OSMANLI KAYNAKLARI ÇERÇEVESİNDE OSMANLI-BELÇİKA İLİŞKİLERİ (1830-1876)

Öz

Batı karşısında askeri anlamda üstünlüğün kaybedilmesi sonucu devletin varlığını devam ettirmesi için gerekli olan diplomasiyi yürütmek ihtiyacı hisseden Osmanlı devlet adamları Avrupa’yı yakından tanımak ve Batılı devletlerin askeri alandaki ilerlemelerini incelemek üzere muhtelif Avrupa şehirlerinde elçilikler ihdas etmek gereği duymuşlardır. Osmanlı Devleti’nin bu bağlamda münasebette bulunduğu devletlerden bir tanesi de kurulduğu tarihten itibaren Avrupa siyasetinde etkin bir rol oynamaya başlamış olan Belçika Devleti’dir. Tarih boyunca başta İngiltere ve Fransa olmak üzere birçok Avrupalı devletin nüfuz rekabetine sahne olan ve bağımsız bir devlet teşkilatına sahip olamayan Belçika’da özellikle Fransız İhtilali’nin getirdiği milliyetçi tasavvurlar dolayısıyla birtakım kıpırdanmalar yaşanmaya başlamıştır. Napolyon’un ardından Avrupa’da bozulan düzeni yeniden tesis etmek maksadıyla toplanan Viyana Kongresi’nde Belçika, İngiltere’nin menfaatleri doğrultusunda Hollanda ile birleştirilmiş, 1830 İhtilalleri döneminde ise tekrar ayaklanarak bağımsızlığını elde etmeyi başarmıştır. Osmanlı Devleti ile ilk temaslar 1836 yılında ticaret maksadıyla Belçika’nın teşebbüsleri ile kurulmuş, ardından Osmanlı Devleti’nin 1840 yılında Brüksel’de ilk şehbenderlik makamını tesis etmesi ile birlikte siyasi ilişkiler de kurulmuş olmuştur. Bu tarihten itibaren Brüksel’den Dersaadet’e düzenli olarak tahriratlar gönderilmeye başlanmıştır ki çalışmamızın amacı bu tahriratlar bağlamında Osmanlı-Belçika ilişkilerini aydınlatmak ve Belçika Devleti özelinde bir Osmanlı diplomatının Avrupa’yı ne şekilde tasavvur ettiğini ön plana çıkarmaktır. Elçilerin günlük olarak göndermeye çalıştıkları bu tahriratlar bugüne kadar ihmal edilen bir konu olması dolayısıyla dikkatimizi çekmiş ve Osmanlı Hariciye Nezareti evrakları arasında oldukça önemli bir yekunu tutan bu belgeleri Belçika özelinde ele alarak bir nebze de olsa bu vesikaların Osmanlı-Avrupa ilişkilerinde işgal ettiği önemli mevkiyi ortaya koymak hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Belçika
• Elçi
• Rapor
• Dük de Braban

Ottoman-Belgium Relations within the Framework of Ottoman Sources (1830-1876)

Öz

Following the loss of military superiority against the West, Ottoman statesmen—feeling the necessity to conduct the diplomacy required for the state's survival—deemed it essential to establish embassies in various European cities. This initiative aimed to gain a closer understanding of Europe and to examine the advancements made by Western states in the military sphere. Within this context, one of the states with which the Ottoman Empire established relations was Belgium, a nation that began playing an active role in European politics from its very inception. Historically a theater for the rivalry of influence between various European powers, most notably Great Britain and France, Belgium lacked an independent state structure until nationalist ideals sparked by the French Revolution led to a series of uprisings. At the Congress of Vienna, convened to restore the order disrupted after Napoleon, Belgium was united with the Netherlands in line with British interests; however, it succeeded in gaining its independence by revolting again during the Revolutions of 1830. Initial contacts with the Ottoman Empire were established in 1836 through Belgian initiatives for commercial purposes, followed by the establishment of formal political relations when the Ottoman Empire founded its first consular office (şehbenderlik) in Brussels in 1840. From this date forward, official reports (tahrirat) began to be sent regularly from Brussels to the Sublime Porte (Dersaadet). The objective of this study is to illuminate Ottoman-Belgian relations through these reports and to highlight how an Ottoman diplomat perceived Europe through the specific lens of the Belgian state. These reports, which ambassadors sought to send on a daily basis, have caught our attention as a previously neglected subject; by examining these documents—which constitute a significant portion of the Ottoman Ministry of Foreign Affairs (Hariciye Nezareti) archives—in the specific context of Belgium, we aim to demonstrate the vital position these records occupy in Ottoman-European relations.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman State
• Belgium
• Ambassador
• Report
• Duke de Braban

