GAZÂDAN FENNE: OSMANLI ASKERÎ STRATEJİSİNİN YAZILI KÜLTÜRÜ

Yıl 2026, Sayı: 59 , 33 - 73 , 28.04.2026

Uğur Arslan

https://izlik.org/JA36AF39KT

Öz

Kökleri XV. yüzyılın başlarına kadar uzanan gazâvâtnâme yazını, dönemin askerî sefer ve savaşlarını ideolojik ve edebî bir temsil üzerinden ele alırken XVIII. yüzyılın son çeyreğinde ortaya çıkmaya başlayan fenni harp kitapları, Avrupa askerî bilimlerinden beslenerek stratejiyi teknik ve bilimsel bir disiplin hâline getirme çabasının ilk örneklerini oluşturmuş ve Osmanlı askerî literatürünün önemli bir parçası hâline gelmiştir. Mevcut akademik çalışmalar, Osmanlı askerî tarihini genellikle dönemsel ya da tematik bir çerçevede incelemiş; edebiyat araştırmaları ise bu metinleri çoğunlukla dilsel özellikleri ve edebî sanatları bakımından değerlendirmiştir. Ancak Osmanlı strateji yazınının farklı türlerini birlikte ele alan ve zihniyet dönüşümünü merkeze alan bütüncül araştırmalar oldukça sınırlıdır. Bu çalışma, gazâvâtnâme geleneği ile fenni harp kitaplarını karşılaştırarak Osmanlı stratejik düşüncesinin anlatı merkezli söylemden bilimsel harp anlayışına geçişini ortaya koymayı hedeflemektedir. Böylelikle hem Osmanlı askerî zihniyetini anlamak isteyen tarihçilere ve strateji araştırmacılarına yeni bir bakış açısı sunmayı hem de Batı strateji yazınıyla karşılaştırmalı okumalar için bir zemin oluşturmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Askerî Tarih , Askerî Strateji , Fetihnâme , Fenn-i Harp , Gazâvatnâme

Kaynakça

• AFYONCU, Erhan, Tanzimat Öncesi Osmanlı Tarihi Araştırma Rehberi, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2022.
• AGOSTON, Gabor, Osmanlı’da Strateji ve Askeri Güç, Timaş Yayınları, İstanbul 2012.
• AKALIN, Berrin, “Nâbî’nin Kamaniçe Kalesi’nin Fethi İçin Yazdığı ‘Sultân-ı dîn şehenşeh-i dünyâ hidîv-i dehr / Sultân Muhammed âb-ı rûh-ı baht-ı sermedî’ Matla’lı Târih Kasîdesi ve Çağına Tanıklığı.” HİKMET – Akademik Edebiyat Dergisi, C. 2, S. 5, 2016, s. 191-197.
• AKTAN, Muhammed Felat, “Bir Osmanlı Donanma Sanatı: Son Usûl Fenn-i Harb-i Bahrî Üzerine İnceleme”, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 32, 2023, s. 271–283.
• AKSOY, Hasan, “Fetihnâme”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/fetihname (12.02.2026).
• AKSOY, İdris. İdrîs-i Bidlîsî’nin Selîm-nâme’sinin Tahkik ve Tercümesi, Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul 2021.
• AKSOYAK, İsmail, “Zafer-Nâme/Mi'râcü'z-Zafer (Behcetî Hüseyin Efendi)”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/zafer-name-mi-racu-z-zafer-behceti-huseyin-efendi. [Erişim Tarihi: 11 Şubat 2026].
• ALPAR, Güray, Uluslararası İlişkilerde Strateji ve Savaş Kültürünün Gelişimi, Palet Yayınları, Konya 2015.
• ARGUNŞAH, Mustafa, Şükri-i Bitlisi'nin Selimnamesi ve Eserdeki Doğu Türkçesi Unsurları, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1986.
• ARIKER, Samet, “Osmanlı Tarih Yazıcılığı”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 8, 2015, s. 199- 217.
