17- 18. YÜZYILLARDA GİRİT’TE GEMİ İŞLETMECİLİĞİ

Yıl 2026, Sayı: 59 , 1 - 32 , 28.04.2026

Nuri Adıyeke

https://izlik.org/JA53JD27MM

Öz

Girit adası Venedik döneminden itibaren ticari ve lojistik açıdan Doğu Akdeniz’in önemli merkezlerinden birisidir. Adanın kuzey kıyılarında bulunan büyük limanlarında denizcilik çok önemli bir sektör olageldi, Ege ve Doğu Akdeniz çanağında çok sayıda gemi seyr ü sefer yapıyordu. Adanın kuzey kıyılarında yer alan büyük limanların önemli rol oynadığı bu faaliyette yabancı ülke tüccar ve denizcilerinin yanı sıra çok sayıda yerli deniz işletmecisi de yer alıyordu. Yerli tekne sahiplerinin çoğu Müslüman, gemi işletmecisi / kaptanların ise büyük bir çoğunluğu Hıristiyan’dı. Doğu Akdeniz havzasında faaliyet gösteren denizcilerin en önemli yükü, zeytinyağı ve sabun, deniz taşımacılığının en önemli vesikası ise tüccar ile gemi işletmecisi arasında yapılan navlun sözleşmesiydi. Gemiler bazen bütün kapasitesi ile kiralanıyor, bazen de bir gemiye çok sayıda tüccar mallarını yüklüyor ve bunlar ayrı ayrı kaydediliyordu. Birkaç ton yük taşıyan kayıkların yanı sıra 170 tona yakın yük taşıyan büyük gemiler limanlara düzen içinde yanaşıp yüklerini indirip bindiriyorlardı. Karşılaşılan teknik ve hukuksal problemler bu limanlarda çözüme ulaştırılıyordu.

Anahtar Kelimeler

Akdeniz , gemi , gemici , Girit , ticaret , tüccar

Ship Management in Crete in the 17th - 18th Centuries

https://izlik.org/JA53JD27MM

Öz

The island of Crete has been one of the important centers of the Eastern Mediterranean in terms of trade and logistics since the Venetian period. Maritime has become a very important sector in the large ports located on the northern coast of the island. In addition to merchants and sailors from different countries, many local maritime operators also operated in the sector. In maritime transportation operating on the island, most of the boat owners were Muslims and the vast majority of ship operators/captains were Greek. The most important cargo of sailors operating in the Eastern Mediterranean basin during this period was olive oil and soap. The most important document of maritime transportation was the freight contracts made between the merchant and the ship operator. Sometimes ships were rented at full capacity, and sometimes many merchants loaded their goods onto a ship and these were recorded separately. In addition to boats carrying a few tons of cargo, large ships carrying nearly one hundred and seventy tons of cargo were approaching the ports in an orderly manner, loading and unloading their cargo. The technical and legal problems encountered were also resolved in these ports.