Kaynakça

1. A. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Hatt-ı Hümayun (HAT) 1215/47199, 959/41183, 1207/47297-A, 1207/47297, 1272/46375, 830/37509-B.
3. Hariciye Nezareti Tercüme Odası (HR. TO) 574/19, 36/26, 37/36, 37/37, 314/55, 36/52, 36/56, 272/80, 36/87, 36/37, 53/90, 37/71, 37/61, 171/39, 419/2.
4. İrade Hariciye (İ. HR) 7/356, 56/2648, 123/6121, 174/9509, 175/9566, 175/9619, 176/9666, 179/9856, 178/9835, 268/16129.
5. Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi (HR. MKT) 332/8, 335/24, 192/29.
6. Sadaret Amedi Kalemi Evrakı (A.} AMD.) 75/57, 93/91, 79/50.
7. Hariciye Nezareti Paris Sefareti (HR. SFR.4.) 29/42.
8. B. Kaynak Eserler

9. ACER, Zabit, “Dük de Braban’ın İstanbul Yolculuğu (1860)”, Turkish Studies, 9/7, Yaz 2014 s. 83-116.
10. AKDAĞ, Mustafa, Yakın Çağ Dönemi Avrupa Tarihi, Yay. Haz.: Selda Kaya Kılıç, Berikan Yayınevi, Ankara 2010.
11. ARMAOĞLU, Fahir, 19. Yüzyıl Siyasi Tarih, Timaş Yayınevi, İstanbul 2013.
12. DENİZ, Nuh Mehmet, Düvel-i Ecnebiye Defterlerinde Osmanlı Belçika Münasebetleri (1254 H. İle 1325 H. Tarihleri Arasında 3/1 ve 4/2 Nolu Ahkam Defterlerine Göre), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2010.
13. DOĞANER, Suna, “Belçika”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 5, İstanbul 1992, s. 393-395.
14. FİDAN, Murat, “Osmanlı İmparatorluğu ile Belçika Devleti Arasındaki Ticaretle İlgili Gümrük Tarife Defterleri (1862)”, Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18/1, 2017, s. 287-309.
15. KARAL, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, C. V, TTK Yay., Ankara 1999.
16. KARAL, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, C. VI, TTK Yay., Ankara 2011.
17. KILIÇ, Musa, “Osmanlı Brüksel Elçiliği ve Elçileri”, CIEPO 22 Uluslararası Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Çalışmaları Komitesi, C. II, Trabzon 2018, s. 441-453.
18. KILIÇ, Musa, “Osmanlı Hariciyesi Hizmetinde Bir Belçikalı Aristokrat: Vikont Eugéne de Kerckhove”, Osmanlı Devleti Hizmetindeki Yabancılar, Editörler: M. Hanilçe, Y. E. Tekinsoy, Selenge Yay., İstanbul 2020, s. 157-174.
19. KILIÇ, Musa, Osmanlı Hariciyesinde Gayrimüslimler (1836-1876), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara 2009.
20. KUNERALP, Sinan, Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839-1922), İsis, İstanbul 1999.
21. MCKAY, Derek, SCOTT, H. M, Büyük Devletlerin Yükselişi 1848-1815, Dergâh Yayınevi, İstanbul 2011.
22. PAMUKCİYAN, Kevork, “Aleksanyan (Diran Bey)”, İstanbul Ansiklopedisi, C. 2, İstanbul 2018, s. 589.
23. SERVANTİE, A., Gautier, A. “Le Premier Représentant Ottoman Résident en Belgique: Le consul Paul Testa”, Consuls et services consulaires au XIX. Siècle, Wissenschaftlicher Verlag DOBU, Hamburg 2010, s. 440-454.
24. TEMEL, Mehmet, “XIX. Yüzyılda Osmanlı Belçika Ticari İlişkileri”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15/27, Haziran 2012, s. 247-263.
25. YETİŞGİN, Memet - ÖZDAMAR, Toroshan, “Osmanlı Şehirlerinde Belçika Şirketlerinin Altyapı Faaliyetleri”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 37/64, 2018, s. 273-308.
26. ÜÇOK, Coşkun, Siyasi Tarih Dersleri, Fakülteler Matbaası, İstanbul 1955.