I. Dünya Savaşı Yaklaşırken Osmanlı-Fransız İlişkilerinde Yakınlaşma Girişimleri: Fransa-Türkiye Dostluk Cemiyeti ve Cemal Paşa’nın Paris Seyahati

Öz

XX. yüzyıl başlarında Fransa, Osmanlı İmparatorluğu üzerinde çok büyük ve önemli menfaatler elde etmiş bir devlet haline gelmişti. Fransızlar, çeşitli vesilelerle edindikleri imtiyazlar sayesinde, Osmanlı İmparatorluğu’nun özellikle Asya vilayetlerinde hatırı sayılır bir güç olmuşlardı. Fransızlar’ın bu konumlarını XIX. yüzyılın sonlarına kadar diğer rakiplerine göre daha etkin bir şekilde sürdürdükleri bilinmektedir. 1908 Jön Türk Devrimi Osmanlı-Fransız ilişkilerinde önemli bir dönüm noktası olmuştur. Jön Türk Devrimi’yle birlikte, Abdülhamit Rejimi’nin etkisizleştirilmesi, kimi Jön Türkler’in Fransa’ya yakınlıkları, Fransa adına olumlu gelişmeler olarak yorumlanmışsa da 1910 Borçlanma sorunu ilişkilere bir gölge düşürecektir. Borçlanma sorununun yanı sıra cereyan eden diğer bazı siyasal gelişmeler Fransa’yı, Doğu’daki çıkarlarını korumaya ve Alman nüfuzuna karşı bir dizi tedbirler almaya sevk etmiştir. Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkan Savaşları’ndan büyük bir yenilgiyle çıkması, Fransa’yı, İmparatorluğun parçalanması ihtimali üzerinde düşündürürken, Jön Türk liderlerini de bir takım siyasi ittifak arayışlarına yöneltmiştir. Bir taraftan Osmanlı İmparatorluğu topraklarında Büyük Güçler’in nüfuz rekabeti, diğer taraftan giderek artan bloklaşma, İttihatçı yöneticileri endişelendirmekteydi. Bu durum karşısında İttihat ve Terakki yöneticileri İngiltere ve Rusya nezdinde ittifak arayışında bulunmuşlardır. İngiltere ve Rusya nezdinde yapılan ittifak tekliflerinin olumsuz sonuçlanması üzerine, Osmanlı Devleti, Fransa ile yakınlaşma ve bir ittifak yapmayı deneyecektir. Bu bakımdan Bahriye Nazırı Cemal Paşa’nın gerek kurmuş olduğu Fransa-Türkiye Dostluk Cemiyeti, gerekse savaştan az önce Paris’e yapmış olduğu seyahat, etkin bir İtilaf gücü ile yakınlaşmak ve bir ittifakı gerçekleştirmeye yönelik çabalar olarak anlaşılmalıdır.

Anahtar Kelimeler

• Cemal Paşa
• Türk-Fransız İlişkileri
• İttihat ve Terakki
• Jön Türkler
• I. Dünya Savaşı

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. a- Başbakanlık Osmanlı Arşivi (B.O.A.)
3. B.O.A., M.V., 235/137.
4. b- Les Archives du Ministère des Affaires Étrangères (Paris) [M.A.E.]
5. M.A.E., Turquie, Nouvelle Série (n.s.), v. 492, nr. 241, 19 Nisan 1914.
6. M.A.E., Turquie, n.s., v. 492, nr. 267, 29 Nisan 1914.
7. M.A.E., Turquie, n.s., v. 492, 07 Mayıs 1914.
8. c- Gazeteler

9. Le Figaro.; Le Journal des Débats.; Le Temps.
10. Tanin Gazetesi.
11. d- Hatırat ve İncelemeler
12. Cemal Paşa, Hatıralar, Haz. Alpay Kabacalı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2001.
13. Halil Menteşe’nin Hatıraları, Haz. İsmail Arar, Hürriyet Vakfı Yayınları, İstanbul, 1986.
14. S. Sazonov, Kader Yılları, Rusya Dışişleri Eski Bakanı (1910–1916), Çev. Betil Önuçak, Yay. Haz. Sabahattin Özel, Derin Yay., İstanbul, 2002.
15. Ahmad, Feroz, İttihatçılıktan Kemalizme, Çev. Fatmagül Berktay (Baltalı), Kaynak Yayınları, İstanbul, 1999.
16. Artuç, Nevzat, Cemal Paşa: Askerî ve Siyasi Hayatı, TTK Yayınları, Ankara, 2008.
17. Fulton, L. Bruce, “Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu”, Osmanlı İmparatorluğu’nun Sonu ve Büyük Güçler, Ed. Marian Kent, Çev. Ahmet Fethi, Tarih Vakfı Yay., İstanbul, 1999, s. 164-198.
18. Macfie, A. L., Osmanlı’nın Son Yılları (1908–1923), Çev. Damla Acar – Funda Soysal, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2003.
19. Rey, Alain, Le Robert Micro, Paris, 1998.
20. Thobie, Jacques, Intérêts et Impérialisme Français dans l’Empire Ottoman (1895–1914), Publications de la Sorbonne, Paris, 1977.
21. Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasal Partiler, C. II, Hürriyet Vakfı Yayınları, İstanbul, 1988.
22. Tunç, Salih, “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Batılı Büyük Güçler’in Osmanlı Asyası’nda Nüfuz Mücadelesi: Doğu’da Fransız Çıkarlarını Koruma Komitesi ve Pernot Misyonu”, Prof. Dr. Fahir Armaoğlu’na Armağan, Ed. Ersin Embel, TTK Yay., Ankara, 2008, s. 285-305.
23. Uşaklıgil, Halit Ziya, Saray ve Ötesi, Haz. Nur Özmel Akın, Özgür Yayınları, İstanbul, 2003.
24. Ülman, Haluk, Birinci Dünya Savaşı’na Giden Yol ve Savaş, İmge Kitabevi, Ankara, 2002.