İsmâilîlik’te İmamet Bağlamında Vahyin Tarihsel Değişimi

Öz

İsmâilîlik, Şiî İslam içinde vahiy anlayışı ile mezhepsel ve epistemolojik olarak ayrı bir konum edinmiştir. Bu çalışma, İsmâilîlikte vahiy anlayışının tarihsel dönüşümünü doktriner, siyasal ve sosyolojik boyutlarıyla ele alan monografi türünde bir incelemedir. Klasik İsmâilî metinler ve çağdaş akademik yorumlar çerçevesinde vahiy anlayışını ortaya koymayı hedeflemektedir. İnceleme, Fâtımî, Alamut ve Nizârî Ağa Han dönemlerinde yaşanan düşünsel ve kurumsal dönüşümlerin, vahiy tasavvurunun şekillenmesinde belirleyici olduğunu ortaya koymuştur. Çalışmanın temel amacı, İsmâilîlikte vahiy anlayışının dönemsel şartlara bağlı olarak değiştiğini, ancak bu değişimin vahyin ontolojik kaynağını etkilemediğini göstermektir. Çalışmada İsmâilî düşüncede vahyin yorumu, temsil biçimi ve işlevinin tarihsel şartlara bağlı olarak dönüşüme uğradığı görülmektedir. Yaşanan dönüşümler, İsmâilî geleneğin vahiy anlayışını tarihsel şartlarla uyumlu biçimde yeniden kurabilme kapasitesine sahip olduğunu göstermektedir. Bu kapasite hem mezhebin sürekliliğini hem de modern döneme uyumunu mümkün kılmıştır. Süreç merkezli tarihsel analiz yönteminin benimsendiği bu çalışmada İsmâilî vahiy anlayışının sabit bir metafizik zemin üzerinde, farklı dönemlerde değişken tezahürler sergilediği sonucuna ulaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Şiî Epistemolojisi
• İsmâilîlik
• Bâtınî Yorum
• Modern İsmâilîlik

The Historical Transformation of Revelation in the Context of Imamate in Ismailism

Öz

Ismailism has developed a distinct sectarian and epistemological position within Shiʿi Islam, and its conception of revelation has deeply permeated both its ontological foundations and historical practice. In Ismaili thought, revelation is not conceived merely as a finite divine communication restricted to the prophets; rather, it is understood as a structure that acquires continuity through the institution of the imamate and is reinterpreted within different historical contexts. Accordingly, the imamate functions both as the bearer and the interpreter of revelation, while the balance between ẓāhir and bāṭin, the practice of taʾwīl, and the epistemic authority of the imam constitute the primary reference points for understanding revelation. Within Ismaili theology, the outward and inward dimensions of revelation are evaluated in close conjunction with the doctrines of the imamate and taʾwīl; in particular, transformations in the understanding of the imamate have provided a legitimating framework for shifts in conceptions of revelation. This monographic study examines the historical transformation of the Ismaili understanding of revelation through doctrinal, political, and sociological perspectives, drawing on both classical Ismaili texts and contemporary scholarship. It demonstrates that intellectual and institutional transformations during the Fatimid, Alamut, and Nizari Ağa Khan periods were decisive in shaping the Ismaili conception of revelation. The primary aim of this study is to show that, although the Ismaili understanding of revelation has varied in response to historical circumstances, these variations did not affect its ontological source. Rather, while the source of revelation remained constant, its interpretation, modes of representation, and functional role underwent significant historical transformation.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Shiite Epistemology
• Ismailism
• Esoteric Interpretation
• Modern Ismailism

Kaynakça

1. Ağa Han (III), Sultan Muhammad Şah. The Memoirs of Ağa Khan: World Enough and Time. Foreword by W. Somerset Maugham. New York: Simon & Schuster, 1954.
2. Andani, Khalil. “The Modern Resurrection of Nizârî İsmaili İslam: The Reform of the Ağa Khans”, The Oxford Handbook of Islamic Reform, ed. Emad Hamdeh-Natana Delong-Bas, Oxford UP, forthcoming.
3. Avcu, Ali. “Bâtınî Din Anlayışının Epistemik Değeri”, İstanbul: Kuramer, 2018.
4. Avcu, Ali. “Fâtımî İmamet Anlayışında Değişim Süreci”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1 (Haziran 2011). 151-171.
5. Avcu, Ali. “Karmatiler: Ortaya Çıkışları, Fikirleri, Edebiyatı ve İslam Düşüncesine Katkıları”, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 10/3 (2010). 199-246.
6. Avcu, Ali. Horasan-Maveraünnehir’de İsmâilîlik. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları, 2018.
7. Brett, Mıchael Fâtımî İmparatorluğu, çev. Fatih Yücel, İstanbul: Kronik Kitap Yayınları, 2021.
8. Ca’fer b. Mansur, Ebu’l-Kâsım el-Yemen, Kitâbu’l-Keşf, thk. Mustafa Galib. Beyrut: Dâru’l-Endelüs, 1984.

