Tarihsel Bir Nesneden Sembolik Bir Anlam Alanına: Zülfikar Kılıç

Öz

Bu makale, İslam tarihine dair literatürde sıkça anılan Zülfikar kılıcı, tarihsel kökenleri, maddi niteliği ve zamanla kazandığı sembolik anlamlar çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın amacı, erken dönem İslam kaynaklarında Zülfikar’ın sahip olduğu tarihsel konum ile sonraki yüzyıllarda sembolik, ideolojik ve menkıbevî anlatılarla şekillenen tasavvur arasındaki ayrımı ortaya koymaktır. Araştırma nitel yöntemle yürütülmüş; erken dönem siyer, megâzî ve tarih kaynakları esas alınarak rivayetler kronolojik ve karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Bulgular, Zülfikar’ın Bedir Savaşı sonrasında ganimet olarak Hz. Peygamber’e intikal ettiğini ve ilk dönemlerde taşıdığı değerin bu aidiyete dayandığını göstermektedir. Bununla birlikte ilerleyen yüzyıllarda kılıcın Hz. Ali ile özdeşleştirildiği, şekli ve mahiyeti hakkında tarihsel temeli zayıf anlatıların yaygınlaştığı tespit edilmiştir. Özellikle iki uçlu Zülfikar tasviri ve “Lâ seyfe illâ Zülfikar ve lâ fetâ illâ Ali” ifadesi, sonraki dönemlerde şekillenen mezhebî söylemin belirgin ürünleri olarak öne çıkmaktadır. Bu çerçevede Zülfikar, tarihsel bir nesne olmanın ötesinde, kültürel ve sembolik anlamlar etrafında yeniden üretilen bir temsil unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Siyer
• Hz. Ali
• Zülfikar
• Kılıç

From a Historical Object to a Symbolic Realm of Meaning: The Sword Zulfiqar

Öz

This article examines the sword of Zulfiqar, frequently mentioned in the literature on Islamic history, within the framework of its historical origins, material characteristics, and the symbolic meanings it acquired over time. The primary aim of the study is to distinguish between Zulfiqar’s historically verifiable status in early Islamic sources and the later interpretations shaped by symbolic, ideological, and legendary narratives. Employing a qualitative research methodology, the study is based on a critical reading of early sīra, maghāzī, and historical sources, with reports analyzed through chronological and comparative methods. The findings indicate that Zulfiqar came into the possession of the Prophet Muhammad as war booty following the Battle of Badr, and that its early significance derived mainly from its association with the Prophet. However, in subsequent centuries, the sword increasingly became identified with ʿAlī ibn Abī Ṭālib, and narratives concerning its form, function, and origin expanded beyond firm historical evidence. In particular, representations of Zulfiqar as a double-pointed sword and the widespread formula “Lā sayfa illā Zulfiqār wa lā fatā illā ʿAlī” (“There is no sword like Zulfiqar and no hero like ʿAlī”) are shown to be products of sectarian memory and ideological discourse rather than early historical fact. The study further demonstrates that Zulfiqar gradually transformed from a concrete historical object into a symbolic figure circulating in religious, literary, and visual culture. As a result, the sword came to represent ideals such as justice, courage, and legitimacy, while its material reality receded into the background. Within this framework, Zulfiqar emerges as a symbolic object reconstructed around cultural and symbolic meanings, beyond being merely a historical object.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Sīra
• Alī b. Abī Tālib
• Zulfiqar (Dhu’l-Faqār)
• Sword

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs. Thk. Abdülhamid b. Ahmed b. Yusuf. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2000.
2. Alâî, Ebû Saîd Salâhuddîn Halîl b. Keykeldî. Câmi‘u’t-tahsîl fî ahkâmi’l-merâsîl. Thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1986.
3. Amâsî, Muhyiddin İbnü’l-Hatîb. Ravdu’l-ahyâr el-muntehab min rebîi’l-ebrâr. Haleb: Dâru’l-Kalemi’l-Arabî, 1423/2001.
4. And, Metin. Ritüelden Drama (Kerbela-Muharrem-Ta‘ziye). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.
5. Arûsî, Abd Ali b. Cum‘a. Tefsîru nuru’s-sakaleyn. Thk. es-Seyyid Ali Âşûr. Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, t.y.
6. Aydın, Hilmi. Sultanların Silahları-Topkapı Sarayı Silah Koleksiyonu. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2012.
7. Aydüz, Salim. “Osmanlı Silahları, Silah Üretim Merkezleri ve Literatürü Tarihi”. Tarih Okulu Dergisi 10 (Mayıs-Ağustos, 2011), 1-37.
8. Altuğ’un Atölyesi. “Bıçak Yapımı, Damascus Çelik “Sobral” Model Bowie Bıçak”. YouTube. Yayın Tarihi 9 Şubat 2026. https://www.youtube.com/watch?v=kJbug5OceuY

