Müftüzâde Abdurraûf el-Antâkî ve Şerhu Risâleti Hakâiku’l-Beyân Adlı Eseri

Öz

Antakya bölgesi, tarih boyunca pek çok âlim yetiştirmiş ve diğer bölgelerdeki ilim erbabı için de önemli bir uğrak merkezi olma özelliğini korumuştur. Bölgenin önemli isimlerinden biri olan Müftüzâde Abdurraûf Efendi (1820-1899), Osmanlı’nın son döneminde yetişmiş hem bir müderris hem de Antakya’daki ilk kütüphanenin kurucusu olarak bölge kültürüne büyük katkılar sunmuştur. Bu çalışma, müellifin Mehmed Tâhir Efendi (öl. 1266/1850)’ye ait olan Hakâiku’l-beyân risâlesi üzerine kaleme aldığı Şerhu risâleti Hakâiki’l-beyân isimli eserini merkezine alarak genel bir tahlil sunmaktadır. Söz konusu eserde, aralarında varlıksal (ontolojik) bir bağımlılık bulunan vaz' ve beyân gibi iki temel ilmi eşzamanlı olarak incelemesi, onu literatürdeki diğer çalışmalardan ayıran dikkat çekici bir nitelik olarak görülebilir.Şerhin en dikkat çekici yönü, genel dili Arapça olmasına karşın, zihinsel tasavvuru güç olan istiare bahislerini öğrencilerin daha kolay kavrayabilmesi amacıyla Osmanlı Türkçesi ile açıklamasıdır. Bu pedagojik “hibrit” (iki dilli) yaklaşım, 19. yüzyıl Osmanlı eğitim sistemindeki dil tercihlerini ve medrese/rüşdiye geleneğindeki pratik dönüşümü yansıtmaktadır. Çalışmada, Abdurraûf Efendi’nin hayatı, ilmî çalışmaları ve kütüphane kuruculuğu incelenerek kendisinin klasik dil bilimlerinden olan vaz‘ ve belâgat ile yerel eğitim ihtiyaçları arasında köprü kuran ve Antakya’nın son dönem Osmanlı ilmî kimliğini temsil eden biri olarak nitelendirilebileceğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Dilbilim
• Vaz‘
• Osmanlı Dönemi
• Müftüzâde Abdurraûf el-Antâkî

Müftüzâde Abdurraûf El-Antâkî And His Work Titled Sharh Risālat Ḥaqā’iq Al-Bayān

Öz

The region of Antakya has cultivated numerous scholars throughout history and served as a significant hub for intellectuals from other regions. One such distinguished figure is Müftüzâde Abdurraûf Efendi (1820-1899), a late Ottoman scholar who made substantial contributions to the regional culture as both a mudarris (teacher) and the founder of the first library in Antakya. This study provides a comprehensive analysis of his work, Sharh Risalat Haqa’iq al-Bayan, a commentary on Tahir Efendi’s treatise. The work holds a significant place in the literature for integrating the sciences of wad‘ (positing of words) and bayan (eloquence), which share an ontological dependency. The most remarkable originality of this commentary lies in its use of Ottoman Turkish to explain the complex concept of istia‘rah (metaphor)—despite the primary language of the text being Arabic—to facilitate student comprehension. This pedagogical "hybrid" approach reflects the linguistic preferences within the 19th-century Ottoman educational system and the practical transformations in the madrasa and rushdiye traditions. The study examines Abdurraûf Efendi’s life, scholarly works and role as a library founder, concluding that he was a prominent scholar and teacher who bridged the gap between classical linguistic disciplines such as vaz‘ and belâgat and local educational needs, and who represented the late-Ottoman scholarly identity of Antioch.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Linguistics
• Ottoman Period
• Müftüzâde Abdurraûf al-Antâkī

