RUMELİ VE MAKEDONYA’DAKİ ASAYİŞ OLAYLARININ OSMANLI JANDARMA TEŞKİLATI REFORMUNA YANSIMALARI (1904-1908)

Öz

Bu makale, 1904-1908 yıllarında Rumeli ve Makedonya’da yoğunlaşan asayiş krizlerinin Osmanlı jandarma teşkilatındaki reform sürecine etkisini incelemektedir. Mürzsteg Planı, yalnız teknik bir kolluk düzenlemesi olarak değil, Osmanlı merkezî idaresinin güvenlik kapasitesi, Avrupa devletlerinin müdahale araçları ve egemenlik tartışmaları arasında şekillenen çok katmanlı bir denetim rejimi olarak ele alınmıştır. İslâm Araştırmaları Merkezi Kütüphanesi Arşivi’ndeki Mürzsteg tasarısı ile jandarma reformuna ilişkin sözleşme metinleri, dönemin resmî yazışmaları ve literatürüyle karşılaştırılmıştır. İnceleme, Hüseyin Hilmi Paşa’nın genel müfettişliği, sivil ajanlar, karma komisyonlar, De Giorgis Paşa’nın konumu ve yabancı subayların sözleşme hükümleri üzerinden iki yönlü bir sonuç tespit etmiştir. Reform, kurumsal profesyonelleşmeyi desteklerken dış gözetimi de güçlendirmiştir. Asayiş ihtiyacından doğan süreç, zamanla sosyal tamir ve malî gözetimi kapsayan daha geniş bir güvenlik siyasetine dönüşmüştür. Böylece Osmanlı egemenlik alanı uluslararası baskı altında yeniden tanımlanmıştır. Bu yaklaşım, güvenlik kurumlarının idarî modernleşme ile diplomatik müdahale arasındaki tarihsel bağını belge temelli bir çerçevede yeniden yorumlamaktadır. Çalışma, reformu idarî dönüşüm ile uluslararası denetimin kesiştiği somut bir örnek olarak değerlendirmektedir .

Anahtar Kelimeler

• II. Abdülhamit
• General De Giorgis Paşa
• Güvenlik
• Mürzsteg Planı
• Jandarma Reformu.

Reflections on Public Order Incidents in Rumelia and Macedonia on the Reform of the Ottoman Gendarmerie Organization (1904-1908)

Öz

This article examines how the public-order crises that intensified in Rumelia and Macedonia between 1904 and 1908 affected the reform of the Ottoman gendarmerie. It approaches the Mürzsteg Plan not only as a technical law enforcement arrangement but also as a multi-layered regime of control shaped by the security capacity of the Ottoman central administration, the intervention tools of European states, and disputes over sovereignty. The Mürzsteg draft and the texts of the agreements concerning gendarmerie reform, preserved in the Islamic Studies Center Library Archive, are compared with official correspondence and literature of the period. The analysis identified a twofold conclusion regarding Hüseyin Hilmi Pasha's general inspectorate, civilian agents, mixed commissions, De Giorgis Pasha's position, and the terms of the agreements concerning foreign officers. It finds that the reform promoted institutional professionalization while simultaneously strengthening external oversight. The process, which arose from the need for public order, has gradually evolved into a broader security policy encompassing social reparations and financial oversight. In this way, the Ottoman sphere of influence was redefined under international pressure. This document-based approach reinterprets the historical link between administrative modernization and diplomatic intervention within security institutions. The article therefore treats the reform as a concrete example of the intersection of administrative transformation and international control.

Anahtar Kelimeler

• Abdulhamid II
• General De Giorgis Pasha
• Security
• Mürzsteg Plan
• Gendarmerie Reform.