• ARUÇİ Muhammed, “Ömer Efendi, Novili”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/omer-efendi-novili. [Erişim Tarihi: 1. 9.2025].
• ASIM, Necib, “Osmanlı Tarih-nüvisleri ve Müverrihleri Şehnâmeciler”, Tarîh-i Osmânî Encümeni Mecmuası, S. 7, 1329.
• ASLANER, Muhammed, “Osman Senai Bey’in Tarih-i Harb Adlı Eserinin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi”, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale 2019.
• AVCI, İsmail, “İskender-Nâme (Ahmedî)”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/iskender-nâme-ahmedi [Erişim Tarihi: 8. 5.2025].
• BEHAR, Büşra Ersanlı, İktidar ve Tarih: Türkiye’de “Resmi Tarih” Tezinin Oluşumu (1929–1937), Alfa Yayınları, İstanbul 1992.
• BERKES, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2006.
• BEYDİLLİ, Kemal, “Moltke, Helmuth von”, TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/moltke-helmuth-von [Erişim Tarihi: 12.02.2026].
• BOWDISH, Randall G., “Military Strategy: Theory and Concepts”, (Doktora Tezi), University of Nebraska, 2013.
• BRINTON, Crane, Gordon A. CRAIG ve Felix GILBERT, “Jomini” İçinde Modern Stratejinin Ustaları: Machiavelli’den Hitler’e Askerî Düşünce. ed. Edward Mead Earle, çev. Selma Koçak, Doruk Yayınları, İstanbul 2015.
• CLAUSEWITZ, Carl von, Savaş Üzerine. çev. H. Fahri Çeliker, 3. Baskı, Alfa Yayınları, İstanbul 2024.
• CRAIG, Gordon A., “Delbrück: Askerî Tarihçi”, İçinde Modern Stratejinin Ustaları: Machiavelli’den Hitler’e Askerî Düşünce. ed. Edward Mead Earle, çev. Selma Koçak, Doruk Yayınları, İstanbul 2015.
• Cambridge Dictionary, https://dictionary.cambridge.org/dictionary/ english/strategic [Erişim Tarihi: 7. 4.2025].
• ÇAPARLAR, Eda, Ferîk Ahmed Muhtar Paşa’nın Malûmât Dergisi’ndeki Yazılarının Harp Tarihi Açısından Değerlendirilmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, 2019.
• ÇETİNKAYA TAHTACI, Sultan, “Bir Edebi Tür Olarak Gazâvatnâmeler ve Dönemsel İçerik Analizi”, Avrasya İncelemeleri Dergisi C. 13, S. 1, 2024, s. 1- 20.
• ÇIPA, H. Erdem. The Making of Selim: Succession, Legitimacy, and Memory in the Early Modern Ottoman World, Indiana University Press, Bloomington 2017.
• ÇOLAK, Ahmet, “Bahârî, Fetihnâme-i Üngürüs Adlı Eseri ve Bu Eserden Hareketle Macaristan Fethinin Edebî-Tarihi Üslupla Anlatılışı”, Turkish Studies C. 9, S. 6, 2014, s. 373–408.
• DAVISON, Roderic H., “Osmanlı Türkiye’sinde Batılı Eğitim”, içinde Tanzimat. ed. Mehmet Seyitdanlıoğlu ve Halil İnalcık, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2012.
• DEDEOĞLU, Beril, Uluslararası Güvenlik ve Strateji, Yeniyüzyıl Yayıncılık, Ankara 2024.
• DEMİRTAŞ, Funda, Celâlzâde Mustafa Çelebi, Tabakâtü’l-Memâlik ve Derecâtü’l-Mesâlik, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri 2009.
• DERELİ, Özlem, Sinoplu Safâyî’nin Fetihnâme-i İnebahtı ve Moton Adlı Eseri Transkripsiyonlu Metin, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun 2017.
