OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA MÜHTEDÎLERE YAPILAN TEVCİHLER HAKKINDA BAZI BELGELER (16. YÜZYIL)

Yıl 2026, Sayı: 59 , 105 - 130 , 28.04.2026

Sabri Garip

https://izlik.org/JA89KY32RT

Öz

İhtidâ kavramı, bir gayrimüslimin Müslüman olmasını ifade etmekte olup Osmanlı arşiv belgelerinde
bu durum çoğunlukla “şeref-i İslâm ile müşerref olmak”, “İslâm ile müşerref olmak”, “Müslüman olmak”
ve “İslâma gelmek” gibi tabirlerle karşılanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun fethettiği bölgelerde askerî
sınıfa mensup unsurların zamanla Osmanlı idarî yapısı içerisinde konumlandıkları ve bu sırada İslâmiyet’i
benimsedikleri bilinmektedir. İhtidâ olgusunun erken dönem izleri, özellikle Osmanlı tahrir defterlerinde
açık şekilde takip edilebilmektedir.
Bugüne kadar herhangi bir timarlı sipahiye sadece Müslüman olması sebebiyle timar tevcih edildiğini
gösteren bir berat tespit edilememiştir. Bununla birlikte, XVI. yüzyıl Osmanlı idarî işleyişini yansıtan
mühimme defterlerinde, “İslâm ile müşerref” olan kişilere timar tevcih edildiğini gösteren çok sayıda hüküm
bulunmaktadır. Bu timarların mühim bir kısmının “hisar gediği” olarak tevcih edildiği anlaşılmaktadır. Her
ne kadar söz konusu tevcihlere ait beratların asılları günümüze ulaşmamış olsa da mühimme defterlerinde
yer alan sûretleri üzerindeki işaretler, bu hükümlerin fermân hâline getirildiğini göstermektedir.
Arşivlerde mühtedilere yapılan tevcihlere dair çok sayıda kayıt bulunmakla birlikte, bu belgelerin
büyük bölümü kısa ve birbirine benzer ifadelerden oluşmaktadır. Bu çalışma kapsamında, 1564–1589 yılları
arasına tarihlenen ve içerik bakımından farklılıklar arz eden 27 hüküm yayına hazırlanmıştır. Söz konusu
belgeler, mühtedîlerin sosyal ve askerî statülerine, tevcih gerekçelerine ve hükümlerde kullanılan idarî üsluba
dair ayrıntılar sunması bakımından önem taşımaktadır. Bu yönüyle makale, ihtidâ edenlere yönelik timar
tevcihinin Osmanlı merkezî idaresi tarafından nasıl ele alındığını belgelere dayalı olarak değerlendirmeyi
amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İhtidâ , Tevcih , Timar , Mühimme Defterleri , Osmanlı Merkezi İdaresi , Hisar Gediği , Entegrasyon

Some Documents on the Appointments of Mühtedis in the Ottoman Empire (16th Century)

https://izlik.org/JA89KY32RT

Öz

The concept of embracing Islam refers to the transition of a non-Muslim into the Muslim community.
In Ottoman archival language, this process was commonly expressed through phrases such as “being
honored with the glory of Islam,” “being honored with Islam,” “becoming a Muslim,” and “coming to
Islam.” In the regions incorporated into the Ottoman polity, members of the pre-Ottoman military and
administrative elites were gradually integrated into the Ottoman system, and many of them embraced Islam
in the course of this process. The early manifestations of this phenomenon (ihtidâ) can be clearly observed,
especially in the Ottoman tahrir registers.
To date, no charter has been identified indicating that a timar was granted to a sipahi solely on the
basis of being Muslim. However, the mühimme registers reflecting the Ottoman central administration of the sixteenth century contain numerous rulings in which timars were granted to individuals described as having
“the honor of Islam.” A considerable portion of these grants appear to have been issued in the form of hisar
gediği. Although the original copies of these decrees have not survived, the annotations in the official registers
demonstrate that these decisions were promulgated as formal imperial orders.
While the Ottoman archives contain a large number of records concerning such appointments,
most of them consist of brief and formulaic statements. Within the scope of this study, twenty-seven rulings
dated between 1564 and 1589, which differ in content and detail, have been prepared for publication. These
documents are significant in that they provide insight into the social and military status of individuals who
embraced Islam, the grounds on which their timars were granted, and the administrative style employed in
the issuance of these orders. On this basis, the article aims to evaluate how the Ottoman central
administration managed the allocation of timars to those who embraced Islam.

