Telgrafın Osmanlı İmparatorluğu’nda Yayılması: Çanakkale Telgraf Hattı Örneği

Öz

19. Yüzyılın en önemli teknolojik yeniliklerinden birisi olarak kabul edilen telgraf, merkezî hükümetlerin güçlendirilmeye çalışıldığı ve askeri ihtiyaçların belirleyici olduğu bir ortamda gelişti. Bu sebeple Osmanlı İmparatorluğu’nda da hızlı bir yayılma sürecine girdi. 1853-1856 Kırım Harbi sırasında askerî, siyasî ve stratejik hususlar göz önüne alınarak imparatorluk genelinde tesis edilmeye başlanan telgraf hatlarının, ilk kurulduğu yerlerden birisi de Çanakkale’dir. Stratejik açıdan önemli bir noktada bulunan Çanakkale telgrafın yayılması açısından iki ana eksen üzerinde gelişme göstermiştir. Karadan ve deniz altından çekilen kablolar vasıtasıyla bölgenin 1859 tarihinde İstanbul; 1865 tarihinde ise İzmir’le olan bağlantısı tamamlanmış ve büyük merkezlerle olan iletişimi sağlanmıştır

Anahtar Kelimeler

• Çanakkale
• Osmanlı
• Telgraf
• Morse
• Haberleşme
• Modernleşme

Kaynakça

1. A- Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)
2. İrâde Dahiliye (İ. DH.), No: 7919, 28068, 29866, 29948, 40903, 41588, 44027, 44228, 79754.
3. İrâde Hariciye (İ.HR.), No: 3475, 5911, 8003, 8512, 8717, 8770, 8803, 9131, 9256, 11035, 12036, 12418.
4. İrâde Meclis-i Mahsus (İ.MMS.), No: 153.
5. İrâde Meclis-i Vâlâ (İ.MVL.), No: 25286.
6. İrâde Telgraf ve Posta (İ.PT.), No: 1310 CA 10, 1314 S 3, 1316 B 3, 1322 L 3.
7. Dahiliye Nezâreti Mektubi Kalemi (DH. MKT.), No: 1460-12, 1779-32, 2033-62, 2377-17.
8. Hariciye Nezâreti Mektubî Kalemi (HR.MKT.), No: 258-27.

9. Hariciye Nezâreti Tercüme Odası (HR.TO.), No: 240-52, 489-40.
10. Bâbıâli Evrak Odası (BEO).
11. Sadaret Müteferrik (A.M.), No: 16-92.
12. Sadaret Âmedi Kalemi (A.AMD), No: 26-63.
13. Sadaret Mektubi Mühime Kalemi (A.MKT.MHM), No: 322-35, 325-53, 339-4, 432-2, 438-4.
14. Sadâret Mektubî Kalemi Umum Vilayât (A.MKT.UM.), No: 396-74.
15. Sadadet Mektûbî Kalemi Nezaret ve Devâir (A.MKT.NZD.), No: 401-76.
16. Yıldız Mütenevvî Maruzat Evrakı (Y.MTV), Nr. 20/20.
17. Mabeyn Erkânı ve Saray Görevlileri Maruzatı (Y.PRK.SGE.), Nr. 2/73.
18. B- Araştırma ve İncelemeler
19. Ahmed Cevdet Paşa, Tezâkir, 1-12, Yayınlayan: Prof. Dr. Cavid Baysun, TTK, Ankara, 1991.
20. Ahmed Lütfi Efendi, Vak’a-nüvis Ahmed Lütfî Efendi Tarihi, Yayınlayan: Prof. Dr. M. Münir Aktepe, C. IX, Edebiyat Fakültesi Matbaası, İstanbul, 1984.
21. Bektaş, Yakup, “Displaying the American Genius: The Electromagnetic Telegraph in the Wider World”, The British Journal for the History of Science, Vol. 34, No. 2, Haziran 2001, s. 199-232.
22. Bektaş, Yakup, “The Sultan’s Messenger: Cultural Constructions of Ottoman Telegraphy 1847-1880”, Technology and Culture, Vol. 41, Ekim 2000, s. 669-696.
23. Davison, Roderic H., “Osmanlı İmparatorluğu’nda Elektrikli Telgrafın Kurulması”, Osmanlı Türk Tarihi 1774-1923, Çev. Mehmet Moralı, İstanbul, 2004, s. 193-232.
24. Demir, Tanju, Türkiye’de Posta Telgraf ve Telefon Teşkilatının Tarihsel Gelişimi (1840-1920), Ankara, 2005.
25. Gökoğlu, A. Baha, Batı ve Doğu’da Telgrafçılık Nasıl Doğdu?, İstanbul, 1935.
26. Hacısalihoğlu, Neriman Ersoy, “Kırım Savaşında Haberleşme: Varna Telgraf Hattı Şebekesi”, Savaştan Barışa: 150. Yıldönümünde Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması (1853-1856), İÜ Tarih Araştırma Merkezi, İstanbul, 2007, s. 119-130.
27. Hamlin, Cyrus, Among the Turks, New York, 1878.
28. Hunnewell, James F., A Century of Town Life: A History of Charlestown, Massachusetts, 1775-1887, Boston, 1888.
29. Kaçar, Mustafa, “Osmanlı Telgraf İşletmesi”, Çağını Yakalayan Osmanlı, Yay. Haz. E. İhsanoğlu – M. Kaçar, İstanbul, 1995, s. 45-120.
30. Kütükoğlu, Mübahat S., “Tanzimat Devrinde Yabancıların İktisadî Faaliyetleri”, 150. Yılında Tanzimat, Yay. Haz. Hakkı Dursun Yıldız, Ankara, 1992, s. 91-138.
31. Morse, Edward Lind, Samuel F. B. Morse: His Letters and Journals, Vol. II, Boston & New York, 1914.
32. Örenç, Ali Fuat, Yakındönem Tarihimizde Rodos ve Oniki Ada, Doğu Kütüphanesi, İstanbul, 2006.
33. Tanrıkut, Asaf, Türkiye Posta ve Telgraf ve Telefon Tarihi ve Teşkilât ve Mevzuatı, Ankara, 1984.
34. Yazıcı, Nesimi, “Türkiye’de İlk Telgrafı Abdülmecit Çekti”, Yıllarboyu Tarih, S. 7, Temmuz 1981, s. 23-25.
35. Yazıcı, Nesimi, “Osmanlı Telgraf Fabrikası”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, S. 22, Şubat 1983, s. 69-81.
36. Yazıcı, Nesimi, “Osmanlı Telgrafında Dil Konusu”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 26, Ankara, 1983, s. 751-764.
37. Yazıcı, Nesimi, “Tanzimat Döneminde Osmanlı Haberleşme Kurumu”, 150. Yılında Tanzimat, Yay. Haz. Hakkı Dursun Yıldız, TTK, Ankara, 1992, s. 139-210.
38. Yazıcı, Nesimi, “Tanzimatta Haberleşme ve Kara Taşımacılığı”, OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), S. 3, Ankara, 1992, s. 333-375.