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri İslâm Araştırmaları Merkezi Kütüphanesi Arşivi (İKA), Hüseyin Hilmi Paşa Evrakı (HHP)
2. İKA, HHP-H-2-a-dos.4-0156-a, 19 Eylül 1319 [2 Ekim 1903].
3. İKA, HHP-H-2-a-dos.4-0156-b, 19 Eylül 1319 [2 Ekim 1903].
4. İKA, HHP-H-2-a-dos.4-0156-c, 19 Eylül 1319 [2 Ekim 1903].
5. İKA, HHP-H-2-a-dos.4-1577-1, 16 Şubat 1319 [29 Şubat 1904].
6. İKA, HHP-H-2-a-dos.4-1577-2, 16 Şubat 1319 [29 Şubat 1904].
7. Araştırma ve İnceleme Eserleri
8. AKŞİN, Sina, “Siyasi Tarihi”, Türkiye Tarihi: Osmanlı Devleti 1600-1908, ed. Sina Akşin, Cem Yayınevi, İstanbul 2002, s. 73-187.

9. AKYILDIZ, Ali, “Tanzimat”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA), C. 40, İstanbul 2011, s. 1-10.
10. ALPAR, Güray, “Güvenliğin Sağlanmasında Bir Kolluk Olan Jandarmanın Geçmişten Günümüze Rolü ve Dünyadaki Konumu”, Güvenlik Bilimleri Dergisi, 2/1, Mayıs 2013, s. 79-160.
11. ALYOT, Halim, Türkiye’de Zabıta, Kozan Ofset Matbaacılık, Ankara 2008.
12. ÇERMELİ, Ahmet ve ATABEY, Halil, Jandarma Genel Komutanlığı Tarihi, Asayiş ve Kolluk Tarihi, C. 1, Kozan Ofset Matbaacılık, Ankara 2002.
13. ÇETİN, Kenan, Selçuklu Medeniyeti Tarihi, Yitik Hazine Yayınları, İstanbul 2011.
14. DEVELLİOĞLU, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi, Ankara 2010.
15. DİKİCİ, Ali, “Osmanlı Makedonya’sında Kurulan İlk Uluslararası Polis Barış Koruma Misyonu: Mürzsteg Reform Programı”, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 6/24, Kış 2010, s. 75-108.
16. ERSOY, Ercan, “Türklerde Bir İskân Siyaseti Olarak Derbend Teşkilatı”, Fırat Üniversitesi Doğu Araştırmaları Dergisi, 6/2, Mart 2008, s. 47-53.
17. GEDİKLİ, Yusuf, “Tarkan, Yargan, Nargan / Tardu, Tarduş, Arçın / Tarmaç Sanlarının Köken ve Anlamları”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 122/241, Temmuz-Ağustos 2019, s. 241-256.
18. GÖDE, Kemal, “Türklerde Devlet Anlayışı”, Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3/2, Ocak 1985, s. 155-178.
19. GÜLSOY, Ersin, “Kuruluştan İstanbul’un Fethine”, Osmanlı Tarihi El Kitabı, ed. Tufan Gündüz, Grafiker Yayınları, Ankara 2012, s. 49-53.
20. HANÇERLİOĞLU, Orhan, Felsefe Ansiklopedisi: Kavramlar ve Akımlar, C. 5, Remzi Kitabevi, İstanbul 2000.
21. İLGÜREL, Mücteba, “Subaşı”, TDVİA, C. 37, İstanbul 2009, s. 447-448.
22. İNALCIK, Halil, Devlet-i Aliyye, C. I, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2012.
23. İNBAŞI, Mehmet, GÜLSOY, Ersin ve GÜNEŞ YAĞCI, Zübeyde, “Güçlü Sultanlar Dönemi”, Osmanlı Tarihi El Kitabı, ed. Tufan Gündüz, Grafiker Yayınları, Ankara 2012, s. 61-278.
24. İSMAİL, Fehmi, “Bükreş Andlaşması’nın Müzakeresi 1811-1812”, Belleten, 46/181, Ocak 1982, s. 73-120. “Jandarma”, Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi, C. 12, Milliyet Yayınları, İstanbul 1986, s. 6050.
