İSTANBUL’UN ASAYİŞİ MESELESİ: KAPALI ÇARŞI VE HANLAR BÖLGESİNDE KEFİLE BAĞLANANLAR (18. YÜZYIL SONU)

Öz

Tarihî süreçte Rumeli ve Anadolu’dan İstanbul’a yönelik denetimsiz göçler, kent ve çevresinde ciddî bir asayiş sorunu doğurmuş ve bu durumun kontrol altına alınması zaruri hale gelmiştir. III. Selim’e yönelik düzenlenen suikast girişiminin ardından, İstanbul’un çeşitli bölgelerinde potansiyel tehlike oluşturabileceği değerlendirilen işsiz, bekâr, serseri veya kefilsiz şahısların tespiti amacıyla kapsamlı kayıt sistemleri devreye sokulmuştur. Bu çalışma, 18. yüzyılın sonlarında Beyazıt Camii çevresinde yer alan, ayrıca Nuruosmaniye, Mahmutpaşa, Bahçekapı, Kazgancılar, Kapalı Çarşı’nın iç ve dış sınırları, Zindankapısı, Kantarcılar, Ayazma Kapısı, Odun Kapısı, Vefa Meydanı ve Süleymaniye Camii’ne kadar uzanan alanlarda yaşayan bekârlar ile kefilsiz kişileri konu almaktadır. Söz konusu kişilere dair veriler, bu bölgelerdeki güvenlikten sorumlu olan Çukadar Seyyid Hasan ve yamakları tarafından tutulan defterlere dayanmaktadır. Çalışmada öncelikle, İstanbul’da asayişin sağlanmasından sorumlu kişiler ile kefalet sisteminin işleyişine dair genel bir çerçeve çizilmiştir. Ardından, hangi meslek gruplarına ve toplumsal kesimlere mensup bireylerin kefile bağlandığı; bu bireylerin özellikleri, sayıları, iş yerleri ve hangi şartlarda kefalet altına alındıkları ele alınmıştır. İnceleme kapsamında hanlar, dükkânlar ve yapı birimlerinin konumlandığı bölgelerde çalışanların çırak, kalfa, usta gibi meslekî statüleri, tabi oldukları kişiler ve kefil olan şahıslar gibi bilgiler tablolar halinde sunulmuştur. Ayrıca, konu bütünlüğünü destekleyici nitelikte bazı açıklayıcı veriler de çalışmada yer almaktadır. İstanbul’un sosyal ve ekonomik yapısına ışık tutan bu defter kayıtları; hanlar, bekâr odaları ve dükkânların şehirdeki konumları, oda sayıları, sakinleri ve mevcut durumları hakkında önemli bilgiler sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul
• Hanlar
• Dükkânlar
• Kapalı Çarşı
• Kefil
• Asayiş

The Issue of Public Order in Istanbul: Those Bound by Guarantees in the Grand Bazaar and Han District (Late 18th century)

Öz

Throughout history, uncontrolled migration from Rumelia and Anatolia to Istanbul has caused serious public order problems in the city and its surroundings, making it imperative to bring the situation under control. Following the assassination attempt on Selim III, comprehensive registration systems were put in place to identify unemployed, unmarried, vagrant or unguaranteed individuals who were considered to pose a potential threat in various parts of Istanbul. This study focuses on single individuals and those without guarantors residing in the areas around Beyazıt Mosque, also stretching from Nuruosmaniye Mahmutpaşa, Bahçekapı, Kazgancılar, the inner and outer boundaries of the Grand Bazaar, Zindankapısı, Kantarcılar, Ayazma Gate, Odun Gate, Vefa Square, and to Süleymaniye Mosque in the late 18th century. The data on these individuals is based on records kept by Çukadar Seyyid Hasan and his assistants, who were responsible for security in these areas. İn the study first outlines a general framework regarding the operation of the surety system and the individuals responsible for maintaining public order in Istanbul. It then examines which occupational groups and social segments are subject to surety; the characteristics, numbers, workplaces, and conditions under which these individuals are placed under surety. Within the scope of the study, information such as the occupational statuses of workers apprentice, journeyman, master craftsman, the persons they were subject to, and the persons acting as guarantors in the areas where inns, shops, and building units were located is presented in tabular form. Furthermore, the study includes some explanatory data that supports the coherence of the subject matter. These ledger records shed light on the social and economic structure of Istanbul; providing important information about the locations of inns, bachelor quarters, and shops within the city, the number of rooms, their occupants, and their current status.

