NEOLIBERAL EĞITIM POLITIKALARININ ETIK ELEŞTIRISI: BEŞERI SERMAYE, ARAÇSAL AKIL VE GIRIŞIMCI ÖZNE İNŞASININ TÜRKIYE ANALIZI

Öz

Bu çalışma, neoliberal eğitim politikalarının felsefi ve etik boyutlarını eleştirel bir perspektiften incelemeyi amaçlamaktadır. Niteliksel bir literatür taramasına dayanan çalışma; neoliberal eğitim paradigmasının beşeri sermaye kuramı, piyasalaşma süreçleri ve yönetimsellik teknolojileri aracılığıyla eğitimi nasıl araçsallaştırdığını, bireyi nasıl metalaştırdığını ve girişimci özne kimliğini nasıl inşa ettiğini ortaya koymaktadır. Kant'ın insan onuru ilkesi, Frankfurt Okulu'nun araçsal akıl eleştirisi, Habermas'ın yaşam dünyası kavramı ve Bourdieu'nun yeniden üretim kuramı çerçevesinde neoliberal eğitimin yarattığı etik kriz çözümlenmektedir. Türkiye bağlamında merkezi sınav sistemi, yükseköğretimin piyasalaşması, öğretmen emeğinin dönüşümü ve psişik bölünme olgusu ele alınmaktadır. Alternatif felsefi çerçeveler olarak Nussbaum ve Sen'in yetenek yaklaşımı, Freire'nin özgürleştirici pedagojisi, Foucaultcu karşı-tutum etiği, Noddings'in özen etiği ve Dewey ile Arendt'in demokratik eğitim anlayışı incelenmektedir. Çalışma; eğitimin piyasa rasyonalitesine indirgenemeyeceğini, aksine insanı özgürleştiren, onurlandıran ve demokratik yaşamı besleyen etik bir pratik olarak yeniden kurulması gerektiğini savunmaktadır. Sonuç olarak, sormamız gereken asıl sorunun nasıl bir eğitim değil, nasıl bir toplum içinde yaşamak istediğimiz olduğu vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Neoliberal eğitim
• beşeri sermaye
• araçsallaştırma
• girişimci özne
• eleştirel pedagoji
• yetenek yaklaşımı
• Türkiye eğitim politikası

THE ETHICAL CRITIQUE OF NEOLIBERAL EDUCATION POLICIES: HUMAN CAPITAL, INSTRUMENTAL REASON, AND THE CONSTRUCTION OF THE ENTREPRENEURIAL SUBJECT IN THE TURKISH CONTEXT

Öz

This study critically examines the philosophical and ethical dimensions of neoliberal education policies. Drawing on a qualitative literature review, it analyzes how the neoliberal education paradigm instrumentalizes education, commodifies individuals, and constructs the entrepreneurial subject through human capital theory, marketization processes, and governmentality technologies. The ethical crisis produced by neoliberal education is examined through Kant's principle of human dignity, the Frankfurt School's critique of instrumental reason, Habermas's concept of the lifeworld, and Bourdieu's theory of social reproduction. In the Turkish context, the study addresses the centralized examination system, the marketization of higher education, the transformation of teacher labor, and the phenomenon of psychic fragmentation. As alternative philosophical frameworks, the capabilities approach of Nussbaum and Sen, Freire's liberatory pedagogy, Foucauldian counter-conduct ethics, Noddings's ethics of care, and Dewey and Arendt's democratic education philosophy are examined. The study argues that education cannot be reduced to market rationality; rather, it must be reconstructed as an ethical practice that liberates and dignifies human beings while nourishing democratic life. It is ultimately emphasized that the fundamental question we must ask is not what kind of education we want, but what kind of society we wish to live in.

Anahtar Kelimeler

• Neoliberal education
• human capital
• instrumentalization
• entrepreneurial subject
• critical pedagogy
• capabilities approach
• Turkish education policy

Kaynakça

1. Apple, M. W. (1993). Official knowledge: Democratic education in a conservative age. New York, NY: Routledge.
2. Arendt, H. (1996). Geçmişle gelecek arasında (B. S. Şener, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları. (Özgün eser 1961'de yayımlanmıştır)
3. Ball, S. J. (2012). Global education inc.: New policy networks and the neo-liberal imaginary. London, UK: Routledge.
4. Becker, G. S. (1964). Human capital: A theoretical and empirical analysis with special reference to education. New York, NY: Columbia University Press.
5. Bourdieu, P. (2021). Yeniden üretim: Eğitim sistemine ilişkin bir teorinin ilkeleri (A. Sümer, L. Ünsaldı & Ö. Akkaya, Çev.). Ankara: Heretik Yayınları. (Özgün eser 1970'te yayımlanmıştır)
6. Brown, W. (2015). Undoing the demos: Neoliberalism's stealth revolution. New York, NY: Zone Books.
7. Coşkun, B. (2016). Bir iktidar modeli olarak neoliberal yönetimsellik ve neoliberal özne (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Bilgi Üniversitesi, İstanbul.
8. Çelik Gönültaş, M. (2025). Beşeri sermaye kavramının eleştirel analizi: Matematiksel modellerin ötesinde. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(1), 382–394. doi:10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.25.02.2596

