YABANCI GÖZLEMCİLERİN BAKIŞINDAN 31 MART VAKASI: BATILI DİPLOMAT VE GAZETECİLERİN İLK DEĞERLENDİRMELERİ

Öz

Bu çalışma, Osmanlı tarihine 31 Mart Vakası olarak geçen ve 13 Nisan 1909 tarihinde İstanbul’da patlak veren isyanı, olayların yaşandığı sırada İstanbul’da bulunan yabancı gözlemcilerin bakış açısından incelemektedir. II. Meşrutiyet döneminde belirginleşen siyasal gerilimlerin bir sonucu olarak ortaya çıkan 31 Mart Vakası, daha ilk günlerinden itibaren nedenleri, mahiyeti ve sonuçları bakımından farklı siyasal perspektifler çerçevesinde değerlendirilmiştir. Çalışmada, Osmanlı iç siyasal kamplaşmalarının doğrudan tarafı olmayan yabancı basın mensuplarının haber ve yorumları ile İstanbul’da görev yapan diplomatik misyonların rapor ve yazışmaları temel kaynaklar olarak kullanılmaktadır. Bu çerçevede makale, 31 Mart Vakası’nın Batı dünyasında nasıl algılandığını; isyanın nedenlerine ilişkin ileri sürülen açıklamaları, olaylara atfedilen siyasal ve toplumsal motivasyonları ve İstanbul’daki kargaşa ortamının Batı kamuoyunda nasıl değerlendirildiğini ele almaktadır. İsyanın ortaya çıkış biçimi, isyana dair ilk değerlendirmeler, isyancıların profili ve talepleri, devlet yönetiminin isyana verdiği tepkiler ile isyancıların sivillere yönelik tutumları analiz edilmektedir. Bu bağlamda makale, Osmanlı tarihinin önemli olaylarından biri olan 31 Mart Vakası’nın, iç siyasal tartışmaların ötesine geçen bir perspektifle, yabancı gözlemcilerin değerlendirmeleri ışığında daha dengeli ve nesnel biçimde yorumlanmasını amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• 31 Mart Vakası
• II. Meşrutiyet
• Diplomatik Raporlar
• Yabancı Basın
• Batı Kamuoyu

The 31 March Incident from the Perspective of Foreign Observers: Initial Assesments of Western Diplomats and Journalists

Öz

This study examines the uprising that broke out in Istanbul on 13 April 1909, known as the 31 Mart Vakası, from the perspective of foreign observers who were living in the city at the time of the events. Emerging as a result of the political tensions that became apparent during the Second Constitutional Period, the 31 March Incident was interpreted in Turkey through different political perspectives with regard to its causes, nature, and consequences. The study is based primarily on the reports and commentaries of foreign journalists who were not directly involved in any parties to the internal political rivalries within the Ottoman Empire, as well as on the reports and correspondence of diplomatic missions stationed in Istanbul. In this framework, the article explores how the 31 Mart Vakası was perceived in the Western world; the explanations put forward regarding the causes of the uprising; the political and social motivations attributed to the events; and the ways in which the atmosphere of disorder in Istanbul was assessed by Western public opinion. The analysis focuses on the manner in which the uprising emerged, the initial interpretations of the events, the profile and demands of the insurgents, the responses of the government, and the attitudes of the insurgents toward civilians. In this context, the article aims to contribute to a more balanced and objective interpretation of the 31 Mart Vakası—one of the most significant events in Ottoman history—by situating it beyond internal political debates and examining it through the assessments of foreign observers.

Anahtar Kelimeler

• 31 March Incident; Second Constitutional Period; Diplomatic Reports; Foreign Press; Western Public Opinion

Kaynakça

1. 1- Kitaplar
2. AHMAD, Feroz, İttihat ve Terakki (1908-1914), Çev. Nuran Yavuz, Kaynak Yayınları, İstanbul 1999.
3. Ahmet İzzet Paşa, Feryadım, Nehir Yayınları, İstanbul 1992.
4. AKŞİN, Sina, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, Remzi Kitabevi, İstanbul 1987.
5. AKŞİN, Sina, 31 Mart Olayı, Sinan Yayınları, İstanbul 1972.
6. AVCIOĞLU, Doğan, 31 Mart’ta Yabancı Parmağı, Bilgi Yayınevi, İstanbul 1969.
7. AYDEMİR, Şevket Süreyya, Makedonya’dan Ortaasya’ya Enver Paşa, Cilt II, Remzi Kitabevi, İstanbul 1986.
8. Cavit Bey, Meşrutiyet Ruznâmesi, Cilt I, Yay. Haz. Hasan Babacan ve Servet Avşar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2014.

