“Büyük Balık Küçük Balığı Yutar”Kompozisyonunun Bestiariumlar Işığında Yeniden Yorumu

Öz

Bu çalışma, Alahan Manastırı Doğu Kilisesi’nde bulunan kapı sövesinin ve Konya Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen ambon merdiven yan levhası üzerinde yer alan kompozisyonu ikonografik bir yöntemle yeniden değerlendirerek, balık sembolizminin Hıristiyan sanatındaki yerini birincil kaynaklar yoluyla ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın odak noktasını; 1965 yılında yayımlanan bir çalışmada atasözü gibi folklorik bir anlam taşıdığı ileri sürülen, söz konusu kapı sövesi ve ambon merdiven yan levhası üzerindeki “büyük balık küçük balığı yutar” kompozisyonu oluşturmaktadır. Hayvan imgelerinin aktarımında ve kilise babalarının Hexaemeron metinlerinde de sıklıkla başvurulan ahlaki hikâyeler, figürlerin ardındaki gizli anlam katmanlarını anlamak için önemli bir zemin sunmaktadır. Çalışmada, söz konusu eserlerde betimlenen büyük balığın küçük balığı yutma sahnesi Physiologus ve Bestiarium metinleri çerçevesinde çözümlenirken; konunun Hıristiyan ikonografisindeki yerini bütüncül bir yaklaşımla ele almak adına erken Bizans sanatında farklı temaları anlatan diğer balık figürlü örneklere de yer verilmiştir. Böylece bu çalışma, ambon levhasındaki ana kompozisyonu ve alternatif balık tasvirlerini liturjik mimari bağlamına uygun şekilde tartışarak, yazılı metinler ile liturjik taş eserler arasında anlamsal bir köprü kurmayı önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Balık
• bestiary
• sembolizm
• Physiologus
• liturjik eser

Big Fish Eat Little Fish": A Reinterpretation of the Composition in Light of Bestiaries

Öz

This study aims to re-evaluate the composition on the door jamb of the Eastern Church at the Alahan Monastery and the ambo stair side panel exhibited in the Konya Archaeological Museum through an iconographic method, thereby revealing the place of fish symbolism in Christian art through primary sources. The focal point of the research is the "big fish swallows the small fish" composition on the aforementioned door jamb and ambo stair side panel, which was suggested to bear a folkloric meaning like a proverb in a study published in 1965. Moral stories, frequently utilized in the transmission of animal imagery and in the Hexaemeron texts of the Church Fathers, provide an important ground for understanding the hidden layers of meaning behind the figures. In this study, while the scene of the big fish swallowing the small fish depicted in the aforementioned works is analyzed within the framework of Physiologus and Bestiary texts, other examples with fish figures depicting different themes in Early Byzantine art are also included in order to address the place of the subject in Christian iconography with a holistic approach. Thus, by discussing the main composition and alternative fish depictions on the ambo panel in accordance with their liturgical architectural context, the article proposes to establish a semantic bridge between written texts and liturgical stone artifacts

Anahtar Kelimeler

• Fish
• bestiary
• symbolism
• Physiologus
• liturgical work

Kaynakça

1. Karakök, C. (2023). Batı Karadeniz bölge müzelerindeki Bizans Dönemi taş eserleri (Tez No. 790149). [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. Karademir Yiğit, T. (2025). Bizans sanatında hayvan sembolizmi: Liturjik taş eserler üzerinden bir değerlendirme (Tez No.968662). [Doktora tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. Mendel, G. (1914). Catalogue des sculptures grecques, romaines et byzantines III. Musées Impériaux Ottomans.