9. Dewey, J. (1916). Democracy and education. New York, NY: Macmillan.
10. Foucault, M. (2008). The birth of biopolitics: Lectures at the Collège de France 1978–1979 (G. Burchell, Çev.). New York, NY: Palgrave Macmillan.
11. Freire, P. (2014). Ezilenlerin pedagojisi (D. Hattatoğlu & E. Özbek, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. (Özgün eser 1968'de yayımlanmıştır)
12. Friedman, M. (1962). Capitalism and freedom. Chicago, IL: University of Chicago Press.
13. Giroux, H. A. (2014). Neoliberalism's war on higher education. Chicago, IL: Haymarket Books.
14. Gök, F. & Ilgaz, D. (2007). Eğitim hakkı. Z. F. K. Arat (Ed.), Türkiye'de insan hakları içinde (ss. 123–136).
15. Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press. Gürkan, H. (2011). Anaakım eğitim iktisadının kuramsal temellerine ilişkin eleştirel bir çözümleme (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
16. Habermas, J. (2001). İletişimsel eylem kuramı (M. Tüzel, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi. (Özgün eser 1981'de yayımlanmıştır)
17. Harvey, D. (2005). A brief history of neoliberalism. Oxford, UK: Oxford University Press.
18. Hayek, F. A. (1944). The road to serfdom. Chicago, IL: University of Chicago Press. https://cdn.mises.org/Road%20to%20serfdom.pdf adresinden erişildi.
19. Horkheimer, M. (1947). Eclipse of reason. New York, NY: Oxford University Press.
20. Horkheimer, M. & Adorno, T. W. (2010). Aydınlanmanın diyalektiği (N. Ülner & E. Öztarhan Karadoğan, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi. (Özgün eser 1944'te yayımlanmıştır)
21. Kant, I. (2009). Ahlak metafiziğinin temellendirilmesi (İ. Kuçuradi, Çev.). Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu. (Özgün eser 1785'te yayımlanmıştır)
22. Kızılaslan, A. (2025). Neoliberal eğitim politikaları ve öğretmen kimliğinin dönüşümü. Eğitim Bilimleri Dergisi, 61(2), 112–128. doi:10.15659/ebder.25.03.1124
23. Noddings, N. (1992). The challenge to care in schools: An alternative approach to education. New York, NY: Teachers College Press.
24. Nussbaum, M. C. (2000). Women and human development: The capabilities approach. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
25. Nussbaum, M. C. (2010). Not for profit: Why democracy needs the humanities. Princeton, NJ: Princeton University Press.
26. Olssen, M. & Peters, M. A. (2005). Neoliberalism, higher education and the knowledge economy: From the free market to knowledge capitalism. Journal of Education Policy, 20(3), 313–345. doi:10.1080/02680930500108718
27. Ömür, Y. E. (2016). Eğitimde niteliğin sistem yaklaşımı ve eleştirel eğitim anlayışı açısından tanımlanması üzerine bir tartışma. Yıldız Journal of Educational Research, 1(1), 1–15. doi:10.51280/yjer.2016.001
28. Peters, R. S. (1966). Ethics and education. London, UK: Allen & Unwin.
29. Rawls, J. (1999). A theory of justice (Gözden geçirilmiş baskı). Cambridge, MA: Harvard University Press.
30. Rose, N. (1999). Powers of freedom: Reframing political thought. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
31. Schultz, T. W. (1961). Investment in human capital. The American Economic Review, 51(1), 1–17. https://www.jstor.org/stable/1818907 adresinden erişildi.
32. Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford, UK: Oxford University Press.
33. Şentürk, İ. (2010). Pierre Bourdieu'nun neoliberalizm eleştirisi bağlamında eğitim yönetimini yeniden düşünmek. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 73–98. https://izlik.org/JA94XM93DD adresinden erişildi.
34. Uçkaç, A. (2019). Neoliberalizm ve küreselleşmenin eğitim üzerindeki etkisi. Mülkiye Dergisi, 43(4), 785–809. https://izlik.org/JA64AM54RM adresinden erişildi.
35. Yağan, E. (2025). Hegemonya, anlam ve birey: Zorunlu eğitim eleştirileri üzerine. Liberal Düşünce Dergisi, 118, 45–58. doi:10.36484/liberal.1618873