XV. Yüzyıl İslâm Siyaset Düşüncesinde Adalet ve Hükümdarlık: Celâleddîn Devvânî’nin Akkoyunlu ve Fârûkîler Hükümdarlarına Gönderdiği Adalet Risâleleri

Öz

Bu makale, XV. asır İslam siyaset düşüncesinde adaletin teorik temellerini ve pratik yönlerini ele almayı amaçlamaktadır. Makalede, XV. asır İslam siyaset düşüncesinin önde gelen âlimlerinden, Akkoyunlu ve Karakoyunlu Devletlerinde önemli konumlarda görev yapan ilim ve devlet adamı Celâleddin Devvânî’nin, dönemin iki farklı İslam coğrafyasında hüküm süren hükümdarlara yaptığı adalet çağrısı ele alınmış ve Akkoyunlu hükümdarı Sultan Yakub ile Fârûkîler hükümdarı II. Âdil Hân’a gönderdiği adalet risâleleri incelenmiştir. Bu risâleler çerçevesinde Devvânî’nin adalet anlayışı, siyasal otoriteye yüklediği sorumluluklar ve ulema tabakasına olan mesajı tahlil edilmiştir. Ayrıca Devvânî örnekliğinde ilim adamlarının toplumda adaletin tesis edilmesindeki rolleri ve sorumlulukları değerlendirilmiştir. Söz konusu risâlelerin fıkhî, ahlâkî ve siyasî açıdan analizi sonucunda Devvânî’nin adaleti, nefis terbiyesi, aile düzeni ve toplum yönetimi arasında hiyerarşik bir yapı içerisinde değerlendirdiği ve sultan adaletinin bütün adalet çeşitlerini kuşatan en üst ilke olarak konumlandırdığı görülmektedir. Bununla birlikte Devvânî, adalet-muhabbet ilişkisini ele almakla normatif düzenin ne tür ahlâkî zeminde tesis edilmesi gerektiğine dair önemli ipuçları sunmaktadır. Dolayısıyla Devvânî’ye göre adalet yalnızca bireysel ahlâkî bir ilke olmayıp toplumsal düzenin ve siyasal istikrarın kurucu unsurudur.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh
• İslam Siyaset Düşüncesi
• XV. Asır
• Celâleddin Devvânî
• Adalet
• Sultan Adaleti
• Sultan Yakub
• Sultan Âdil Hân
• Toplum

Justice and Sovereignty in Fifteenth-Century Islamic Political Thought: Jalāl al-Dīn al-Dawwānī’s Epistles on Justice Addressed to the Rulers of the Aq Qoyunlu and the Fārūqīs

Öz

The realization of justice in its various dimensions is possible only through a just conception of politics and through rulers committed to implementing such a conception. In this context, the article aims to examine the theoretical foundations and practical dimensions of justice in fifteenth-century Islamic political thought. The study focuses on Jalāl al-Dīn al-Dawwānī, one of the leading scholars of fifteenth-century Islamic political thought and a distinguished scholar-statesman who held prominent positions -most notably as a judge (qāḍī)- under the Aq Qoyunlu and Qara Qoyunlu states. It analyzes al-Dawwānī’s call for justice addressed to rulers governing two distinct Islamic regions of his time. In particular, the article examines the epistles on justice that al-Dawwānī composed in the form of letters to Sultan Yaʿqūb of the Aq Qoyunlu and Sultan ʿĀdil Khān II of the Fārūqīs. Within the framework of these epistles, the study analyzes al-Dawwānī’s conception of justice, its objectives, the nature of his appeal for justice, the responsibilities he assigns to political authority, and the message he directs to the scholarly class (ʿulamāʾ). Furthermore, taking al-Dawwānī as a case study, the article evaluates the roles and responsibilities of scholars in the establishment of justice within society. A juridical, ethical, and political analysis of these epistles demonstrates that al-Dawwānī conceptualizes justice within a hierarchical structure encompassing self-discipline, the order of the family, and the governance of society. He positions the justice of the ruler as the supreme principle that encompasses and integrates all other forms of justice. Moreover, by addressing the relationship between justice and love (maḥabba), al-Dawwānī offers significant insights into the moral foundations upon which normative order should be established. Accordingly, for al-Dawwānī, justice is not merely an individual moral virtue but a constitutive principle of social order and political stability.

