Tarihi Süreçte İslam Mozaik Sanatının Gelişimi

Öz

Bu makale, İslami mozaik (Fusayfisā) sanatının gelişimini tarihsel ve karşılaştırmalı bir çerçevede ele alarak, bu sanat formunu Antik ve Geç Antik dönemlere uzanan daha geniş bir görsel geleneğin parçası olarak değerlendirmeyi hedeflemektedir. Çalışma, mozaik kavramının tanımı ve İslam dünyasındaki erken kullanımına dair kısa bir girişin ardından, Uruk ve Ur gibi Mezopotamya merkezlerinde görülen erken örneklerden başlayarak, Yunan ve Roma dönemlerinde mozaik sanatının teknik ve biçimsel çeşitliliğini incelemektedir. Makalenin ana bölümü, Kudüs’te Kubbetü’s-Sahra, Şam Emevî Camii ve Hırbetü’l-Mefcer gibi erken İslam dönemine ait anıtsal yapılar üzerinden, Bizans kökenli mozaik geleneğinin İslami bağlamda yorumlanışını tartışmaktadır. Bu çerçevede, figüratif anlatımdan uzaklaşılarak geometrik ve bitkisel bezemelere dayalı yeni bir görsel dilin inşa edildiği vurgulanmaktadır. Çalışma ayrıca, Anadolu ve Asya’daki İslami mozaik örnekleri ile Endülüs’te Kurtuba merkezli üretimleri ele alarak, bölgesel çeşitlenmeyi ortaya koymaktadır. Araştırma, biçimsel, ikonografik ve malzeme analizlerini birleştiren karşılaştırmalı bir yöntemle, İslami mozaiğin teknik bir mirasın ötesinde, özgün bir estetik ve kavramsal dönüşüm sürecini temsil ettiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Sanatları Tarihi
• Fusayfisā
• Mozaik
• Tesserae
• İslami Mozaik
• Çini Mozaik

The Development of Islamic Mosaic Art in the Historical Process

Öz

This article aims to examines the development of Islamic mosaic (Fusayfisā) art within a historical and comparative framework, positioning this art form as part of a broader visual tradition extending back to Antiquity and Late Antiquity. Following a brief introduction regarding the definition of the mosaic concept and its early use in the Islamic world, the study investigates the technical and formal diversity of mosaic art beginning with early examples found in Mesopotamian centers such as Uruk and Ur and during the Greek and Roman periods. The primary section of the article discusses the interpretation of the Byzantine-derived mosaic tradition within an Islamic context through an analysis of monumental structures of the early Islamic period, including the Dome of the Rock in Jerusalem, the Umayyad Mosque in Damascus, and Khirbat al-Mafjar. Within this framework, emphasis is placed on the construction of a new visual language based on geometric and vegetal ornamentation as a departure from figurative narration. Furthermore, the study highlights regional diversification by addressing Islamic mosaic examples in Anatolia and Asia, as well as productions centered in Cordoba, Al-Andalus. Employing a comparative methodology that integrates formal, iconographic, and material analyses, the research aims to demonstrate that Islamic mosaic represents an original aesthetic and conceptual transformation process that transcends a mere technical inheritance.

Anahtar Kelimeler

• History of Turkish Islamic Arts
• Fusayfisā
• Mosaic
• Tesserae
• Islamic Mosaic
• Tile Mosaic

Kaynakça

1. Alloteau, Fanny vd. “Cone mosaic façades in Mesopotamia (4th millennium BCE): archaeometric approach to an architectural innovation”. Mosaik in situ – transloziert – museal. 12-21. Brandenburg: Michael Imhof, 2022.
2. Aydoğdu, Günnur. Fes Ebu’İnaniye Medresesi. Ankara: Gazi Kitabevi, 1. Basım, 2021.
3. Beksaç, Engin. “Hırbetü’l-Mefcer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/326-327. Ankara, 1998.
4. Bozkurt, Nebi. “Kubbetü’s-Sahre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/304-308. Ankara, 2002.
5. Bunnens, Guy. “Neo-Assyrian Pebble Mosaics in Their Architectural Context”. The Provincial Archaeology of the Assyrian Empire. 59-70. Cambridge, 2016.
6. Can, Birol vd. “‘Fusayfisȃ’ İslam Mimarisinde Mozaik”. Art Sanat 7 (2017), 71-121.
7. Charlton, T. Lewis - Charlton, Short. Oxford: Clarendon Press, 1. Basım, 1879.
8. Dunbabin, Katherine M. D. Mosaics of the Greek and Roman world. Cambridge ; New York: Cambridge University, 1999.

9. Eyice, Semavi. “Alâeddin Camii”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/324-327. Ankara, 1989.
10. Grabar, Oleg. Islamic Visual Culture,1100-1800: Constructing the Study of Islamic Art. Ashgate, 2006.
11. Grabar, Oleg. The Formation of Islamic Art. New Haven and London: Yale University, 3. Basım, 1978.
12. Hillenbrand, Robert. Islamic Art and Architecture. London: Thames & Hudson, 1999.
13. Hocaoğlu, Zeyneb - Nefes, Eyüp. “İslâm Sanatı Örneği Olarak Zellic”. İstem 44 (2024), 141-174. https://doi.org/10.31591/istem.1519123
14. Katherine, M. D. Dunbabin. Mosaics of the Greek and Roman world. Cambridge: Cambridge University, 1999.
15. Kılınç, Sevgi - Özçelik, Hüseyin. “Tarihsel Sürecinde Bir Mozaik Duvar Kaplama Tekniği: Uruk Dönemi Pişmiş Toprak Çivileri”. Arteoloji Dergisi 3/1 (2024), 1-30.
16. Liddell, Henry George - Scott, Robert. New York, Chicago, Cincinnati: Amerıcan Book Company, 8. Basım, 1897.
17. Liddell, Henry George - Scott, Robert. Oxford: Clarendon Press, New Supplement., 1996.
18. ling, Roger. Ancient Mosaics. London: British Museum, 1998.
19. Marçais, Georges. “Fusayfisa”. The Encyclopaedıa of Islam. C. 2. Leiden, 1991.
20. Muscolino, Cetty. “Ravenna Mozaiklerinde Altın”. Journal of Mosaic Research 12 (2019), 119-132.
21. Ramazanoğlu, M. Gözde. “Kalan Cami”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/222-223. Ankara, 2001.
22. Robinson, David M. “The Villa of Good Fortune at Olynthos”. American Journal of Archaeology 38/4 (1934), 501-510.
23. Taha, Hamdan - Whitcomb, Donald. The Mosaics of Khirbet el-Mafjar Hisham’s Palace. Ramallah - Chicago: Palestinian Department of Antiquities and Cultural Heritage The Oriental Institute of the University of Chicago, 2014.
24. Wilber, Donald N. “The Development of Mosaic Faiënce in Islamic Architecture in Iran”. Ars Islamica 6/1 (1939), 16-47.
25. Yavaş, Doğan. “Eşrefoğlu Camii”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/479-480, 1995.
26. Yâzîcî, Tâlib. “Emeviyye Camii”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/108-109, 1995.
27. Yazicioğlu, Selin. Shape Analysis of Historical and Contemporary Mosaic Works Using a Digital Tool. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
28. Yetkin, Şerare. Anadolu’da Türk Çini Sanatının Gelişmesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1972.