Anahtar Kelimeler

• Istanbul
• Inns
• Shops
• Single Rooms
• Grand Bazaar
• Guarantor
• Public Safety

Kaynakça

1. I. Arşiv Kaynakları Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA).
2. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d), nr. 23975.
3. II. Birincil Kaynaklar
4. Ahmed Refik, Onuncu Asr-ı Hicrî’de İstanbul Hayatı 961-1000, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara 1987.
5. Ahmed Cevdet Paşa, Târîh-i Cevdet, Haz. Ziya Yılmazer, Türk Tarih Kurumu Yay., C. 5, Ankara 2024.
6. Râşid Mehmed Efendi – Çelebizâde İsmaîl Âsım Efendi, Târîh-i Râşid ve Zeyli, C. 2, Haz. Abdülkadir Özcan, Yunus Uğur, Baki Çakır, Ahmet Zeki İzgöer, Klasik Yay., İstanbul 2013.
7. III. Kitap, Makale ve Tezler
8. AKTEPE, M. Münir, “XVIII. Asrın İlk Yarısında İstanbul’un Nüfus Meselesine Dâir Bâzı Vesikalar”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, IX/13, 1958, s. 1-30.

9. BAŞARAN, Betül, “III. Selim ve İstanbul Şehir Siyaseti, 1789-1792”, Osmanlı’da Asayiş, Suç ve Ceza 18.- 20. Yüzyıllar, Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 2007, s. 116-134.
10. BAŞARAN, Betül, Selim III, Social Control and Policing in Istanbul at the End of the Eighteenth Century Between Crisis and Order, Brill, Leiden 2014.
11. BAŞARAN, Betül - KIRLI, Cengiz, “Some Observations on Istanbul’s Artisans during the Reign of Selim III (1789-1808)”, Bread from the Lion’s Mouth: Artisans Struggling for a Livelihood in Ottoman Cities, Haz. Suraiya Faroqhi, Berghahn, New York-Oxford 2015, s. 259-277.
12. BAŞARAN, Betül, “İstanbul Kefalet ve Teftiş Defterleri”, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, C. IV, İstanbul 2015, s. 584-587.
13. BAŞER, Aysel, 16. Yüzyıl Hanları ve Küçük Çukur Han’ın Değerlendirilmesi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Ana Bilim Dalı Restorasyon Bilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2002.
14. BAYKAN, Ayşegül, Zerrin İren Boynudelik, Burak Sevingen, Belkıs Uluoğlu, Tarihi Belleğimiz İçinde Büyük Valide Han, Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 2015.
15. BENLİ, Gülhan, İstanbul Tarihi Yarımada’da Bulunan Han Yapıları ve Avlulu Hanların Koruma Sorunları, Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Ana Bilim Dalı, Rölöve-Restorasyon Bilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2007.
16. BIÇAKÇI, Yusuf Ziya, “Bıçakçılık Sanatı Üzerine Notlar”, Türk Etnografya Dergisi, S. 57, 1963, s. 102-114.
17. ÇİÇEK, Kemal – SAYDAM, Abdullah, “Osmanlı Devletinde Nüfus Hareketleri ve Yerleşme”, Yeni Türkiye, 96/8, 1996, s. 102-124.
18. ÇOKUĞRAŞ, Işıl, Bekâr Odaları ve Meyhaneler: Osmanlı İstanbulu’nda Marjinalite ve Mekân (1789-1839), İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2016.
19. DEMİR, Bünyamin, XIX. Yüzyılda Tarihi Yarımada Hanlarının Ekonomik Yönü, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat Anabilim Dalı İktisat Tarihi Bilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2010.
20. DEMİRCİVİ, Mathilde, Le Grand Bazar d’Istanbul et ses environs: formes, fonctions et transformations des han construits entre le début du XVIIIe s. et le milieu du XIXe s, Paris-Sorbonne Université, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Paris 2009.
