Girit’te Bir Geç Dönem Osmanlı Sağlık Müessesesi: Hanya Askerî Hastanesi

Öz

19. yüzyılda Osmanlı sağlık yapılarında bir modernleşme meydana gelmiş ve yeniliklerin en görünür olduğu alanlardan biri de mimari olmuştur. Bu süreçte, imparatorluğun bir hudut eyaleti olan Girit’te Osmanlılar tarafından pek çok sağlık müessesesi tesis edilmiş, bunların içinde anıtsal boyutlu müstakil bir hastane olarak inşa edilen tek yapı kışla plan tipindeki Hanya Askerî Hastanesi olmuştur. Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı taşrasındaki sağlık yapılarının gelişimini Hanya Askerî Hastanesi üzerinden incelemektedir. Çalışmanın amacı, Girit’teki askerî ve sivil hastaneler ile karantinahaneler hakkında bilgi vermek; Hanya’da inşa edilen askerî hastanenin yapım sürecini, mimari özelliklerini ve geç dönem Osmanlı sağlık yapıları içindeki yerini ortaya koymaktır. Girit’teki sağlık yapılarına yönelik araştırma, T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yer alan belgeler ve yerel gazetelere dayanmaktadır. Arşiv belgelerinin analizi yapılmış; elde edilen veriler ışığında Hanya Askerî Hastanesi’nin inşa süreci ve işlevi tarihsel bağlam içinde ele alınmıştır. Mimari ve süsleme özellikleri dönemin diğer kışla plan tipindeki hastaneleriyle karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Öte yandan Hanya Askerî Hastanesi’nin inşasına dair yazışmalar otuz sene sürmüştür ve arşiv belgeleri, Osmanlı idarecilerinin ekonomik kriz, savaşlar ve Girit’teki isyanlara rağmen hastane için kaynak yaratma çabalarını ortaya koymuştur. Araştırmada inşası tamamladıktan sonra bir hastaneden çok hükûmet konağı işleviyle kullanılan Hanya Askerî Hastanesi’nin, imparatorluğun diğer eyaletlerindeki kışla plan tipindeki hastanelerle plan, cephe ve üslup olarak hem benzerlikleri hem de farklılıkları olduğu saptanmış; fakat incelemeye tabi tutulan hastanelerden daha yoğun bir süslemeye sahip olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Girit
• Hanya
• geç Osmanlı mimarisi
• askerî hastane

A Late Ottoman Health Institution in Crete: The Military Hospital of Chania

Öz

In the nineteenth century a process of modernization took place in Ottoman healthcare buildings, with architecture being one of the most visible fields of innovation. During this process, numerous healthcare institutions were established by the Ottomans on Crete, a frontier province of the empire. Among these, the only monumental-scale hospital was the Chania Military Hospital, constructed according to the barracks plan typology. This study examines the development of healthcare buildings in the 19th century Ottoman provinces through the case of the Chania Military Hospital. The aim of the study is to provide information on military and civilian hospitals as well as quarantine buildings on Crete, and to reveal the construction process, architectural characteristics, and the place of the military hospital built in Chania within late Ottoman healthcare architecture. The research on healthcare buildings on Crete is based on documents from the Ottoman Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye and local newspapers. Archival documents were analyzed, and in light of the data obtained, the construction process and function of the Chania Military Hospital were evaluated within their historical context. Its architectural and decorative features were assessed through comparisons with other contemporary barracks-type hospitals. On the other hand, correspondence concerning the construction of the Chania Military Hospital spanned a period of thirty years. Archival documents reveal the efforts of Ottoman administrators to secure financial resources for the hospital despite economic crises, wars, and revolts on Crete. The study determines that, after the completion of its construction, the Chania Military Hospital was used more as a government building than as a hospital, and that it shares both similarities and differences in plan, façade, and style with other barracks-type hospitals in different provinces of the empire. Nevertheless, it is identified as possessing a more intensive decorative program than the other hospitals examined.

Anahtar Kelimeler

• Crete
• Chania
• late Ottoman architecture
• military hospital

Kaynakça

1. Babuçoğlu, M., Özdil, O. & Karakuş, S.E. (2013). Osmanlı Belgelerinde Askeri Tıp ve Balkan Askeri Hastaneleri. Gülhaneliler Eğitim, Sağlık, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı. Başağaoğlu, İ. (2003). Maltepe Asker Hastanesi. Türkiye Klinikleri Tıp Etiği-Hukuku-Tarihi Dergisi, 11/2, 108-115. Bulut, F. (2009). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Tehlikeli Bir Miras: “Frengi”. Tarih Okulu, 3, 109-123. Βρούχα, Μ. & Χαιρέτη, Φ. (2008). Οθωμανικά Δημόσια Έγγραφα του Ρεθύμνου (1659-1898). Γ.Α.Κ., Αρχεία Ν. Ρεθύμνης.