Anahtar Kelimeler

Embrace of Islam , Timar , Mühimme Registers , Appointments , Ottoman central administration , Hisar gediği , Integration

Kaynakça

• 1- Arşiv Belgeleri
• Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) Divan-ı Hümâyûn Defterleri Kataloğu Mühimme Defterleri (A.DVNS.MHM.d)
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 4, s. 109, hüküm: 1157, 7 Zilkade 967 / 30 Temmuz 1560.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 6, s. 118, hüküm: 247, 8 Rebiülevvel 972 / 14 Ekim 1564.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 8, s. 58, hüküm: 644, 20 Rebiülevvel 978 / 22 Ağustos 1570.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 8, s. 49, hüküm: 563, Gurre-i Cemâziyelevvel 978 / 1 Ekim 1570.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 8, s. 49, hüküm: 568, 2 Cemâziyelevvel 978 / 2 Ekim 1570.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 15, s. 177, hüküm: 1482, 23 Cemâziyelahir 979 / 12 Kasım 1571.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 25, s. 40, hüküm: 404, 26 Ramazan 981 / 19 Ocak 1574.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 25, s. 59, hüküm: 613, 2 Şevval 981 / 14 Şubat 1574.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 25, s. 72, hüküm: 790, 6 Zilkade 981 / 27 Şubat 1574.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 25, s. 79, hüküm: 879, 13 Zilkade 981 / 6 Mart 1574.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 25, s. 206, hüküm: 1976, 22 Rebiülevvel 982 / 12 Temmuz 1574.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 25, s. 248, hüküm: 2297, Rebiülahir 982 / Temmuz 1574.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 25, s. 277, hüküm: 2581, 13 Cemaziyelahir 982 / 30 Eylül 1574.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 37, s. 13, hüküm: 135, 25 Zilkade 986 / 23 Ocak 1579.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 37, s. 22, hüküm: 333, 8 Zilhicce 986 / 5 Şubat 1579.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 37, s. 44, hüküm: 487, 19 Zilhicce 986 / 16 Şubat 1579.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 37, s. 67, hüküm: 742, 6 Muharrem 987 / 5 Mart 1579.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 37, s. 100, hüküm: 1150, 25 Muharrem 987 / 24 Mart 1579.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 37, s. 121, hüküm: 1420, 8 Safer 987 / 6 Nisan 1579.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 37, s. 125, hüküm: 1466, 10 Safer 987 / 8 Nisan 1579.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 37, s. 205, hüküm: 2457, 20 Zilkade 987 / 8 Ocak 1580.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 45, s. 68, hüküm: 816, 18 Cemâziyelevvel 989 / 20 Haziran 1581.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 45, s. 112, hüküm:1318, 13 Receb 989 / 13 Ağustos 1581.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 45, s. 115, hüküm: 1358, 14 Receb 989 / 14 Ağustos 1581.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 45, s. 164, hüküm: 1921, 4 Şaban 989 / 3 Eylül 1581.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 45, s. 310, hüküm: 3746, 14 Şevval 989 / 11 Kasım 1581.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 50, s. 30, hüküm: 131, 15 Ramazan 993 / 10 Eylül 1585.
• BOA. A.DVNS.MHM.d. 65, s. 91, hüküm: 375, 15 Muharrem 998 / 24 Kasım 1589.
• 2- Araştırma ve İnceleme Eserleri
• AKGÜNDÜZ, Ahmed, Osmanlı Kanûnnâmeleri ve Hukûkî Tahlilleri, C. 10, Osmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul 2015.
• AKGÜNDÜZ, Ahmet, "Gedik", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 13, İstanbul 1996, s. 541-543.
• BOSTAN, İdris, “Azeb”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 4, İstanbul 1991, s. 312-313.
• ÇETİN, Osman, Sicillere Göre Bursa’da İhtida Hareketleri ve Sosyal Sonuçları (1472 - 1909), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1999.
• DECEİ, Aurel, “Eflak”, Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) İslâm Ansiklopedisi, C. 4, İstanbul 1977, s. 178 – 189.
