları.
61. Şahin, H., & Eryaman, Z. F. (2024). Hilvan’da kadına yönelik aile içi şiddet, şiddet algısı ve yasal mücadele yöntemlerinin bilinirliği. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 10(4), 562-576.
62. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı. (2025). Millî eğitim istatistikleri: Örgün eğitim 2024/25. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı.
63. Tezcan, M. (2003). Gizli müfredat: Eğitim sosyolojisi açısından bir kavram çözümlemesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 1(1).
64. Torun, Y. (2016). Toplumsal konumların dağılımında toplumsal kökenin süregiden etkisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 49(2), 33-54.
65. Uz, S., & Akca, Ü. (2021). Toplumsal kökenin eğitim eşitsizliği üzerindeki etkisi. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 4(1), 60-78.
66. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
67. Yücedağlar, A., & Tunç, B. (2022). Farklı lise türlerinde öğrenim gören lise öğrencilerinin eğitim ve gelecek algılarının incelenmesi. e-Kafkas Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(3), 935-961.