9. Ca’fer b. Mansûr, Ebu’l-Kâsım el-Yemen. Kitâbu’l-Âlim ve’l-Gulâm, thk. James W. Morris. London: 2001.
10. Çelik, Aydın. Fâtımîler Devleti Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018.
11. Daftary, Farhad. “A Major Schism in the Early Ismâ‘îlî Movement”, Studia Islamica, 77, 1993.123–139.
12. Daftary, Farhad. İsmaililer Tarihleri ve Öğretileri, çev. Ahmet Fethi, İstanbul: Alfa Yayınları, 2017.
13. Davis, Jimmy R. The Shia Imami Ismailî Muslims a Short İntroduction, Missouri, 2007.
14. Eş’arî, Ebu’l-Hasan. Makâlâtu’l-İslâmiyyîn ve’htilâfu’l-Müslimîn. Kahire: Mektebetü Nehdatü’l-Mısriyye, 1950.
15. Galib, Mustafa. Târihî-Daveti İsmâiliyye, Beyrut: Dâru’l-Endülüs, 1965.
16. Gazzâlî, Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed. Feḍâʾiḥu’l-Bâṭıniyye, thk. Abdurrahman Bedevî. Kuveyt: Dâru'l-Kütüb es-Sekâfiyye, 1964.
17. Günarslan, Hüseyin. Ağa Hanlar ve Günümüzdeki Faaliyetleri, Doktora Tezi, Harran Üniversitesi, 2017.
18. Güzel, Fatih. “Alamut’ta Sünnî Bir Şeyh: III. Hasan Nev Müselman” İstanbul: İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5/6 (2016). 1683-1697. https://doi.org/10.15869/itobiad.257523
19. Hamidî, İbrahim b. Hüseyn. Kitâbu Kenzi’l-Veled, thk. Mustafa Galib. Wiesbaden: Dâru’l-Endelus, 1971.
20. Hüseynî, Shihabuddin Shah. True Meaning of Religions (Risale Dar Haqiqati Din). çev. Wladimir Ivanow, Bombay: P. Kninght, 1993.
21. Ismaili Literature. English Speeches of His Highness the Aga Khan IV, Mawlana Hazir Imam, 1963–2021. 2008. https://ismaililiterature.com/global-lectures/
22. Kadı Nu’man, İbn Muhammed b. Mansur Hayyun et-Temîmî. Esâsu’t-Te’vîl, thk. Arif Tamir. Beyrut: Dâru’l-Endelüs, 1960.
23. Kadı Nu’man, İbn Muhammed b. Mansur Hayyun et-Temîmî. İhtilâfu Usûli’l-Mezâhib, thk. Mustafa Gâlib, Beyrut 1983.
24. Kadı Nu’man, İbn Muhammed b. Mansur Hayyun et-Temîmî. Şerhu’l-Ahbâr fî Fezâili’l-Eimmeti’l-Athâr. Beyrut: Dârü’s-Sakaleyn,1994.
25. Kadı Numan, İbn Muhammed b. Mansur Hayyun et-Temîmî. İftitâhu’d-Da‘ve. Beyrut: y.y., 1970.
26. Kadı Numan, İbn Muhammed b. Mansur Hayyun et-Temîmî. Tevîlü’d-De‘âim, thk. Muhammed Hasan el-A’zamî. Kahire, 1982.
27. Keshavjee, Rafique H. The Quest for Gnosis and the Call of History: Modernization among the Ismailis of Iran, Ph.D. Harvard University, 1981.
28. Keshavjee, Rafique H. The Quest for Gnosis and the Call of History: Modernization among the Ismailis of Iran, Ph.D. dissertation, Harvard University, 1981.
29. Kirmânî, Hamîdüddin. Rahâtu’l-Akl, thk. Muhammed Kâmil Hüseyin. Kahire: Dâru’l-Fikr el-Arabî, 1952.
30. Kummî, Sa’d b. Abdillah Ebû Halef. Kitâbû’l-Makâlat ve’l-Fırak, thk. Cevad Meşhûr, Tahran: Dâru’l-Endelüs. 1963.
31. Lewis, Bernard. Haşîşîler, çev. Kemal Sarısözen, İstanbul: Kapı Yayınları, 2004.
32. Madelung, Wilfred “İsmâ’ilîlik: Eski ve Yeni Da’vet”, çev. Muzaffer Tan, Ankara: Dini Araştırmalar Dergisi, 2006) 9/25. 281-294.
33. Mahmud, Rami Kelamî Açıdan İsmâilî İnanç Sistemi. İstanbul: Post Yayınları, 2020.