Kaynakça

• 1- Arşiv Kaynakları I- Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• BOA. AE. SMHD. I. (Ali Emiri Sultan Mahmud I.): 237-19016.
• BOA. AE. SSLM III. (Ali Emiri Sultan Selim III.): 171-10159.
• BOA. AE. SMMD. IV. (Ali Emiri Sultan Mehmed IV.): 47-5378; 58-6755.
• BOA. A. {DVN. SMHM. d. (Bab-ı Asafi Mühimme Defteri): 110; 118; 131.
• BOA. C. AS. (Cevdet Askeriye): 64-3022; 854-36537.
• BOA. C. BH. (Cevdet Bahriye): 272-12543.
• BOA. C. BLD. (Cevdet Belediye): 22-1095.
• BOA. C. İKTS. (Cevdet İktisat): 6-279.
• BOA. C. ML. (Cevdet Maliye): 674-27604.
• BOA. İE. BH. (İbnülemin Bahriye): 3-250.
• BOA. TSMA. d. (Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defter): 4238.
• BOA. TSMA. e. (Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrak): 0265.
• BOA. A. DVN. DVE. d. (Bab-ı Asafi Düvel-i Ecnebiye Kalemi): 016/4.
• BOA. D. BŞM. GRH. (Bab-ı Defteri Başmuhasebe Girid Hazinesi): 8/99.
• II- Vakıflar Bölge Müdürlüğü Arşivi, Resmo Şeriye Sicilleri: (RŞS)
• RŞS: 43, 44, 48, 49, 55, 59, 60, 62, 365, 413, 415, 416.
• III- Vikelea Kütüphanesi Kandiye Şeriye Sicilleri: (KŞS)
• Ierodikeio Irakliou Defteros Kodikas (Meros A 1672-1674, ke Meros B 1683-1686), Gülsün Ayvalı, Ilias Kolovos, Marinos Sariyannis, Edt: Elizabeth Zachariadou, Vikelea Dimotiki Bibliotiki, Iraklio 2014. {KŞS. 2}
• Ierodikeio Irakliou Tritos Kodikas (1669/73 ke 1750/67), Eleni Karancikou, Pinelopi Fotinou, Edt: Elizabeth Zachariadou, Vikelea Dimotiki Bibliotiki, Iraklio 2003). {KŞS. 3}
• Ierodikeio Irakliou Tetartostos Kodikas (Meros A 1672-1674), (Meros B 1683-1686), Gülsün Ayvalı, Fotini Hereti, Pinelopi Fotinu, Marinos Sariyannis, Edt: Elizabeth Zachariadou, Vikelea Dimotiki Bibliotiki, Iraklio 2010). {KŞS. 4}
• Ierodikeio Irakliou Pemptos Kodikas (Meros A 1673-1675), (Meros B 1688-1689), Maria Varuha, Fotini Hayreti, Marinos Sariyannis, Edt. Elizabeth Zachariadou, Vikelea Dimotiki Bibliotiki, Iraklio 2008). {KŞS. 5}
• IV- Retimno Belediye Arşivi, Bulgaristan’dan Gelen Evrak, (RBA. BGE.)
• RBA. BGE.: Dosya no: 2, evrak no: 282, 283.
• RBA. BGE.: Dosya no: 5, evrak no: 739, 740, 744, 749.
• V-Diğer Resmi Evrak
• Galata Mahkemesi 259 Numaralı Sicil (H. 1137-1138 / 1724-1725), Defter kodu: glt 259, cilt: 63, sayfa: 273, Hüküm no: 285, İSAM, 2024.
• Kasım el-Bendevi, El-Vakıâtü'l-Kebîra El-Girîdiyye, (Fetevâ-yı Giridiyye), İstanbul Müftülüğü Kütüphanesi, Kayıt no: 162.
• Resmî Gazete, 31.10.2012 tarih ve sayı no: 28453. “Limanlar Yönetmeliği”.
• 2- Araştırma ve İnceleme Eserler
• Andeya Kopasi, “Girid’in Ahval- i Umumiye ve Tarihiyesi”, Mecmua-yı Ebu’z-Ziya, C. VII, S. 64, 1897, s. 850-854.
• ADIYEKE, Ayşe Nükhet, “XVIII. Yüzyılda İstanbul’un Zeytinyağı ve Sabun İhtiyacının Karşılanmasında Girit’in Rolü”, XV. Türk Tarih Kongresi, Bildiriler, C. IV, Kısım: III, Ankara 2010, s. 1743-1753.
• BAĞIŞ, Ali İhsan, Osmanlı Ticaretinde Gayrimüslimler, Turhan Kitabevi, Ankara 1983.
• BOSTAN, İdris, Kürekli ve Yelkenli Osmanlı Gemileri, Bilge Yayınları, İstanbul 2005.
• BOSTAN, İdris, Osmanlılar ve Deniz (Deniz Organizasyonu, Teşkilat, Gemiler), Küre Yayınları, İstanbul 2007.
• BULUNUR, Kerim İlker, “16. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Deniz Taşımacılığı: Navlun ve İskerçe Sözleşmeleri”, Journal of History Studies, C. 6, S. 3 Nisan 2014, s. 89-102.
• Gemi Acenteliği Eğitimi Seminer Notları, (Basım yeri yok): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı/Mersin Deniz Ticaret Odası Yayını, 2023.
• GÖK, İlhan, “18. Yüzyılda Kandiye’nin Tamiri ve Limanın Temizliğine Dair Bazı Tespitler”, Mavi Atlas, C. 5, S. 2, 2017, s. 438-457.
• GREENE, Molly, “Commerce and the Ottoman Conquest of Kandiye”, New Perpectives on Turkey, no: 10, Spring 1994, s. 95-118.
• GREENE, Molly, A Shared World (Christians and Muslims in the Early Modern Mediterranean), Princeton University Press, New Jersey 2000.
• HINZ, Walter, İslâm’da Ölçü Sistemleri, Çev: Acar Sevim, Marmara Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1990.
• İNALCIK, Halil, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi (1300-1600), C. I, Eren Yayıncılık, İstanbul 2000.
• KARADENİZ, Ümran, “XVII.-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz’de Osmanlı Deniz Taşımacılığı”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 5, S. 57, Kasım 2017, s. 466-483.
• PANZAC, Daniel, “Négociants Ottomans et Capitaines Français: La Caravane Maritime en Creteau XVIII e Siécle”, L’Empire Ottoman, La République de Turquie et la France, Varia Turcica III, Edition Isıs, İstanbul-Paris 1986, s. 99-118.
• TRIANTAFYLLIDOU, Yolanda, To Emborio Kai i İkonomia Tis Kritis (1669-1795), Iraklion 1988.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1984.
• ÜNAL, Mehmet Ali, Osmanlı Tarih Sözlüğü, Paradigma Yayıncılık, İstanbul 2011.
• 3- Elektronik Kaynaklar
• https://babagemi.com/gemi-isletmeciligi/(Erişim tarihi: 02.02.2026).
• https://www.scribd.com/document/370935460/Gemi-Kiralama-Ve-Brokerlk-Ders-Notlar (Erişim tarihi: 02.02.2026).