• DÖĞÜŞ, Selahattin, “Osmanlılarda Gazâ İdeolojisinin Tarihi ve Kültürel Kaynakları”, Belleten C. 72, S. 275, 2008, s. 817–888.
• EMECEN, Feridun M., “Osmanlı Kronikleri ve Biyografi”, İslâm Araştırmaları Dergisi, S. 3, 1999, s. 83- 90.
• ENGİNERZENGİN, Kaan, Miftâh-ı Fenn-i Harp: İbrahim Rüşdi’nin Kaleminden Harp Fenni ve Teknolojileri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2015.
• EROĞLU, Süleyman, “Şecâat-Nâme (Âsafî)”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/secaat-name-asafi [Erişim Tarihi: 30. 3.2025].
• ERKAN, Davut, Matrâkçı Nasûh’un Süleymân-nâmesi (1520–1537). Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2005.
• ERKAN, Mustafa, “Gazâvatnâme”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/gazâvatnâme [Erişim Tarihi: 5. 5.2025].
• ERSANLI, Büşra, İktidar ve Tarih: Türkiye’de “Resmi Tarih” Tezinin Oluşumu (1929–1937), Alfa Yayınları, İstanbul 1992.
• ERTAŞ, M. Y., “Evliya Çelebi’nin Seyahatnâmesi’nde Gazâ”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. 27, S. 1, 2012, s. 79–100.
• Evliya Çelebi, Seyahatnâme, Haz. Seyit Ali Kahraman, 10 Cilt, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2016.
• FAYDA, Mustafa, “Siyer ve Megāzî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/siyer-ve-megazi#1 [Erişim Tarihi: 13.7.2025].
• FORREST, Alan, “L’armée de l’an II: La levée en masse et la création d’un mythe républicain”, Annales Historiques de la Révolution Française, no. 335, 2004, s. 111–130.
• FREEDMAN, Lawrence, Strateji, çev. Belkıs Çorakçı Dişbudak ve Taciser Belge, Alfa Yayınları, İstanbul 2015.
• GÖKÇEK, Mehmet Fatih, IV. Murâd’ın Bağdâd’ı Fethine Dair İki Eser: Nûrî İbrâhîm, Fetihnâme-i Bağdâd – Kādî-zâde Ahmed Çelebi, Fetihnâme-i Bağdâd (Transkripsiyon – Değerlendirme, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul 2013.
• GÖRGÜN, Tahsin, “Mukaddime”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/mukaddime--ibn-haldun [Erişim Tarihi: 20. 6.2025].
• GÖKYAY, Orhan Şaik, “Cihannümâ”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/cihannuma--katip-celebi [Erişim Tarihi: 6. 5.2025].
• GÖKYAY, Orhan Şaik, “Kâtib Çelebi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/katib-celebi [Erişim Tarihi: 3. 6.2025].
• HEYWOOD, Andrew, Küresel Siyaset, çev. Nasuh Uslu ve Haluk Özdemir, Felix Kitap, Ankara 2022.
• HOLBORN, Hajo, “Moltke ve Schlieffen: Prusya-Almanya Ekolü”, İçinde Modern Stratejinin Ustaları: Machiavelli’den Hitler’e Askerî Düşünce, ed. Edward Mead Earle, çev. Selma Koçak, Doruk Yayınları, İstanbul 2015.
• İNALCIK, Halil, Şair ve Patron, Doğu Batı Yayınları, Ankara 2011.
• İNALCIK, Halil ve Mevlüt Oğuz, Gazâvat-ı Sultan Murad b. Mehemmed Han, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1989.
• Joint Chiefs of Staff, Dictionary of Military and Associated Terms, Department of Defense, U.S. Government Printing Office, Washington 2011.
• JORGENSEN, C., M. F. PAVKOVIC, R. S. RICE, F. C. SCHNEID ve C. SCOTT, Dünya Savaş Tarihi: Erken Modern Çağ (Teçhizat, Savaş Yöntemleri, Taktikler) 1500–1763, çev. Özgür Kolçak, Timaş Yayınları, İstanbul 2011.
