MEKÂN VE YERİN OLUŞUMU: ŞEMATİK OKUMA VE MODEL ÖNERİSİ

Öz

Bu çalışma, peyzaj mimarlığı disiplininde mekân ve yer kavramları arasındaki ilişkiyi kuramsal ve şematik bir yaklaşımla yeniden ele almayı amaçlamaktadır. Mekân çoğunlukla fiziksel bileşenler, biçimsel düzenlemeler ve işlevsel ilişkiler üzerinden tanımlanırken, yer kavramı deneyim, anlam, kimlik, aidiyet, kültürel bellek ve zaman gibi daha karmaşık bileşenlerle ilişkilidir. Bu nedenle mekânın yere dönüşümü yalnızca fiziksel düzenleme süreçleriyle açıklanamayacak kadar karmaşıktır. Duyusal, algısal, psikolojik, toplumsal ve zamansal katmanların birlikte değerlendirilmesini gerektiren çok boyutlu bir süreçtir. Çalışmada Genius Loci, Lefebvre, Norberg-Schulz, Relph, Massey ve zaman kavramı üzerinden mekân–yer ilişkisi şematik olarak yeniden okunmuştur. Çalışmanın özgün değeri, söz konusu kuramsal yaklaşımların yalnızca metinsel düzeyde aktarılması değil, her bir düşüncenin şematik olarak yorumlanması ve bu şematik okumalar üzerinden mekândan yere dönüşüm sürecini açıklayan bütüncül bir yaklaşım önerisinin geliştirilmesidir. Sonuç olarak, çalışma peyzaj mimarlığında yer tasarımının fiziksel mekân üretiminin ötesinde, anlam, deneyim, çevre-öz ilişkisi ve zamanla kurulan bağlar üzerinden ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mekân
• yer
• mekânın yere dönüşümü
• yer üretimi
• peyzaj mimarlığı

Teşekkür

Bu çalışma, Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı’nda tamamlanan doktora tezinden üretilmiştir.

THE FORMATION OF SPACE AND PLACE: SCHEMATIC READING AND MODEL PROPOSAL

Öz

This study aims to reconsider the relationship between the concepts of space and place in the discipline of landscape architecture through a theoretical and schematic approach. While space is generally defined through physical components, formal arrangements, and functional relationships, the concept of place is associated with more complex dimensions such as experience, meaning, identity, sense of belonging, cultural memory, and time. Therefore, the transformation of space into place is too complex to be explained solely by physical organization processes. It is a multidimensional process that requires the integrated consideration of sensory, perceptual, psychological, social, and temporal layers. In this study, the space–place relationship is reinterpreted schematically through the lenses of Genius Loci, Lefebvre, Norberg-Schulz, Relph, Massey, and the concept of time. The originality of the study lies not merely in presenting these theoretical approaches at a textual level, but in interpreting each perspective schematically and, through these schematic readings, developing a holistic framework that explains the transformation process from space to place. As a result, the study reveals that place-making in landscape architecture should be addressed beyond the production of physical space, incorporating meaning, experience, environment–self relations, and the connections established through time.

Anahtar Kelimeler

• Space
• place
• the transformation of space to place
• place-making
• landscape architecture

Teşekkür

This study was derived from the doctoral dissertation completed at the Department of Landscape Architecture, Graduate School of Natural and Applied Sciences, Karadeniz Technical University.

Kaynakça

1. Alexander, C. W. (1979). The Timeless Way of Building. Oxford: Oxford University Press.
2. Avar, A. A. (2009). Lefebvre’nin Üçlü-Algılanan, Tasarlanan, Yaşanan Mekân-Diyalektiği. TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi, Dosya 17 Mimarlık ve Mekân Algısı, 7-16.
3. Ayna, A. (2018). Görmeyen Bireylerin Mekân Algısı ve Deneyimleri Çerçevesinde Mekânsal Çok Duyululuk. (Yayımlanmamış doktora tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
4. Carmona, M., Heath, T., Oc, T. and Tiesdell, S. (2010). Public Places Urban Spaces: The Dimensions of Urban Design. Burlington: Architectural Press, Elsevier.
5. Cresswell, T. (2004). Place: A Short Introduction. Malden: Blackwell Publishing.
6. Dovey, K. (2010). Becoming Places: Urbanism/Architecture/Identity/Power. London: Routledge.
7. Ghulyan, H. (2017). Lefebvre’nin Mekân Kuramının Yapısal ve Kavramsal Çerçevesine Dair Bir Okuma. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 26(3), 1-29.
8. Gür, Ş. Ö. (1996). Mekân Örgütlenmesi. Trabzon: Gür Yayıncılık.

