DENİZ YOLU İHRACATINDA HUKUKİ VE TİCARİ SÜRECE İLİŞKİN BİR İNCELEME

Öz

Deniz yoluyla yapılan ihracat, taşıma türleri arasında en yüksek paya sahip olma özelliğini bugün de korumaktadır. 2024 yılında, dünya taşımacılığının yüzde 88'i deniz, yüzde 12'si kara ve demir, yüzde 1'den azı ise hava yoluyla gerçekleşmiştir. 2024 yılında, Türk dış ticaret hacminin miktar olarak yüzde 86,1'i deniz, yüzde 12,6'sı kara, yüzde 0,6'sı demir, yüzde 0,5'i hava yoluyla ve yüzde 0,2'si ise sabit ulaşım sistemi ve diğer yollarla taşınmıştır (İMEAK DTO, 2025 Sektör Raporu). TÜİK verilerine göre, 2024 yılında ihracatın yüzde 56,3'ü (oplam ihracat 273,36 milyar dolar) ve ithalatın yaklaşık yüzde 53,7'si (toplam ithalat 365,37 milyar dolar) deniz yoluyla gerçekleşmiştir (TÜİK, 2025). Bu çalışmada, deniz yoluyla gerçekleştirilen ihracat sürecinde hukuki, ticari ve yasal prosedür eksikliği nedeniyle ekonomik ve zaman kayıplarının önlenmesi kapsamında ihracat sürecinin operasyonel boyutları ele alınmaktadır. İhracat süreci, mal satış sözleşmesinden başlayarak Incoterms teslim şekilleri, ödeme yöntemleri, nakliyat sigortası, gemi kiralama (charter party), yükleme, istif ve lashing sorumluluğu, taşıma sözleşmesi (konşimento) ve uluslararası düzenlemeler çerçevesinde incelenerek değerlendirilmiştir

Anahtar Kelimeler

• Deniz taşımacılığı
• İhracat
• Incoterms

Kaynakça

1. Ağaoğlu, E. (2020). Incoterms 2020 ve hukuki niteliği. Public and Private International Law Bulletin, 40(2), 1113–1149.
2. Armatörler Birliği. (2025). Outlook report 2024-2025. Türk Armatörler Birliği. https://armatorlerbirligi.org.tr/wp-content/uploads/2025/10/OUTLOOK_REPORT_24- 25_H36.pdf
3. Arnould, J. (2013). Arnould’s law of marine insurance and average (18. baskı). Sweet & Maxwell.
4. Aydın, S. (2010). Sefer çarterpartilerinde bekleme sürelerinin TTK ve tasarıda düzenlenişi. Ankara Barosu Dergisi, 68(2010/2), 143–154.
5. Barten, S. H. (2015, 21 Nisan). Drafting Himalaya clauses covering arbitration clauses. Van Steenderen MainportLawyers; Lexology. https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=510fc646-ace3-4992-b957- b91b69d6b3a7
6. Bayram, F. B. (2019). Uluslararası ticarette tahsil esasına dayalı ödeme şekilleri ve uygulama adımları. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(2), 209–216.
7. BIMCO. (2024). Electronic bill of lading standard clauses. BIMCO. https://www.bimco.org/ships-ports-and-voyage-planning/maritime-digitalisation/ebl
8. Branch, A. E., & Robarts, M. (2014). Elements of shipping (8. baskı). Routledge.