• DELİLBAŞI, Melek– ARIKAN, Muzaffer, Hicrî 859 Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-ı Tırhala, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2001.
• DİNÇ, Güven, “Kıbrıs’ta İhtidâ Hareketleri (1800-1878)”, Bilig, S. 84, Kış 2018, s. 243-271.
• ERCAN, Yavuz, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Gayrimüslimlerin Ödedikleri Vergiler ve Bu Vergilerin Doğurduğu Sosyal Sonuçlar”, Belleten, C. 55, S. 213, 1991, s. 213 – 371.
• ERCAN, Yavuz, “Osmanlı İmparatorluğunda Gayrimüslimlerin Giyim, Mesken ve Davranış Hukuku”, Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), S. 1, 1990, s. 117-125.
• ERCAN, Yavuz, Osmanlı Yönetiminde Gayrımüslimler, Turhan Kitabevi, Ankara 2001.
• ERDOĞRU, Mehmet Akif, “Osmanlı Kıbrısı’nda İhtidâ Meselesi (1580-1640)”, Prof. Dr. İsmail Aka Armağanı, İzmir 1999, s. 163 – 170.
• GİBBONS, Herbert Adams, Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu, Çeviren: Ragıp Hulûsi Özden, Altınordu Yayınları, Ankara 2017.
• GÜNEŞ, Gülcan Avşin, “17 ve 18. Yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğunda İhtidanın İdari ve Toplumsal Dinamikleri ve Kisve Bahası Uygulaması”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, C. 13, S. 44, 2025, s. 425 - 455.
• HİMMETOĞLU, Emel, “Osmanlı’da İhtidâ Hareketleri ve Adana’da İhtidâ Edenler (1750-1799) / Conversions to Islam in the Ottoman and Conversıons in Adana (1750-1799)” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research, C. 13, S. 74, 2020, s. 135-161.
• İNALCIK, Halil - RADUSHEV, Evgeni - ALTUĞ, Uğur, 1445 Tarihli Paşa Livâsı İcmâl Defteri, Türk Tarihi Kurumu Yayınları, Ankara 2013.
• İNALCIK, Halil, “Stefan Duşan'dan Osmanlı İmparatorluğuna XV. Asırda Rumeli'de Hıristiyan Sipahiler ve Menşeleri”, 60. Doğum Yılı Münasebetiyle Fuad Köprülü Armağanı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2010, s. 207-248.
• İNALCIK, Halil, Hicrî 835 Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-ı Arvanid, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1987.
• Komisyon, “Müstahfız”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 32, İstanbul 2006, s. 109-111.
• KÖÇ, Ahmet, “Sicillerden İhtidaları Okumak: Tanzimat Öncesinde Ankara’da Mühtedîler”, Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, C. 1, S. 2, 2014, s. 1 – 13.
• KÖSE, Ali, "İhtidâ", TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 21, İstanbul 2000, s. 554-558.
• KRSTİC, Tijana, Osmanlı Dünyasında İhtidâ Anlatıları 15. – 17. Yüzyıllar, Çeviren: Ahmet Tunç Şen, Kitap Yayınevi, İstanbul 2015.
• Kur’an, Bakara Sûresi, 256. Ayet.
• KURT, Yılmaz, “XVI. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda İhtida Hareketinin Onomastik Açıdan İncelenmesi”, Mustafa Kafalı Armağanı, Akçağ Yayınları, Ankara 2002, s. 259 – 268.
• KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., “Mühimme Defterlerindeki Muâmele Kayıtları Üzerine”, Tarih Boyunca Paleografya ve Diplomatik Semineri 30 Nisan – 2 Mayıs 1986 Bildiriler, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi, İstanbul Üniversitesi Basımevi, İstanbul 1988, s. 95 – 112.
• Mehmed Salâhî, Kamus-ı Osmanî, C. I, Mahmud Bey Matbaası, İstanbul 1313 (1897-1898).
• MİNKOV, Anton, Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahasi Petitions and Ottoman Social Life 1670 – 1730, Brill, Leıden – Boston 2004.
• ORTAYLI, İlber, “Tanzimat Döneminde Tanassur ve Din Değiştirme Olayları”, Tanzimat’ın 150. Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu (Ankara 31 Ekim – 3 Kasım 1989), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1994, s. 481 – 487.
• ORUÇ, Hatice, “Christian Sipahis in the Bosnian Sandjak”, Archivum Ottomanicum, S 26, 2009, s. 5 – 16.
• SELÇUK, Hava, Balkanlarda İskân ve İhtidâ, Çizgi Yayınları, İstanbul 2022.
• TOPRAK, Serap, Balkanlarda İslâmlaşma (XVI. Yüzyıl), Çizgi Yayınları, Ankara 2020.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, “On Altıncı Yüzyıl Ortalarında İslamiyet’i Kabul Etmiş Olan Bir Boğdan Voyvodası”, Belleten, C. 18, s. 83 – 87.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, Cilt 3, 2. Kısım, 2. Baskı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1977.