Anahtar Kelimeler

• Fiqh
• Islamic Political Thought
• Fifteenth Century
• Jalāl al-Dīn al-Dawwānī
• Justice
• Royal Justice
• Sultan Yaʿqūb
• Sultan ʿĀdil Khān
• Society

Kaynakça

1. Anay, Harun. Celâleddin Devvânî: Hayatı, Eserleri, Ahlak ve Siyaset Düşüncesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994.
2. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin. Şu‘abu’l-Îmân. thk. Ebu Hâcir Muhammed Zaglûl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2000.
3. Câmî, Abdurrahman. Mesnevî-i Heft Evreng. thk. Murteza Müderris-i Geylânî. Tahran: Kitab-Furûşî-i Sadî, 1958.
4. Cevan, Ali Ardalan. “Risâle der-Tahkîk-i Adalet”. Mecelle-i Dânişkede-i Edebiyat ve Ulûm-ı İnsânî Dânişgâh-ı Firdosî-i Meşhed 3-4 (1993), 1167-1194.
5. Demirkol, Murat. “Ahlâk-ı Celâlî’nin Özgünlüğü: Ahlâk-ı Nâsırî ile Karşılaştırmalı Bir İnceleme”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2025), 367-405.
6. Devvâni, Ali. Şerh-i Zindegânî-i Celâleddin-i Devvânî. Kum: Çâphân-i Hikmet, ts.
7. Devvânî, Celâleddin. Ahlâk-ı Celâlî. thk. Abdullah Mesûd Ârânî. Tahran: İntişârât-ı Ittılaât, 2. Basım, 1393.
8. Devvânî, Celâleddin. Divan-ı Mezalim: İslam Tarihinde Yüksek Yargı ve Denetim Kurumu. thk. Habibullah Habib. İstanbul: İFAV, 2022.