9. Britannia P&I. (2024). Letters of indemnity and cargo claims guidance. https://britanniapandi.com/2024/11/bills-of-lading-and-letters-of-indeminty-commonproblems- and-best-practice-for-masters/
10. Bustamante, M. (2020). FOB and the ‘Shipped on Board’ bill of lading. ICC Academy. https://academy.iccwbo.org/incoterms/article/incoterms-2020-fas-or-fob/
11. Carver, T. G. (2017). Carver on bills of lading (4. baskı). Sweet & Maxwell.
12. Ceylan, S. (2020). Deniz taşımacılığı ve Incoterms: FOB’a ilişkin bir değerlendirme. Akdeniz Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(2), 13–39.
13. Ceylan, S. (2025). Deniz taşımacılığında CTU Kod’un yeri ve önemine ilişkin bir değerlendirme. Mersin Üniversitesi Denizcilik ve Lojistik Araştırmaları Dergisi, 6(2), 84–112. https://doi.org/10.54410/denlojad.1521257
14. Chen, Y. (2020). Electronic bill of lading: Legal status and practical challenges [Yüksek lisans tezi]. World Maritime University. https://commons.wmu.se/cgi/viewcontent.cgi?article=2461&context=all_dissertations
15. CISGAC. (t.y.). CISG Advisory Council Opinion No. 4: Essentials of an international sale contract. https://cisgac.com/opinions/cisgac-opinion-no-4/
16. CISG-Online.org. (t.y.). Authentic English text of the CISG. https://cisg-online.org/Text-of-the- Convention/Authentic-English-text-of-the-CISG
17. Cooke, J., Young, T., Taylor, A., Kimball, J., Martowski, D., & Lambert, L. (2014). Voyage charters (4. baskı). Informa Law from Routledge.
18. Council of the European Union. (2005). Council Regulation (EC) No 1/2005 of 22 December 2004 on the protection of animals during transport and related operations. Official Journal of the European Union, L 3, 1–44. https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/ EN/ALL/?uri=celex:32005R0001
19. Cumalıoğlu, E. (2008). Kırkambar sözleşmesinde taşıyanın gemiyi belirlemesinin hukuki niteliği. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 10(2), 65–98. https://dergipark.org.tr/tr/pub/deuhfd/issue/46843/587408
20. Demir, İ. (2020). 2002 Atina Sözleşmesi çerçevesinde deniz yoluyla yolcu taşıma. Yetkin Yayınları.
21. Denizcilik Genel Müdürlüğü. (2017). Kıyı tesisi tehlikeli madde uygunluk belgesi düzenlenmesi hakkında yönerge. T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. https://denizcilik.uab.gov.tr/uploads/pages/yonerge-talimat/kiyi-tesisi-tehlikeli-maddeuygunluk- belgesi-duzenlenmesi-hakkinda-yonerge.pdf
22. Denizcilik Genel Müdürlüğü. (2026). Türk limanları yük ve konteyner istatistikleri 2025. T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. https://denizcilikistatistikleri.uab.gov.tr/yukistatistikleri
23. Ercan, İ. (2021). Incoterms 2020 değişiklikleri ve deniz taşımacılığına yansımaları. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 20(3), 1187–1199.
24. Gascón, A. G. (2021). Insurance related problems in bareboat charter agreements. Journal of Shipping and Trade, 6(12). https://doi.org/10.1186/s41072-021-00093-3
25. Gümrük Kanunu, Kanun No. 4458. (1999). Resmî Gazete (Sayı: 23866).
26. Güner-Özbek, M. D. (2012). Yeni Türk Ticaret Kanunu’nda konşimento ve konşimentonun ispat kuvveti. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 18(3), 233–254.
27. Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği. (2011). Resmî Gazete (24/12/2011 tarihli ve 28152 sayılı).
28. Hayvanların Uluslararası Nakliyat Sırasında Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesi. (1975). Resmî Gazete (4/5/1975 tarihli ve 15226 sayılı; 17/4/1975 tarihli ve 1886 sayılı Onay Kanunu).
29. ICC. (2007). Uniform Customs and Practice for Documentary Credits (UCP 600) (ICC Publication No. 600). International Chamber of Commerce.
30. ICC. (2020). Incoterms® 2020. International Chamber of Commerce. https://iccwbo.org/business-solutions/incoterms-rules/incoterms-2020/
31. IMO. (2023). Revised GHG reduction strategy for global shipping. International Maritime Organization. https://www.imo.org/en/mediacentre/pressbriefings/pages/revised-ghgreduction- strategy-for-global-shipping-adopted-.aspx
32. İMEAK DTO. (2025). Denizcilik Sektör Raporu 2025. İMEAK DTO. https://www.denizticaretodasi.org.tr/media/SharedDocuments/sektorraporu/2025/Deni zcilik%20Sektör%20Raporu_web2_2.pdf
33. İrmak, C. (2023). Blockchain teknolojisi ve akreditif uygulamaları. Bankacılık ve Finans Dergisi, 5(2), 1–8.
34. İstanbul Barosu. (t.y.). Lojistik ve taşıma hukuku bülteni. https://www.istanbulbarosu.org.tr/files/yayinlar/kitaplar/doc/LojistikveTasimaBulten0 9102025.pdf
35. Kara, H. (2020). Deniz ticareti hukuku. Yetkin Yayınları.
36. Kara, H. (2021). Taşıma işleri organizatörünün karayolu taşımacılığındaki rolü ve CMR sigorta sözleşmesi. İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 6(10), 21–47.
37. Karataş, A., & Şimdi, H. (2019). Has the Turkish International Ship Registry Law reached its goal? Alphanumeric Journal, 7(3), 71–86. https://doi.org/10.17093/alphanumeric.503415