• KAFADAR, Cemal, İki Cihan Arasında: Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu. Çev. Ceren Çıkın, Birleşik Dağıtım, İstanbul 2010.
• KAPANŞAHİN, Mehmet, “Bostan Çelebi’nin Tarihçiliği ve Süleyman-nâme’sinde Kullandığı Ayetler”, Social Sciences Studies Journal C. 4, S. 20, 2018, s. 2935-2946.
• KARA, Ümran, Matrakçı Nasûh ve eseri Tuhfetü’l-Guzât. Yüksek Lisans Tezi, Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Manisa 2013.
• KARAÇAY TÜRKAL, Merve, “Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa’nın Hayatı ve Eserleri (1658 / 1726-27)”, Mavi Atlas GŞÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi, S. 1, Güz 2013, s. 28–50.
• KARAÇAY TÜRKAL, Nazire, Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Zeyl-i Fezleke (1065–22 Ca.1106 / 1654–7 Şubat 1695): Tahlil ve Metin, Cilt I, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2012.
• KARAKUŞ, Sadık Emre, “Ahmed Cevdet Paşa’nın Askerî Tarihçiliği”, SAVSAD Savunma ve Savaş Araştırmaları Dergisi C. 34, S. 1, 2024, s. 1–13.
• KARAOSMANOĞLU, Ali, “Büyük Stratejinin Anlamı ve İşleyişi”, İçinde Strateji Düşüncesi: Kuran Paradoks Uygulama, ed. Ali Karaosmanoğlu ve Ersel Aydınlı. Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2020.
• Kâtib Çelebi, Tuhfetü’l-Kibâr fî Esfâri’l-Bihâr, haz. İdris Bostan, ed. Mustafa Çiçekler, Türk-İslâm Bilim Kültür Mirası Dizisi 21, Türk-İslâm Bilim Kültür Mirası Projesi Yayınları, Ankara 2018.
• KAYA, Nevzat, “Karaçelebizâde Abdülaziz Efendi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/karacelebizade-abdulaziz-efendi [Erişim Tarihi: 4.7.2025].
• KENAN, Seyfi, “III. Selim Dönemi Eğitim Anlayışında Arayışlar”, İçinde Nizam-ı Kadîm’den Nizam-ı Cedîd’e III. Selim ve Dönemi, haz. Seyfi Kenan, İSAM Yayınları, İstanbul 2010, s. 129- 164.
• KİRİŞÇİOĞLU, Mehmet, “Câfer İyânî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/cafer-iyani (11.02.2026).
• KÖPRÜLÜ, Mehmet Fuat, “Anadolu Selçukluları Tarihinin Yerli Kaynakları”, Belleten C. 7, S. 27, 1943, s. 379-522.
• KÖPRÜLÜ, Mehmet Fuat, Türk Edebiyatı Tarihi, Ötüken Yayınları, İstanbul 1980.
• KURTULUŞ, Meriç, Gazâvâtnâme Türünün Romans-Epikten Biyografiye Dönüşümü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi, Ankara 2015.
• LANGINS, Janis, “Review of Siege Warfare. Vol. 2: The Fortress in the Age of Vauban and Frederick the Great 1660–1789, Christopher Duffy”, Technology and Culture 28, no. 2, 1987, s. 350–351.
• LAPIDUS, Ira M., İslam Toplumları Tarihi, Cilt 1, çev. Yasin Aktay, İletişim Yayınları, İstanbul 2018.
• LEVEND, Agah Sırrı, Gazâvātnāmeler ve Mihaloğlu Ali Bey’in Gazâvātnāmesi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1956.
• LUTTWAK, Edward, Strategy: The Logic of War and Peace, Cambridge Press, London 1987.
• MERCAN, İ. H., “Türk Tarihinin Kaynaklarından Olan Bazı Menakıbnâme ve Gazâvatnâmeler Hakkında”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi C. 6, S. 10, 2003, s. 107–130.
