Erken Dönem Sûfîlerinde Sosyal Ağ Analizi: Sülemî’nin Tabakât’ı Bağlamında İlişki Türleri ve Tabakalardaki İrtibat Ağları

Öz

Bu makale, Ebû Abdurrahmân es-Sülemî’nin (öl. 412/1021) Tabakâtü’s-sûfiyye’si merkezinde yürütülen monografik bir inceleme olup eserdeki tabakalarda zikredilen sûfîler arası irtibat türlerini ve bu irtibatların teşkil ettiği ilişki ağlarını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Sülemî’nin biyografilerine yer verdiği sûfîlerin yaşadıkları dönem 161/777-378/988 yılları arasına tekabül ederken coğrafî yoğunlaşma ise Irak, İran, Mısır, Suriye, Hicaz ve Horasan havzalarında belirginleşmektedir. Dolayısıyla çalışmanın zaman ve mekân sınırları Tabakât’ın sunduğu tarihsel ve bölgesel çerçeve ele alınarak tayin edilmiştir. Tasavvuf geleneğinde silsilenin işlevi dikkate alındığında, erken dönem sûfî çevrelerin tesir-teessür ilişkilerinin ağ düzeyinde görünür kılınması bakımından bu çalışma mümeyyiz bir karakter arz eder. Metin analizi yöntemine başvurulan çalışmada, Tabakât’tan derlenen veriler kavramsal ve biyografik ölçütlerle tasnif edilerek kategorize edilmiş ve elde edilen bulgular nicel ve nitel olarak değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Eserde yer yer farklı bağlamlarda kullanılmışsa da genel bütünlük içinde sûfîler arası irtibat türleri arasında sohbet ilişkisinin belirgin bir şekilde öne çıktığı tespit edilmiştir. Ayrıca sohbet kavramının kullanım aralığı dikkate alındığında, süreçle hoca-talebe ilişkisinden mürşid-mürid ilişkisine evrildiği yönünde bir intiba ortaya çıkmaktadır. Bunun yanında sûfîler arası ilişki ağının başlarda daha sınırlı ve tek yönlü bir görünüm arz ederken süreçle irtibatların çoğaldığı ve çok yönlü bir yapıya büründüğü görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Ebû Abdurrahmân es-Sülemî
• Tabakâtü’s-sûfiyye
• İlişki Türü
• İrtibat Ağı

Social Network Analysis Among Early Sufis: Types of Relationships and Networks of Connections in Al-Sulamī’s Ṭabaqāt

Öz

This article presents a monographic study centered on Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Sulamī’s (d. 412/1021) Tabāqāt al-Ṣūfiyya. It aims to identify the principal types of interconnection among the Sufis mentioned in its successive “generations” (ṭabaqāt) and to delineate the interaction networks constituted by these ties. The temporal horizon of the biographies largely corresponds to 161/777–378/988, while the principal geographical concentrations emerge across Iraq, Iran, Egypt, Syria, the Ḥijāz, and Khurāsān. Accordingly, the study’s temporal and spatial boundaries are defined by the historical and regional framework provided by the Tabāqāt itself. Given the constitutive function of the silsila (chain of transmission) in the Sufi tradition, the article is distinguished by its attempt to render early Sufi circles’ patterns of influence and reception (taʾthīr/taʾaththur) visible at the level of networks. Methodologically, the article employs close textual analysis. Data extracted from the Tabāqāt are categorized and coded through conceptual and biographical criteria, then reorganized into datasets that enable systematic comparison across generations and regions. The resulting findings are evaluated through a combined qualitative and quantitative approach. Although key expressions sometimes appear in varying contexts, the overall texture of the work indicates that companionship/association (ṣuḥba; sohbet) emerges as the most salient mode of linkage among Sufis. Moreover, attention to the semantic range of ṣuḥba suggests an apparent shift over time from a teacher–student relationship toward a more explicit murshid–murīd configuration. In parallel, the Sufi interaction network appears, in the earlier layers, relatively limited and largely unidirectional; yet as the process unfolds, connections multiply and the network acquires a more complex, multi-directional structure.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Sulamī
• Tabāqāt al-Ṣūfiyya
• Relationship Type
• Connectivity network

Kaynakça

1. Aladağ, Fatma. “Dijital Beşerî Bilimler ve Türkiye Araştırmaları: Bir Literatür Değerlendirmesi”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 18/36 (2020), 773-796.
2. Atsız, Atike Çiçek. “Tasavvuf Tabakât Literatürü Ekseninde Bir Sûfînin Portresine Bütüncül Bakış: Zünnûn el-Mısrî Örneği”. Kadim Akademi SBD 7/2 (2023), 115-136.
3. Bağdâdî, el-Hatîb el-. el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Meârifi’l-Osmânî, 1357.
4. Demirli, Ekrem. “Tasavvufun Bir Din Bilimi Haline Gelmesi: Ümmi Geleneğin Dönüşme Süreci Nesnel Bilim Alanının Genişlemesi”. Journal of Balkan Studies I/1 (2021), 7-37.
5. Eraslan, Soner. “Ebû Abdurrahman es-Sülemî’nin Tabakâtü’s Sûfiyye’sindeki Sûfî Tabakaları: Bölge-Şehir Dağılımının Serencâmı ve İşaret Edilen Sûfî Havzaları”. Hitit İlahiyat Dergisi 22/2 (2023), 549-568.
6. Erginli, Zafer (ed.). Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. çev. Zafer Erginli vd. İstanbul: Kalem Yayınevi, 2006.
7. Haksever, Elif - Yılmaz, Rahile Kızılkaya. “Sosyal Ağ Analizinin İsnad Verilerine Uygulanması: İbn Mes‘ûd Rivayet Ağı Örneği”. HADITH 14 (31 Temmuz 2025), 56-98.
8. Isfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdullah b. İshak el-. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiya. Mısır: Matbaatü’s-Saâde, 1974.

9. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b Mükerrem b Ali el-Ensârî İbn. Lisanü’l-Arab. Beyrut : Dâru’l-Ma’arif, t.y.
10. İbnü’s-Salâh. Mukaddimetü İbni’s-Salâh. thk. Nureddin Itr. Dârü’l-Fikr: Beyrut, 1982.
11. Kelâbâzî, Ebu Bekr Muhammed b İbrahim el-Buhari. et-Taarruf li-Mezhebi Ehli’t-tasavvuf. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
12. Kuşeyrî, Abdulkerim el-. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyrî Risalesi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul : Dergah Yayınları, 2016.
13. Ma’lûf, Luvis b Nikola el-Ma’luf el-Yesui. el-Müncid fî’l-Luga ve’l-A’lam. Beyrut : Dârü’l-Meşrik (Dar el-Machreq), 2003.
14. Muhammed, Yusuf Hattar. el-Mevsuatü’l-Yusufiyye bi Beyâni Edilleti’s-sufiyye. Dımaşk: Dârü’t-takva, 2003.
15. Özdirek, Recep - Çavuşoğlu, Ali Hakan. “Süfyân es-Sevrî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 38. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2010. https://islamansiklopedisi.org.tr/sufyan-es-sevri
16. Saklan, Bilal. Hadis Tarihinde Muhaddis Sufîler. İstanbul: İnsan Yayınları, 2012.
17. Saraçoğlu, Tuba Nur. “Dijital Beşerî Bilimler Bağlamında İlahiyat/İslâmî İlimler”. İslam Tetkikleri Dergisi 12/2 (2022), 845-891.
18. Saraçoğlu, Tuba Nur. Siyerde İsnâd (İbn Sa‘d’ın Rivayet Ağları). Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 2023.
19. Sülemî, Ebû Abdurrahman Muhammed b Hüseyin es-. “Âdâbü’s-sohbe ve Hüsnü’l-‘uşre”. Mecmua-i Âsâr-i Ebu Abdurrahman Sülemî. thk. Meir J. Kister. Tahran : Merkez-i Neşr-i Danişgahi, 1369hş.
20. Sülemî, Ebû Abdurrahman Muhammed b Hüseyin es-. “Cevâmiu Âdâbi’s-Sûfiyye”. Mecmua-i Âsâr-i Ebu Abdurrahman Sülemî. thk. Etan Kohlberg. Tahran : Merkez-i Neşr-i Danişgahi, 1369hş.
21. Sülemî, Ebû Abdurrahman Muhammed b Hüseyin es-. “Kitâbu Sülûki’l-ârifîn”. Mecmua-i Âsâr-i Ebu Abdurrahman Sülemî. thk. Süleyman Ateş. Tahran : Merkez-i Neşr-i Danişgahi, 1369hş.
22. Sülemî, Ebû Abdurrahman Muhammed b Hüseyin es-. “Mâ et-Tasavvufu ve Men es-Sûfî”. Mecmua-i Âsâr-i Ebu Abdurrahman Sülemî. thk. Muhammed Sûrî. Tahran : Merkez-i Neşr-i Danişgahi, 1369hş.
23. Sülemî, Ebû Abdurrahman Muhammed b Hüseyin es-. Tabakâtü’s-Sûfiyye: İlk Zâhid ve Sûfîler. çev. Abdurrezzak Tek. Bursa: Bursa Akademi, 2018.
24. Sviri, Sara. “İbn Münâzil’in İzinde: Bağdat ve Nişabur’da İlk Tasavvuf Mektepleri”. çev. Hicret Karaduman. Umde Dini Tetkikler Dergisi 3/2 (2020), 267-298.
25. Tan, M. Nedim. Bir Dinî İdealin İfade Biçimleri: Râbia el-Adeviyye’den Kalanlar. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2020.
26. Tosun, Necdet. “Silsile”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/206-207. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2009.
27. Uyar, Mehmet. Sülemî’nin Tabakât’ında Sûfî Çevreler. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
28. Yıldırım, Ahmet. Tasavvufun Temel Öğretilerinin Hadislerdeki Dayanakları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2013.
29. Yılmaz, Necdet vd. (ed.). Erken Dönem Sûfîlerinin Tabakât Literatüründeki Portreleri. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2025.