38. Kostadinov, O. D. (2025). Legal and financial aspects of time charter under English private maritime law. German International Journal of Modern Science, (106), 31–33.
39. Kuyucu, A. (2020). CIF satışlarda kurulacak sigorta sözleşmesi ve satış bedelinin ödenmemesinin sigorta konusu menfaat bakımından değerlendirilmesi. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 11(2), 724–739.
40. Meriç, M. (2018). Uluslararası deniz taşıma sözleşmeleri: Hague-Visby, Hamburg ve Rotterdam Kuralları karşılaştırması. DEHUKAMDER Deniz Hukuku ve Ticaret Hukuku Araştırmaları Dergisi, 1(1), 49–76.
41. Önder, S. (2016). Gemi kira sözleşmesinin benzer sözleşmelerle karşılaştırılması. Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, (7), 763–792.
42. Özcan, B. (2025). FIO/FIOS klozları ve taşıyıcı sorumluluğu. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 27(2), 1823–1853.
43. Pérez-Canosa, J. M., López López, M. N., & Orosa, J. A. (2025). Optimizing cargo securing layouts on general cargo ships using lashing lines through comparison of international maritime standards. Logistics, 9(3), 83. https://doi.org/10.3390/logistics9030083
44. Ramberg, J. (2011). ICC guide to Incoterms 2010. ICC Publishing.
45. Rodrigue, J. P. (2024). The geography of transport systems. https://transportgeography.org
46. Rodrigue, J. P., & Notteboom, T. (2020). Port economics, management and policy. https://porteconomicsmanagement.org Scrutton, T. E. (2011). Scrutton on charterparties and bills of lading (22. baskı). Sweet & Maxwell. Stopford, M. (2009). Maritime economics (3. baskı). Routledge.
47. Sun, Q., Meng, Q., & Chou, M. C. (2021). Optimizing voyage charterparty arrangement: Laytime negotiation and operations coordination. European Journal of Operational Research, 291(1), 263–270. https://doi.org/10.1016/j.ejor.2020.09.032
48. Süzel, C. (2021). Deniz yoluyla canlı hayvan taşımasında taşıyanın sorumluluğuna ilişkin Türk Ticaret Kanunu’nun beşinci kitabında değişiklik önerisi. Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16(199-200), 511–551. https://www.jurix.com.tr/article/22348
49. Şamlı, K. Y. (2013). Lahey-Lahey/Visby, Hamburg ve Rotterdam Kuralları’nda sefere elverişlilik. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 71(2), 479–496.
50. TBK, Kanun No. 6098. (2011). Resmî Gazete (Sayı: 27836).
51. TCMB. (2024). Döviz alım zorunluluğu düzenlemesi. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası.
52. TCMB. (2025). İhracat genelgesi – Geçici madde. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. https://www.tcmb.gov.tr
53. TCMB. (2026). İhracat genelgesi – Geçici madde 4. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası.
54. Thomas, D. R. (2010). A modern law of marine insurance (3. baskı). Informa Law from Routledge.
55. Topsoy, F. (2025, Ekim). Sürdürülebilir işletmecilik kapsamında liman işletmelerinin yükleme ve boşaltma hizmetlerinden doğan sorumluluğu. IMEAK Deniz Ticaret Odası ve Piri Reis Üniversitesi Sürdürülebilirlik Bülteni, (6), 24–25.
56. TTK, Kanun No. 6102. (2011). Resmî Gazete (Sayı: 27846 mükerrer). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6102&MevzuatTur=1&MevzuatTe rtip=5
57. TÜİK. (2026). Dış ticaret istatistikleri. Türkiye İstatistik Kurumu. https://veriportali.tuik.gov.tr
58. Türk Eximbank. (2024). İhracat kredi sigortası prim tablosu. Türk Eximbank. https://eximbank.gov.tr/tr/urun-ve-hizmetlerimiz/alacak-sigortasi/kisa-vadeli-alacaksigortasi
59. Türkel, D. T. (2019). Deniz ticareti hukukunda konteynerin beklemesi ve gecikmesi üzerine bir inceleme. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 21(2), 707–776. https://doi.org/10.33717/deuhfd.644431
60. Uluslararası Taşımacılık ve Lojistik Hizmet Üretenleri Derneği (UTİKAD). (2009, Nisan 1). UTİKAD uyarıyor: Rotterdam Kurallarını imzalamayın. https://www.utikad.org.tr/Detay/Sektor-Haberleri/2768/utikad-uyariyor-rotterdamkurallarini- imzalamayin/
61. UNCITRAL. (2025). Electronic commerce model law updates. United Nations. https://uncitral.un.org/en/texts/ecommerce
62. UNCITRAL. (t.y.). UNCITRAL Model Law on Electronic Commerce. United Nations. https://uncitral.un.org
63. UNCTAD. (2025). Review of Maritime Transport 2025. UNCTAD. https://unctad.org/system/files/official-document/rmt2025ch2_en.pdf
64. Ülgener, M. F. (t.y.). Hazırlık ihbarına ilişkin bazı hukuki hususlar. https://ulgener.com/dosya/20.Hazirlik_Ihbarina_Iliskin_Bazi_Hukuki_Hususlar.pdf
65. Varghese, P. (2023). Incoterms 2020: An overview. International Journal of Creative Research & Thought, 11(1), 5–9.
66. Volcafe Ltd v Compania Sud Americana de Vapores SA, [2018] UKSC 61. Voyage Cover. (2026). Institute cargo clauses (A, B, C) explained. https://voyagecover.com/guides/institute-cargo-clauses
67. Wilson, J. F. (2010). Carriage of goods by sea (7. baskı). Pearson.
68. Winship, P. (1983). Formation of international sales contracts under the 1980 Vienna Convention. Georgia Journal of International and Comparative Law, 17(1), 1–18.