25. KAFESOĞLU, İbrahim, Türk Millî Kültürü, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2010.
26. KARAL, Enver Ziya, “Gülhane Hatt-ı Hümâyununda Batı’nın Etkisi”, Belleten, 28/112, Ekim 1964, s. 581-602.
27. KARPAT, Kemal H., Osmanlı’dan Günümüze Asker ve Siyaset, Timaş Yayınları, İstanbul 2019.
28. KETENCİ, Ayşegül, “Panslavizm ve Başarısızlık Sebepleri”, Akademia Sosyal Bilimler Dergisi, Özel S. 1, 2018, s. 345-352.
29. LEWIS, Bernard, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Çev. Boğaç Babür Turna, Arkadaş Yayınevi, Ankara 2021.
30. MADEN, Fahri, “Büyük Güçlerin Berlin Antlaşması’nın Uygulanmasına Yönelik Baskıları”, History Studies, 5/1, Ocak 2013, s. 267-286.
31. OKÇABOL, Derviş, Türk Zabıta Tarihi ve Teşkilat Tarihçesi, Polis Akademisi Yayınları, Ankara 2016.
32. PARLATIR, İsmail, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, Yargı Yayınevi, Ankara 2006.
33. PEHLİVANLI, Hamit, “Cumhuriyet Dönemi Jandarma Teşkilatı”, Atatürk Ansiklopedisi, Ankara 2020, s. 1-4.
34. SALTUKLU, Zübeyir, “Türklerde Töre”, Ankara Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 2/4, Aralık 2019, s. 61-66.
35. SÖNMEZ, Ali, “Tanzimat Fermanı’nın İlanı Sonrası Zaptiye Teşkilatının Düzenlenmesi ve 1846 Tarihli Asâkir-i Zaptiye Nizamnamesi”, Miras ve Değişim: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Jandarma, ed. İsmail Hakkı Demircioğlu vd., Berikan Yayınevi, Ankara 2018, s. 3-17.
36. TANERİ, Aydın, “Candar”, TDVİA, C. 7, İstanbul 1993, s. 145-146.
37. TEKİR, Süleyman, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Jandarma Kuruluş Teşkilat ve Mücadele (1903-1938), Timaş Yayınları, Ankara 2020.
38. TONGUR, Hikmet, Türkiye’de Genel Kolluk Teşkil ve Görevlerinin Gelişimi, Polis Akademisi Yayınları, Ankara 2016.
39. TURAN, Refik, “Selçuklular Döneminde Devlet ve Teşkilat”, Selçuklu Tarihi, ed. Refik Turan, Grafiker Yayınları, Ankara 2012, s. 441-478.
40. TURAN, Şerafettin, “Edirne Antlaşması”, TDVİA, C. 10, İstanbul 2010, s. 442-443.
41. TÜRKMEN, Zekeriya, “Jandarma”, TDVİA, C. Ek-1, İstanbul 2016, s. 689-691.
42. UNAT, Kadri, “Osmanlı Devleti’nde Sosyo-Ekonomik Düzen ve XIX. Yüzyıl Yenileşme Hareketleri”, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, ed. Temuçin Faik Ertan, Siyasal Kitabevi, Ankara 2012, s. 19-46.
43. YALÇINKAYA, Mehmet Alaaddin ve YILMAZÇELİK, İbrahim, “Yeniden Yapılanma”, Osmanlı Tarihi El Kitabı, ed. Tufan Gündüz, Grafiker Yayınları, Ankara 2012, s. 451-521.
44. YARCI, Güler, Jandarma Tarihi Kaynakları, Kriter Yayınevi, İstanbul 2019.
45. ZENGİN, Zeki Salih, “II. Abdülhamit Döneminde Yabancı ve Azınlık Mekteplerinin Faaliyetleri”, Belleten, 71/261, Ağustos 2007, s. 613-652.
46. ZÜRCHER, Erik Jan, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, Çev. Yasemin Saner, İletişim Yayınları, İstanbul 2020.