9. Devvânî, Celâleddin. Risâle der-Beyân-ı Mâhiyet-i Adalet. İran Meclis Kütüphanesi, ts.
10. Devvânî, Celâleddin. Risâle-i Adalet. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, ts.
11. Gazâlî, Muhammed b. Ahmed. Nasîhatü’l-Mülûk. thk. Celal Hümâî. Tahran: Neşriyât-ı Kitâbhâne-i Tahran, ts.
12. Handmîr, Gıyâseddin. Târihu Habîbi’s-Siyer fî Ahbârı Efrâdi’l-Beşer. thk. Muhammed Debîr Seyâkî. 4 Cilt. Tahran: İntişârât-ı Hayyâm, 3. Basım, 1362.
13. Hayrbeytî, Mahmud b. İsmail el-. ed-Dürretü’l-Garrâ’ fî Nasîhati’s-Selâtîn ve’l-Kudât ve’l-Ümerâ’. Riyad: Mektebetü Nezar Mustafa el-Bâz, ts.
14. Hirevî, Molla Ali el-Kârî el-. el-Esrâru’l-Merfû‘a fi’l-Ahbâri’l-Mevzû‘a. thk. Muhammed Sabbâg. Beyrut: Dâru’l-Emâne, ts.
15. Hirevî, Necib Mâil. “Risâle der-Tahkîk-i Adalet”. Macmûa-i Resâil-i Hattî-i Farsî. 60-72. Tahran: Bunyâd-ı Pujohişhâ-i İslâmî-i Âstân-ı Kuds-ı Rezavî, 1368.
16. Hirevî, Necib Mâil. “Tahkîk-i Adalet”. Neşriye-i Mişkât 18-19 (1988), 35-47.
17. Isfahanî, İsmail b. Muhammed el-Cevzî el-. et-Tergîb ve’t-Terhîb. thk. Eymen b. Salih. 3 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1. Basım, 1993.
18. İbnu’r-Raf‘a, Ahmed b. Muhammed. Kifâyetü’n-Nebîh fî Şerhi’t-Tenbîh. thk. Muhammed Server Mecdî. 21 Cilt. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2009.
19. Kazım, Musa. “Adalet”. Sırât-ı Mustakîm 1/13 (1908), 197-198.
20. Konukçu, Enver. “Fârûkîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/182-183. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
21. Kömbe, İlke. “Otorite (Auctoritas) ile Otoritenin Kullanımı (Potestas) Açısından Halife-Sultan Kavramı”. İslâm Düşünce Tarihinde Otorite Kavramı. ed. Mehmet Fatih Yalçın - İbrahim Aksu. 11-44. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
22. Mâverdî, Ali b. Muhammed b. Habib. Edebü’d-Dünyâ ve’d-Dîn. thk. Mustafa Sakkâ. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Ulûm, 1988.
23. Mişkât, Muhammed Âka. “Risâle-i Adalet”. Sâlnâm-i Pars 20. Yıl (1945), 118-126.
24. Nizâmu’l-Mülk. Siyâsetnâme. thk. Yusuf Hüseyin Bekkâr. Katar: Dâru’s-Sakâfe, 2. Basım, 1986.
25. Özdemir, Muhammet. “Gazâlî’de Adalet: İnsanı İlâhî ve İktisâdî Bir Adalette Temsil Etmek”. Adalet Kuramları. ed. Mehmet Akkurt - Derya Sakin Hanoğlu. 55-77. İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2024.
26. Rumlu, Hasan. Ahsenü’t-Tevârîh. thk. Charles Norman Seddon. Tahran: İntişârât-ı Kitâphâne-i Şems, 1931.
27. Senâî Gaznevî. Tarîku’t-Tahkîk. thk. Ali Muhammed Müezzinî. Tahran: İntişârât-ı Âye, 1. Basım, 1956.
28. Sümer, Faruk. “Akkoyunlular”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/270-274. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
29. Şîrâzî, Hâfız. Dîvân. thk. Muhammed Kazvînî - Kasım Gani. Tahran: Çâp-ı Sînâ, 1941.
30. Şukûhî, Ebulfazl. “Âşnâyî bâ-Mîrâs-ı Siyâsî-i Endîşmendân-ı Müselman: Zindegî ve Endîşe-i Siyâsî-i Celâleddin Devvânî”. Fasl-nâm-i Îlmî-Pujohişî Ulûm-ı Siyâsî-Dânişgâh-ı Bâkıru’l-Ulûm 3 (1998), 235-285.
31. Şüşterî, Kadı Seyyid Nurullah. Mecâlisü’l-Mü’minîn. 2 Cilt. Tahran: Kitap-Furûşî İslâmiye, 1365.
32. Tabrânî, Ebu’l-Kasım Süleyman b. Ahmed et-. el-Mu‘cemu’l-Evsat. thk. Tarık b. İvazullah Ebu Mu‘âz - Ebu’l-Fazl Abdulmuhsin el-Hüseynî. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Haremeyn, 1995.
33. Tartûsî, Abdulmunim Mustafa et-. el-Ahkâmü’s-Sultâniyye ve’s-Siyâsetü’ş-Şer’iyye. İstanbul: Guraba Yayınları, 2016.
34. Tûsî, Nasîrüddin. Ahlâk-ı Nâsırî. thk. Edib Tihrânî. Tahran: Sâzmân-ı İntişârât-ı Câvîdân, 1967.
35. Ulvânî ez-Zeiîrî, Enver Ferec. Celâleddin ed-Devvânî ve Ârâuhu’l-Kelâmiyye ve’l-Felsefiyye ve’s-Sûfiyye ve’l-Ahlâkiyye. Kahire: Dârü’l-İmâmi’r-Râzî, 1442.