Kaynakça

1. Abdurraûf Efendi, Ahmed Ref’et Abdurraûf b. Hacı Ebûbekir. el-Mecmûatü’l-ahaviyye/ el-Müştemil ‘alâ erba‘ resâil. Kudüs: Ulusal Kütüphane, 990018562030205171, https://www.nli.org.il/ar/books/NNL_ALEPH990018562030205171/NLI.
2. Abdurraûf Efendi, Ahmed Ref’et Abdurraûf b. Hacı Ebûbekir. Risâle fi’l-beyân. (el-Mecmûatü’l-ahaviyye İçinde) Mısır: el-Matba‘atü’l- Kübrâ’l-Mîriyye, 1. Basım, 1300/1883.
3. Abdurraûf Efendi, Ahmed Ref’et Abdurraûf b. Hacı Ebûbekir. Risâletü’l-ferâiz. (el-Mecmûatü’l-ahaviyye İçinde) Mısır: el-Matba‘atü’l- Kübrâ’l-Mîriyye, 1. Basım, 1300/1883.
4. Abdurraûf Efendi, Ahmed Ref’et Abdurraûf b. Hacı Ebûbekir. Risâle fi ‘ilmi Âdâbi’l-bahs. (el-Mecmûatü’l-ahaviyye İçinde) Mısır: el-Matba‘atü’l- Kübrâ’l-Mîriyye, 1. Basım, 1300/1883.
5. Abdurraûf Efendi, Ahmed Ref’et Abdurraûf b. Hacı Ebûbekir. Risâle fî ‘ilmi’l-Mantık. (el-Mecmûatü’l-ahaviyye İçinde) Mısır: el-Matba‘atü’l- Kübrâ’l-Mîriyye, 1. Basım, 1300/1883.
6. Abdurraûf Efendi, Ahmed Ref’et Abdurraûf b. Hacı Ebûbekir. Risâle fi’l- Âdâb. Mekke: el-Matba‘atü’l-Mîriyye, 1. Basım, 1320/1903.
7. Abdurraûf Efendi, Ahmed Ref’et Abdurraûf b. Hacı Ebûbekir. Şerhu risâleti Hakâiki’l-beyân fi ‘ilmeyi’l-vaz‘i ve’l-beyân. Mekke: el-Matba‘atü’l-Mîriyye, 1. Basım, 1320/1903.
8. Akdağ, Ahmet. “Telhîsü'l-Miftâh'ın Tercüme ve Şerhlerine Göre Tevcîh Sanatı”, İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 2/8 (2019), 583-595.

9. Bahçeci, Gönül. H. 1284 / M. 1867-1868 (35 No’lu) Antakya Şer‘iyye Sicili. Hatay: Mustafa Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
10. Barlak, Eyup. “Ahmed Hamdî’nin “Belâgat-I Lisân-ı ‘Osmânî” ve Ahmed Cevdet Paşa’nın “Belâgat-I ‘Osmâniyye” Adlı Eserlerinin Mukâyesesi”, Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 4/2 (2016), 1-16.
11. Buzpınar, Şit Tufan. “Nakîbü’l-eşrâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/322-324. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
12. Çelik, Mehmet Yusüf. 50 No’lu Antakya Şer‘iyye Sicili (H.1316-1318/M.1898/1901). Hatay: Mustafa Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
13. Fazlıoğlu, Şükran. “Vaz‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/576-578. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
14. Güfta, Hüseyin. “20. Yüzyıl Antakyalı Şairlerden Yahyâ-zâde Âsaf’ın Şiirlerinde Divan Geleneği Unsurları”. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6/12 (2009), 41-69.
15. Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Beyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/22-22. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
16. Işık, Ayhan. Meşîhat Arşivi Belgeleri Işığında Seyyidler ve Nakîbü’l-eşrâlık Müessesesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
17. Işık, Ayhan. “Osmanlı Devleti’nde Nakîbü’l-eşrâflık Müessesesi ve Nakîbü’l-eşrâf Kaymakamları”. Alevilik Araştırmaları Dergisi 10/5 (2015), 185-228.
18. İnsanokur. “Kitap, Kütüphane ve Hatay’da Kütüphane Kültürü”. Erişim 29 Nisan 2022. https://www.insanokur.org/kitap-kutuphane-ve-hatayda-kutuphane-kulturu-muslum-kabadayi/ Kara, Adem. XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Antakya. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
19. Karaismailoğlu, Adnan “Altıparmak Mehmed Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/542. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
20. Kılıç, Atabey. Belâgat-ı Lisân-ı Osmânî. Kayseri: Laçin Yayınları, 1. Basım, 2007.
21. Kuşçu, Ali. ’Unkûdu’z-zevâhir fi’s-sarf. Kahire: Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, 2001.
22. Küçük, Hasan. Şerîf Ahmed B. Yûsuf’un Risâle Fî ‘Ulûmi’l–Belâga Adlı Eserinin Tahkîki ve Osmanlıca Tercümesinin Latinize Edilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.