9. DANİŞMEND, İsmail Hami, Sadrâzam Tevfik Paşa’nın Dosyasındaki Resmî ve Hususî Vesikalara Göre: 31 Mart Vak’ası, İstanbul Kitabevi, İstanbul 1961.
10. FURGAÇ, Ahmet İzzet (Paşa), Feryadım, Nehir Yayınları, İstanbul 1992.
11. HİRSCHMAN, Albert O., Gericiliğin Retoriği, Çev. Yavuz Alogan, İletişim Yayınları, İstanbul 1994, s. 20-22.
12. İNÖNÜ, İsmet, Hatıralar (haz. Sabahattin Selek), Bilgi Yayınevi, Ankara, 2023.
13. İRTEM, Süleyman Kâni, 31 Mart İsyanı ve Hareket Ordusu: Abdülhamid’in Selânik Sürgünü, Yay. Haz. Osman Selim Kocahanoğlu, Temel Yayınları, İstanbul 2003.
14. İsmail Kemal Bey, The Memoirs of Ismail Kemal Bey, Edit. Sommerville Story, Constable and Company Ltd., London 1920.
15. KARAL, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, Cilt V: İkinci Meşrutiyet ve Birinci Dünya Savaşı (1908–1918), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1983.
16. KUNERALP, Sinan, Son Dönem Osmanlı Erkân ve Ricali (1839-1922): Prosopografik Rehber, İsis Yayınları, İstanbul 1999.
17. MCCULLAGH, Francis, The Fall of Abd-ul-hamid, Methuen & Co. Ltd., London 1910.
18. PEARS, Edwin, Forty Years in Constantinople: The Recollections of Sir Edwin Pears 1873–1915, Herbert Jenkins, London 1916.
19. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, Cilt I, Altındağ Yayınevi, İstanbul 1967.
20. RYAN, Andrew, Sonuncu Dragoman, Çev. Dilek Berilgen Cenkçiler, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2015.
21. SABİS, Ali İhsan, Harp Hatıralarım Birinci Cihan Harbi, Cilt I, Nehir Yayınları, İstanbul 1990.
22. SANDERS, Liman von, Türkiye’de Beş Yıl, Çev. Eşref Bengi Özbilen, T. İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2024.
23. Şeyhülislam Cemaleddin Efendi, Siyasi Hatıralarım 1908–1913 Meşrutiyet Dönemi, Yay. Haz. Recep Yılmaz, Kapı Yayınları, İstanbul 2021.
24. TUNAYA, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasal Partiler, Hürriyet Vakfı Yayınları, İstanbul 1988.
25. TURAN, Mustafa, Taşkışla’da 31 Mart, Çelikcilt Matbaası, İstanbul 1964.
26. UNAT, Faik Reşit (Yay. Haz.), İkinci Meşrutiyetin İlânı ve Otuz Bir Mart Hâdisesi: II. Abdülhamid’in Son Mabeyn Başkâtibi Ali Cevat Beyin Fezleke’si, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1960.
27. ÜRESİN, Ecvet, 31 Mart İsyanı, Cumhuriyet Yayınları, İstanbul 1998.
28. YALÇIN, Hüseyin Cahit, Siyasal Anılar, Yay. Haz. Rauf Mutluay, T. İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 1976.
29. 2- Makaleler
30. ASLAN, Taner, “31 Mart Hadisesi Üzerine Vilayetlerde Çıkan Olaylar Karşısında Alınan Tedbirlere ve Askerî Faaliyetlere Dair Yazışmalar” OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S. 28, Şubat 2010, s. 1-26.
31. ERTEKİN, Ferdi, “Hindistan Ofisi’nin Osmanlı İmparatorluğu’nun Entelektüel ve Politik Güçleri Üzerine Başlıklı Raporu ve Eleştirel Analizi”, Abant Sosyal Bilimler Dergisi, C. 24, S. 1, 2024, s. 181-207.
32. ERTEKİN, Ferdi, “İngiliz Askeri Ataşe Raporlarında 31 Mart Vakası ve Hareket Ordusu’nun İstanbul Kuşatması”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, S. 21, Haziran 2024, 1-27.
33. KILINÇ, Kadir – PAY, Salih, “II. Meşrutiyet Dönemi İlmiye Sınıfının Siyasi Mücadelesi”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 31, S. 1, Haziran 2022, s. 243-263.
34. LAURENT, Charles “La Réforme Financière en Turquie”, La Politique Budgétaire en Europe: Les Tendances Actuelles, Félix Alcan, Paris 1910, s. 63-123.
35. PEARS, Edwin, “The Crisis in Turkey”, The Contemporary Review, S. 95, January–June 1909, s. 511–527.
36. TÜRKMEN, Zekeriya, “31 Mart İsyanı ve Osmanlı Meşrutiyetine İndirilen Darbe: Ordu-Siyaset İlişkilerine Sultan V Mehmed Reşad Döneminden Bir Bakış”, Sultan V. Mehmed Reşad ve Dönemi, Yay. Haz. Fahrettin Gün vd., Milli Saraylar Yayınları, İstanbul 2018, 518-563.
37. 3- Resmî Yayınlar ve Diplomatik Belgeler
38. British Documents on the Origins of the War, 1898–1914, Vol. V, The Near East: The Macedonian Problem and the Annexation of Bosnia 1903–1909, Edit. G. P. Gooch – Harold Temperley, His Majesty’s Stationery Office, London 1928.
39. Documents Diplomatiques Français (1871–1914), 2e série (1901–1911), Tome XII (9 Février 1909–26 Octobre 1910), Imprimerie Nationale – Alfred Costes, Paris 1954.
40. Papers Relating to the Foreign Relations of the United States-1909, Government Printing Office, Washington 1914.
41. 4- Gazeteler
42. Le Temps (12, 14, 15, 16, 17, 18, 19 ve 20 Nisan 1909).
43. The Times (London) (15, 16, 17, 18 ve 19 Nisan 1909).
44. La Liberté (15 Nisan 1909).
45. The Washington Times (15 Nisan 1909).