9. Habib, F. and Sahhaf, S. M. (2012). Christian Norberg-Schulz and the Existential Space. International Journal of Architecture and Urban Development, 45-50.
10. Hamid, S. A. (2014). Walking in the city of signs: tracking pedestrians in Glasgow. Current Urban Studies, 2(3), 263-278. 10.4236/cus.2014.23025
11. Jivén, G. and Larkham, P. J. (2003). Sense of Place, Authenticity and Character: A Commentary. Journal of Urban Design, 8(1), 67-81.
12. Kalın, A. (2004). Çevre Tercih ve Değerlendirilmesinde Görsel Kalitenin Belirlenmesi ve Geliştirilmesi: Trabzon Sahil Bandı Örneği. (Yayımlanmamış doktora tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
13. Kayapa, N. (2010). Gerçek ve Sanal Gerçeklik Ortamları Arasındaki Algısal Farklılıklarda Görselleştirmeye İlişkin Özelliklerin Araştırılması. (Yayımlanmamış doktora tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
14. Kaymaz Koca, S. and Hale, J. (2017). ‘Üçüncü/Öteki Yer’ Üzerine Bir Kavramsallaştırma Denemesi: Mekânsal Bir Trilojinin İçinde Saklı Hikayelerin Keşfedilmesi. Megaron, 12(3), 488-496. DOI: 10.5505/megaron.2017.93685
15. Kjerrgren, L. (2015). Lost in Place on Place Theory and Landscape Architecture. Uppsala: Department of Urban and Rural Development, Landscape Architecture, Master Thesis, Swedish University.
16. Lefebvre, H. (2014). Mekânın Üretimi. (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık KentSel Dizisi.
17. Massey, D. (1994). Space, Place and Gender. Cambridge: Polity Press.
18. Massey, D. (2005). For Space. London: Sage.
19. Merrifield, A. (1993). Place and Space: A Lefebvrian Reconciliation. Transactions of the Institute of British Geographers, 18(4), 516-531.
20. Mulla, G. (2021). Mekânı Yutan Boşluk. Sanat ve Tasarım Dergisi, 313-327. https://izlik.org/JA85SA45JW
21. Nijhuis, S. (2011). Visual Research in Landscape Architecture. Research in Urbanism Series, 2, 103-145. doi:10.7480/rius.2.209.
22. Norberg-Schulz, C. (1971). Existence, Space and Architecture. London: Studio Vista.
23. Norberg-Schulz, C. (1980). Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture. London: Academy Editions.
24. Özdemir, İ. (1994). Mimari Mekân Değerlendirilmesinde Mekân Örgütlenmesi Kavramı: Konutta Yaşama Mekânları. (Yayımlanmamış doktora tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
25. Pallasmaa, J. (2011). Tenin Gözleri. İstanbul: YEM Yayın.
26. Relph, E. (1976). Place and Placelessness. London: Pion.
27. Relph, E. (2009). A Pragmatic Sense of Place. Environmental and Architectural Phenomenology, 20(3), 24-31.
28. Seamon, D. and Sowers, J. (2008). Place and Placelessness, Edward Relph. P. Hubbard, R. Kitchin ve G. Valentine içinde, Key Texts in Human Geography (s. 43-51). London: Sage Publications Ltd.
29. Şentürk, A. (2018). Aidiyet, Kent Kimliği ve Kentsel Koruma Etkileşimi Bağlamında Kullanıcı Sürekliliğinin İrdelenmesi: Kadıköy Moda Örneği. (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
30. Tanalp, R. (1976). Duyu Fizyolojisi. Ankara: Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Yayınları.
31. Thompson, I. H. (2000). Ecology, Community, and Delight: Sources of Value in Landscape Architecture. London: E & FN Spon.
32. Thompson, I. H. (2002). Ecology, Community and Delight: A Trivalent Approach to Landscape Education. Landscape and Urban Planning, 60, 81-93. https://doi.org/10.1016/S0169-2046(02)00061-0
33. Tuan, Y.-F. (1977). Space and Place: The Perspective of Experience. London: University of Minnesota Press.
34. Uzunali, A. (2023). Mekânın Yer Olma Sürecinde Bitkinin Rolü: Antakya ve Çevresi Örneği. (Yayımlanmamış doktora tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
35. Uzunali, A. and Yiğit Uzunali, Ş. (2025). Place, Emotion and Data: Perceptual Sustainability in Smart Cities. Architectural Sciences and Sustainable Approaches: Smart Cities, 442-465. Iksad Publications.
36. Yılmaz Yıldırım, D., Sağsöz, A. and Uzunali, A. (2016). The Impact of the Educational Process to the Perception Evaluation of the Urban Elements Relative to the Gestalt Theory. 5th Cyprus International Conference on Educational Research, Girne.