• Millî Eğitim Bakanlığı, Örnekleriyle Türkçe Sözlük, MEB Basımevi, Ankara 2000.
• MURPHEY, Rhoads, Osmanlı Savaşırken, Ketebe Yay., İstanbul 2023.
• Necib Asım, “Osmanlı Tarih-nüvisleri ve Müverrihleri Şehnâmeciler”, Tarîh-i Osmânî Encümeni Mecmuası, VII, 1329.
• Novili Ömer Efendi, Ahvâl-i Gazavât der Diyâr-ı Bosna, Tâbiü’n-nüsha İbrahîmü’l-Hakîr, İstanbul 1154, Türk Tarih Kurumu, https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=530378&materialType=NE&query=Bosna__Tarih__1736-1739.
• OCAK, Ahmet Yaşar, “Battalnâme”, TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/battalnâme [Erişim Tarihi: 21.6.2025].
• OCAK, Ahmet Yaşar, “Dânişmendnâme”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/danismendnâme [Erişim Tarihi: 21.6.2025].
• ÖLMEZ, Ahmet, “Behcetî Hüseyin Efendi”, TEİS, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/behceti-huseyin-efendi [Erişim Tarihi: 11 Şubat 2026].
• ÖZCAN, Abdülkadir, “Kanuni Sultan Süleyman Devri Tarih Yazıcılığı ve Literatürü”, içinde Prof. Dr. Mübahat S. Kütükoğlu’na Armağan, İstanbul 2006.
• ÖZCAN, Abdülkadir, “Silâhdar Mehmed Ağa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/silahdar-mehmed-aga [Erişim Tarihi: 10.8.2025].
• ÖZCAN, Abdülkadir, “Osmanlı Tarih Edebiyatında Türlere Genel Bir Bakış”, içinde Essays in Honour of Ekmeleddin İhsanoğlu, IRCICA, İstanbul 2006, s. 129–152.
• ÖZCAN, Abdülkadir, “Osmanlı Tarihçiliğine ve Tarih Kaynaklarına Genel Bir Bakış”, FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi S. 1, 2013, s. 1–20.
• ÖZAYDIN, Abdülkerim, “İbnü’l-Esîr, İzzeddin”, TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-esir-izzeddin [Erişim Tarihi: 20.7.2025].
• ÖZÇAN, Ahmet, Türkiye’de Popüler Tarihçilik 1908–1960, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2011.
• ÖZKAN, Ömer, “Gazavat-Nâme-i Midilli Türk Dili ve Kültür Tarihi Bakımından Değeri”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, C. 56, S. 1, 2008, s. 113–126.
• ÖZTEKİN, Saltuk Seyhan, Cafer Iyani Bey’in Tarih-i Gazi Hasan Paşa (Cihadname-i Hasan Paşa) Adlı Eserinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Batman Üniversitesi, 2017.
• PEHLİVAN, Gürol, “Varna Savaşı ve Bir Tarih Kaynağı Olarak Gazâvatnâmeler”, Turkish Studies C. 3, S. 4, 2008, s. 598-617.
• POSSONY, Stefan T. ve Etienne MANTOUX, “Du Picq ve Foch: Fransız Ekolü”, içinde Modern Stratejinin Ustaları: Machiavelli’den Hitler’e Askerî Düşünce, ed. Edward Mead Earle. çev. Selma Koçak, Doruk Yayınları, İstanbul 2015.
• REDHOUSE, James, Turkish and English Lexicon, Çağrı Yayınları, İstanbul 1978.
• SAĞIRLI, Abdurrahman, “Süleymannâme”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/suleymanname--kanuni [Erişim Tarihi: 8.8.2025].
• SAKOĞLU, Nurettin, 16. Yüzyıl Osmanlı Tarihine Kaynak Olarak “Gazâvât-nâme-i Muhammediye” Adlı Eserin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tokat 2015.