21. ERTUĞ, Hüseyin Nejdet, Osmanlı Kefâlet Sistemi ve 1792 Tarihli Bir Kefâlet Defterine Göre Boğaziçi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1997.
22. EYİCE, Semavi, “Çuhacı Hanı”, DİA, C. 8, s. 380-381.
23. EYİCE, Semavi, “Büyük Vâlide Hanı”, DİA, C. 6, s. 516-517.
24. EYİCE, Semavi, “Kürkçü Hanı”, DİA, C. 26, s. 570.
25. EYİCE, Semavi, “Ağakapısı”, DİA, C. I, s. 462-464.
26. FAROQHİ, Suraiya, “18. Yüzyıl Sonlarında İstanbul’da Hıristiyan ve Yahudi Esnaf”, Bir Allame-i Cihan Stefanos Yerasimos, 1942-2005, C. I, Kitap Yayınevi, İstanbul 2012.
27. FAROQHİ, Suraiya, “Migration into Eighteenth Century “Greater Istanbul” as Reflected in the Kadı Registers of Eyüp”, Turcica, V. 30, 1998, p. 163-183.
28. FİDAN, Mehmet Sadettin, Geçmişten Günümüze İstanbul Hanları, İstanbul Ticaret Odası Yay., İstanbul 2009.
29. GEZER, Onur, “Çizginin Dışındakiler: Osmanlı İstanbulu’nun Aykırı Bekârları ve Bekâr Girer “Melek Girmez Odaları”, II. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri, 27-29 Mayıs 2014, İstanbul 2014, s. 523-552.
30. HAMADEH, Shirine, “Invisible City: Istanbul’s Migrants and the Politics of Space”, Eighteenth-Century Studies, 50/2, 2017, s. 173-193.
31. KAHRAMAN, Seyit Ali, Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (İstanbul), C. I, Yeditepe Yay., İstanbul 2024.
32. KALA, Ahmet, “Tarihi Süreç İçinde Kapalı Çarşı Hanlar Bölgesi Esnaf Üretim Faaliyetleri”, 3. Uluslararası Tarihi Yarımada Sempozyumu Tebliğler Kitabı, İstanbul 2008, s. 303-320.
33. KARA, Bülent, İstanbul Büyük Çukur Han ve Çevresi Koruma Projesi, Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Ana Bilim Dalı Rölöve - Restorasyon Bilimdalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1997.
34. KIRLI, Cengiz, “Devlet ve İstatistik: Esnaf Kefalet Defterleri Işığında III. Selim İktidarı”, Nizâm-ı Kadîm’den Nizâm-ı Cedîd’e, III. Selim ve Dönemi, ed. Seyfi Kenan, TDV Yay., İstanbul 2010, s. 183-212.
35. KIRLI, Cengiz – Başaran, Betül, “18. Yüzyıl Sonlarında Osmanlı Esnafı”, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Esnaf ve Ticaret, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2011, s. 7-20.
36. KOÇU, Reşad Ekrem, “Eski İstanbul’da Bekar Uşakları”, Hayat Tarih Mecmuası, S. 3, İstanbul 1972, s. 12-18.
37. KUT, Günay, “Latîfî’nin Evsâf-ı İstanbul Adlı Eserinde Tahtakale’de Günlük Hayat”, Süleymaniye Ulusal Sempozyum/Şehir ve Medeniyet, 23-25 Kasım 2007, İstanbul 2010, s. 351-357.
38. KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., “Osmanlılarda Esnaf İçi Kontrol Mekanizmasının İşleyişi”, XX. Ahilik Bayramı Kongresi Tebliğleri ve Esnaf ve Sanatkarların Sosyo-Ekonomik Meselelerinin Tartışıldığı Panel Tebliğleri, Kırşehir 1984, s. 9-15.
39. MURPHEY, Rhoads, “The Growth in Istanbul’s Commercial Capacity, 1700-1765: The Role of New Commercial Construction and Renovation in Urban Renewal”, Acta Orientalia Academiae Scientarum Hungaricae, 61/1-2, 2008, s. 148-155.
40. ÖZCAN, Abdülkadir, “İstanbul’un Fethi’nin Sonuçları ve Dünyadaki Yankıları”, Yeni İpekyolu Konya Ticaret Odası Dergisi, S. 2, 1999, s. 205-207.
41. ÖZCAN, Abdülkadir -Nurten Sevinç, İstanbul’un Asayişine ve Taşraya Dair Yazılı Emirler, Türkiye Bilimler Akademisi Yay., Ankara 2023.
42. ÖZCAN, Abdülkadir, Osmanlı İmparatorluğu’nun Siyasal ve Kurumsal Tarihi (1300-1792), Kronik Kitap, İstanbul 2025.
