Ahlaki Öznenin İnşasında İbadet Disiplini: Akseki’nin Kant’la Diyaloğu Üzerinden Bir Çözümleme

Öz

Bu çalışma, Ahmet Hamdi Akseki’nin ahlak düşüncesini, ibadetin ahlaki öznenin inşasındaki rolü ekseninde ve Kant’ın ahlak felsefesiyle diyalog içinde inceler. Hareket noktası, ahlak yasasının evrensel normatif formu ile bu formun gündelik hayatta sürdürülebilirliği arasındaki gerilimdir. Akseki, Kant’ın menfaatsiz ödev idealini paylaşmakla birlikte, salt akli temellendirmenin ortalama insanı arzular karşısında ödeve sadık tutmaya yetmediğini, bu yüzden normatif ilkeyi yaşantıya yerleştiren pratik bir disipline ihtiyaç bulunduğunu savunur. Çalışmanın amacı bu mekanizmayı yeniden kurmaktır; önemi ise Akseki’yi ahlaki öznenin inşasını mesele edinen bir ahlak düşünürü olarak okumasında yatar. Yöntem olarak, Kant’ın temel metinleriyle Akseki’nin eserlerini birlikte okuyan karşılaştırmalı bir metin çözümlemesi benimsenmiştir. Akseki’nin ibadeti Kant tartışmasının içinde temalaştırmadığı dikkate alınarak, ibadet-ahlak ilişkisi onun eleştirisine atfedilmemiş, kendi külliyatından yeniden kurulmuştur. İnceleme, iki düşünürün menfaatsiz vazife idealinde ve ritüalizm eleştirisinde yakınlaştığını, ancak ahlaki sürekliliğin zemininde ayrıştığını göstermektedir: bu zemin Kant’ta aklın postulatı, Akseki’de vahyin otoritesidir. Sonuçta ibadetin, vicdanı teyakkuzda tutma, havf-recâ dengesini kurma, iradeyi terbiye etme ve niyeti ihlâsla arındırma işlevleriyle normatif yasayı yerleşik bir ahlaki karaktere dönüştürdüğü ortaya konmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Felsefesi
• Ahlak
• Ahmet Hamdi Akseki
• Immanuel Kant
• İbadet

The Discipline of Worship in the Construction of the Moral Subject: Akseki in Dialogue with Kant

Öz

This study examines the role of worship (ibadet) in the construction of the moral subject in the thought of Ahmet Hamdi Akseki, read in dialogue with Immanuel Kant. Its point of departure is a tension in modern moral philosophy: the gap between the moral law’s universal form and its sustainability in passion-driven human life. The aim is to reconstruct the practical mechanism by which an abstract law becomes a lived, enduring character, reading Akseki as a moral philosopher of subject-formation. Akseki endorses the Kantian ideal of acting from duty and the demand for a ground independent of inclination, yet argues that a purely rational grounding cannot keep the ordinary agent faithful to duty against the pull of the passions, and calls for a concrete discipline that anchors duty in everyday conduct. Methodologically, the article is a comparative textual analysis that engages Kant’s own primary texts alongside Akseki’s principal works. Since Akseki does not thematize worship within his discussion of Kant, the link between worship and moral formation is reconstructed from his broader corpus rather than ascribed to his critique. The analysis finds that the difference is not one of absence but of the ground and its mode of operation: both anchor morality beyond inclination and converge on disinterested duty and the worthlessness of mere ritual, diverging only over whether that ground is a postulate of autonomous reason or the authority of revelation. Identifying four functions through which worship builds the moral subject (keeping conscience vigilant, balancing fear and hope, disciplining the will, and purifying intention through sincerity), it concludes that worship so understood turns the normative law into a settled moral character, contributing to the Akseki-Kant literature from the neglected angle of worship.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Religion
• Ethics
• Ahmet Hamdi Akseki
• Immanuel Kant
• Worship