• SARI, Mehmet, Gelibolulu Ẕaʿifî Muhammed, Ġazâvat-ı Sulṭân Murâd Hân: İnceleme (Ses Değişmeleri, Benzeşmeleri ve Uyumlar), Metin – Sözlük, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1994.
• Silâhdâr Fındıklılı Mehmed Ağa, Nusretnâme: İnceleme- Metin (1106-1133/1695-1721), Haz. Mehmet Topal, TÜBA Yayınları, Ankara 2018.
• ŞAHİN, Kürşat Şamil, Gazâvatnâmelerde Edebî Savaş Tasvirleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2015.
• Şemseddin Sami, Kamus-ı Türki, Şifa Yayınları, İstanbul 2012.
• TARIMCIOĞLU, Cemal Can, Geç Osmanlı Harp Fenni ve Harp Tarihi (Kırım Harbi, 93 Harbi, 1897 Osmanlı-Yunan Harbi) Literatürü, Harp Akademileri Stratejik Araştırmalar Enstitüsü, İstanbul 2014.
• TOKAY, Ayşe Tuba, Levhî’nin Gazâvatnâme-i Sultan Süleyman’ı, Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınları, İstanbul 2008.
• TOPAL, Mehmet, Silahdar Fındıklı Mehmed Ağa - Nusretname: Tahlil ve Metin (1106–1133 / 1695–1721), Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2001.
• TULUM, Mertol, “Dursun Bey”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/dursun-bey [Erişim Tarihi: 13.8.2025].
• TULUM, Muhammed Emir, “Manzum Fetihnâmelerin Tarihî Kaynak Değeri”, Kadim, S. 5, Nisan 2023, s. 1-17.
• TURAN, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, Turan Neşriyat Yurdu, İstanbul 1971.
• Tursun Bey, Tarih-i Ebü’l-Feth, Haz. Mertol Tulum, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 1974.
• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, https://sozluk.gov.tr/[Erişim Tarihi: 14.8.2025].
• UĞUR, Fatih, “Gazâvât-ı Sultân Murâd İbn Mehemmed Han (Za’îfî)”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/gaz [Erişim Tarihi: 10.3.2025].
• UYAR, Mesut ve Edward J. Erickson, Osmanlı Askeri Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2024.
• YAVUZ, Hulusi, “Rumûzî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/rumuzi [Erişim Tarihi: 20.4.2025].
• YILDIRIM, Burak. Topçuluktan Fenn-i Remye Dair Ma’lûmât-ı Esâsiyye’ Adlı Eserin Osmanlı Ordusundaki Yenileşme Hamleleri Bağlamında Tahlili, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024.
• YILMAZ, Kadri H., “Hâkî Efendi’nin Süleymannâmesi’nde Yer Alan İkilemelerin Anlama Sağladığı Katkılar”, Journal of Academic Social Science Studies S. 29, 2014, s. 427–438.
• YILMAZ, Muhammet, “Tercüme-i Risâle-i Fenn-i Harb” (Mütercim: Konstantin İpsilanti) Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2005.
• YÜKSEL, Funda, Mihaloğlu Ali Bey Gazavâtnâmesi’ndeki (1–863. Beyitler) Kıssa ve Telmihler Üzerine Bir İnceleme, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya 2010.
• YÜKSELEN, Hasan, “Strateji Kavramını Çalışmak”, Güvenlik Stratejileri C. 14, S. 27, 2018, s. 1-38.
• ZEYLEK, Ömer, “Usūl ü Fenn-i Harb Transkripsiyon-Askerî Terimlerin İncelenmesi ve Sözlüğü”, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın 2016.
• ZORLU, Tuncay, “III. Selim Dönemi Osmanlı Teknolojisi”, Nizam-ı Kadîm’den Nizam-ı Cedîd’e III. Selim ve Dönemi. Haz. Seyfi Kenan, İSAM Yayınları, İstanbul 2010, s. 213–252.