43. ÖZCAN, Abdülkadir, “Patrona İsyanı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C. 34, s. 189-192.
44. ÖZCAN, Abdülkadir, “Bostancıbaşıların Beledî Hizmetleri ve Bostancıbaşı Defterlerinin İstanbul’un Toponimisi Bakımından Değeri”, İstanbul Üniversitesi Tarih Araştırma Merkezi, Tarih Boyunca İstanbul Semineri, 29 Mayıs - 1 Haziran 1988, İstanbul 1989, s. 31-38.
45. ÖZCAN, Abdülkadir, “Mahmud I”, DİA, C. 27, s. 348-352.
46. PİNON-DEMİRÇİVİ, Mathilde, “Évolution des han (caravansérails) construits à Istanbul entre le début du XVIIIe et le milieu du XIXe siècle”, Histoire de l'art, No: 59, Année 2006, s. 51-62.
47. SAKAOĞLU, Necdet, “Anadolu Han ve Kervansaraylarından İstanbul Hanlarına Ulaşım, Oturum, Ekonomik İlişki Değişimleri”, 2. Uluslararası Eminönü Sempozyumu Tebliğler Kitabı, İstanbul 2007, s. 179-187.
48. SAYDAM, Abdullah, “Kamu Hizmeti Yaptırma ve Suçu Önleme Yöntemi Olarak Osmanlılarda Kefâlet Usûlü”, Tarih ve Toplum Dergisi, 28/164, 1997, s. 4-12.
49. SCHNEİDER, Alfons Maria. “XV. Yüzyılda İstanbul’un Nüfusu”. Belleten, XVI/61, 1952, s. 35-48.
50. ŞABUDAK, Özcan, “Osmanlı’dan Günümüze Hanlar Bölgesi’nin Mimari ve İktisadi Dönüşümü”, Turkish Studies, IX/1, 2014, s. 509-520.
51. TEZCAN, Betül, “1787 Tarihli Kefalet Defteri’nde Menlik Kazası”, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 71, 2025, s. 21-45.
52. TURNA, Nalân, “Geç Dönem Osmanlı İstanbul’unda Han Yöneticileri-Odabaşılar”, OTAM Dergisi, S. 27, 2011, s. 195-216.
53. TURNA, Nalan, Seyahat, Göç ve Asayiş Belgeleri, Mürûr Tezkereleri, Kaknüs Yay., İstanbul 2013.
54. TURNA, Nalan-Burçak Ersöz, “Spaces of transition: Kantarcılar as a microcosm of urban change in late Ottoman Istanbul”, Middle Eastern Studies, 62/2, 2025, s. 2-20.
55. UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, “Üçüncü Sultan Selim Zamanında Yazılmış Dış Ruznâmesinden 1206/1791 ve 1207/1792 Senelerine Âit Vekayi”, TTK Belleten, XXXVII/148, 1973, s. 607-662.
56. ÜNLÜ, Ertan, “1796 Tarihli Kefalet Defterine Göre Tatarpazarı Kazası”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, 11/2, 2022, s. 583-610.
57. YAĞCI, Zübeyde Güneş & Mustafa Akkaya, “Üsküdar Bekâr Odaları”, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu VII, 2-4 Kasım 2012, İstanbul 2012, s. 284-295.
58. YAĞCI, Zübeyde Güneş, “Osmanlı Toplumunda Mahallenin Dışındakiler: Bekâr Odaları ve Bekârlar”, Türk – İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 10/19, 2015, s. 65-85.
59. YAĞCI, Zübeyde Güneş - Mustafa Akkaya, “Üsküdar Bekâr Odaları”, Türk-İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, S. 20, 2015, s. 65-87.
60. YAŞAR, Ahmet, “İstanbul Hanları: 18. Yüzyıl Sonu ve 19. Yüzyıl Başı”, I. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu, Bildiriler, 29 Mayıs – 1 Haziran 2013, İstanbul 2014, s. 511-524.
61. YAŞAR, Ahmet, “The Construction of Commercial Space in Eighteenth-Century Istanbul: The Case of Büyük Yeni Han”, METU JFA - Journal of the Faculty of Architecture, 35/1, 2018, s. 183-200.
62. YAŞAR, Ahmet, “19. Yüzyıl Ortalarında İstanbul’da Hanlar: Mekânsal Bir Analiz”, Osmanlı Araştırmaları, S. 61, 2023, s. 151-215.
63. YAŞAR, Ahmet, The Han in Eighteenth- and Early Nineteenth- Century Istanbul: A Spatial, Topographical and Social Analysis, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul 2016.