Kaynakça

1. Akseki, Ahmed Hamdi. Ahlâk Dersleri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 5. Basım, 2016.
2. Akseki, Ahmed Hamdi. İslâm Dîni: İtikat, İbâdet, Ahlâk. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 20. Basım, 1969.
3. Akseki, Ahmed Hamdi. İslâm Fıtrî, Tabiî ve Umûmî Bir Dindir. İstanbul: Sebil Yayınevi, 2004.
4. Akseki, Ahmed Hamdi. “İslâm’da İbadetin Felsefesi-II”. İslâm-Türk Ansiklopedisi Muhitülmaarif Mecmuası 2/72 (1947), 2-4.
5. Akseki, Ahmed Hamdi. “İslâm’da İbadetin Felsefesi-III”. İslâm-Türk Ansiklopedisi Muhitülmaarif Mecmuası 2/73 (1947), 2-4.
6. Akseki, Ahmed Hamdi. “İslâm’da İbadetin Felsefesi-IV”. İslâm-Türk Ansiklopedisi Muhitülmaarif Mecmuası 2/74 (1947), 2-3.
7. Akseki, Ahmed Hamdi. “Kur’an’ın Baş Emirleri: Allah’a İbadetin Felsefesi”. İslâm-Türk Ansiklopedisi Muhitülmaarif Mecmuası 2/71 (1947), 2-4.
8. Akseki, Ahmed Hamdi. Müslümana Büyük İlmihal: Dinî Dersler. İstanbul: Üç Dal Neşriyat, 1971.

9. Aydın, Mehmet S. “Ahmet Hamdi Akseki’nin Ahlak Felsefesi”. Ahmet Hamdi Akseki (Sempozyum). ed. Hüseyin Arslan - Mehmet Erdoğan. 21-30. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004.
10. Bolay, Süleyman Hayri. “Ahmet Hamdi Akseki”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/293-295. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
11. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâil. el-Câmi’u’s-sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
12. Büyük, Celal. “Ahmed Hamdi Akseki’nin Ahlak Felsefesinde Vicdan ve Ahlaki Müeyyide”. İlahiyat Akademi 9 (2019), 27-52.
13. Demir, Osman. “Vicdan”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 43/100-102. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2013.
14. Durak, Nejdet. “Ahmet Hamdi Akseki’nin Ahlâk Felsefesinde Erdem-Mutluluk İlişkisi”. Ahmet Hamdi Akseki Sempozyumu. 133-154. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
15. Erdem, Hüsamettin. “Ahmet Hamdi Akseki’nin Din Dışı Ahlâk Anlayışlarına Getirdiği Bazı Eleştiriler”. Ahmet Hamdi Akseki Sempozyumu. 103-114. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
16. Kahraman, Abdullah. “Ahmet Hamdi Akseki’nin Eserlerinde Hikmet-i Teşrî’”. Ahmet Hamdi Akseki Sempozyumu. 279-296. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
17. Kant, Immanuel. Ahlâk Metafiziğinin Temellendirilmesi. çev. İoanna Kuçuradi. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 2002.
18. Kant, Immanuel. Arı Usun Eleştirisi. çev. Aziz Yardımlı. İstanbul: İdea Yayınevi, 1993.
19. Kant, Immanuel. Eğitim Üzerine. çev. Ahmet Aydoğan. İstanbul: Say Yayınları, 2013.
20. Kant, Immanuel. Pratik Aklın Eleştirisi. çev. İoanna Kuçuradi vd. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 1999.
21. Kant, Immanuel. Saf Aklın Sınırları Dahilinde Din. çev. Suat Başar Çağlan. Konya: Literatürk Academia, 2017.
22. Karaman, Hüseyin. “Ahmet Hamdi Akseki’de Ahlâkın Temellendirilmesi Problemi”. Ahmet Hamdi Akseki Sempozyumu. 93-101. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
23. Kerimoğlu, Özkan. “Ahmet Hamdi Akseki’nin Sorumluluk Anlayışının Ahlak Felsefesi Açısından Değerlendirilmesi”. Akdeniz İlahiyat Dergisi 3 (2026), 27-42.
24. Topaloğlu, Fatih. “Ahlâkın Temeli Üzerine Bir Tartışma: Ahmet Hamdi Akseki-Immanuel Kant”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2013), 349-364.
25. Yalın, Salih. “Ahmet Hamdi Akseki’de Ahlaki Sorumluluk”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/38 (2015), 209-225.