9. Bağcı, Serpil. “Metinlerden Resimlere: El Yazma Tasvirlerinde Hz. Ali”. Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali. Haz. Ahmet Yaşar Ocak. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2005.
10. Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ. Ensâbü'l-eşrâf. Thk. Süheyl Zekkâr-Riyad Ziriklî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
11. Bozkurt, Nebi. “Kılıç”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/405-407. İstanbul: TDV Yayınları, 2002.
12. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. Thk. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 2001.
13. Cevâd Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. Beyrut: Dâru’s-Sâkî, 2001.
14. Çavuşoğlu, Mehmed. Yahyâ Bey Dîvânı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1977.
15. Çetin, İsmet. Türk Edebiyatında Hz. Ali Cenknâmeleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1997.
16. Demir, Necati-Dursun Erdem, Mehmed. Hz. Ali Cenkleri. Ankara: Destan Yayınları, 2007.
17. Diriliş Ertuğrul. “Diriliş Ertuğrul 1. Bölüm-“Zülfikardan Gayrı Kılıç, Ali’den Gayrı Yar Olmaz” YouTube. Yayın Tarihi 10 Şubat 2026. https://www.youtube.com/watch?v=86Ynl-fvd_c
18. Diyârbekrî, Hüseyin b. Muhammed b. el-Hasan. Târîhu’l-hamîs fî ahvâli enfesi nefîs. Beyrut: Dâru Sâdır, t.y.
19. Dozy, Reinhart. Tekmiletü’l-meâcim‘i’l-Arabiyye. Arapçaya çev. Muhammed Selim en-Naîmî. Irak: Vizâratü’s-Sekâfe ve’l-İ‘lâm, 1979-2000.
20. Fâsî, Ebû Medyen b. Ahmed b. Muhammed b. Abdülkadir b. Ali el-. Musta‘zebü’l-ihbâr bi etyebi’l-ahbâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2004.
21. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâü ‘ulûmi’d-dîn. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, t.y.
22. Güneş, Hüseyin. Zülfikar: Efsanevi Bir Kılıcın Tarihi Serüveni. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 86 (Yaz 2018), 9-20.
23. Halebî, Ebü’l-Ferec Nûreddin Ali b. İbrahim. İnsânü’l-uyûn fî sîreti’l-emîni’l-me’mûn (es-Sîretü’l-Halebiyye). Thk. Abdullah Muhammed el-Halyulî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
24. Hathaway, Jane. Unutulan İkon: Hz. Ali’nin Kılıcı Zülfikar’ın Osmanlı Türevleri. Çev. İdil Eser. Cogito 19 (Yaz 1999), 146-160.
25. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed. Garîbu’l-hadîs. Thk. Abdülkerim İbrahim el-Gerbâvî. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1982.
26. Herevî, Ebû Ubeyd Ahmed b. Muhammed. el-Garibeyn fi’l-Kur’ân ve’l-hadîs. Thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Suudi Arabistan: Mektebetü Nezzar Mustafa el-Bâz, 1999.
27. Heysemî, Ebü’l-Hasan Nûruddîn Ali b. Ebî Bekr. Mecme‘u’z-zevâid ve menbeu‘l-fevâid. Thk. Hüsâmüddîn el-Kudsî. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1994.
28. Hillî, İzzüddin Hasan b. Süleyman. Muhtesaru besâiri’d-deracât. Thk. Müştâk Salih el-Muzaffer. Kum: Mektebetü’l-Allâme el-Meclisî, 1388/1967.
29. Huzâî, Ebü’l-Hasan Alî b. Muhammed b. Ahmed. Tahrîcu’d-delâlâti’s-semi’yye. Thk. İhsan Abbâs. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1419/1998.
30. İbn Abdülber, Ebû Amr Yusuf b. Abdullah. el-İstîâb fî ma‘rifeti’l-eshâb. Thk. Ali Muhammed el-Bicâvî. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1992.
31. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Ali b. Hasan. Târîhu Dımeşk. Thk. Amr b. Garâme el-Amrevî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995.
32. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed. el-Cerh ve’t-ta‘dîl. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1952.
33. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed. el-Merâsîl. Thk. Şükrullah Nimetullah Koçânî. Beyrut, Müessesetü’r-Risâle, 1397.
34. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. es-Sikât. Haydarâbad: Dâru’l-Meârifi’l-Osmâniyye, 1973.
35. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. Thk. Ömer Abdüsselam Tedmürî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 2004.
36. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed. Lisânü’l-‘Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1993.
37. İbn Sa‘d, Ebû Abdillah Muhammed. et-Tabakâtü’l-kübrâ. Thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
38. İbn Seyyidünnâs, Ebü’l-Feth Fethuddîn Muhammed b. Muhammed el-Ya‘merî. ‘Uyûnu’l-eser fî fünûni’l-meğâzî ve’ş-şemâil ve’s-siyer. Thk. İbrahim Muhammed Ramadân. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1993.
39. İbn Şehrâşûb, Ebû Ca‘fer Reşîdüddîn Muhammed b. Alî. Menâkıbü Âl-i Ebî Tâlib. Necef: Matbaatü’l-Haydariyye, 1956.
40. İbnü’l-Esîr, Ebü’s-Seâdât Mecdüddîn el-Mübârek b. Esîrüddîn eş-Şeybânî el-Cezerî. en-Nihâye fî garîbi’l-hadîs ve’l-eser. Thk. Tâhir Ahmed ez-Zâvî- Mahmud Muhammed et-Tanâhî. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1979.
41. İsfahânî, Ebü’l-Ferec Ali b. Hüseyn b. Muhammed. Kitâbü’l-eğânî. Thk. İhsan Abbâs vd. Beyrut: Dâru Sâdır, 2008.
42. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Subhu’l-aʿşâ fî sınâʿati’l-inşâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1989.
43. Kaplan, Hasan. “Zülfikar’ın Divan Şiirine Yansımaları”. IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu Bildiriler Kitabı, ed. Orhan Kurtoğlu vd. Ankara: b.y, 2018.
44. Kettânî, Muhammed Abdülhay. Hz. Peygamber’in Yönetimi. Çev. Ahmet Özel. İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.
45. Küçük, Sabahattin. Bâkî Dîvânı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1994.
46. Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Sehm (Benî Sehm)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/323-324. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
47. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. İmtâ’u’l-esmâ‘. Thk. Muhammed Abdülhamîd en-Nümeysî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
48. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. el-Mevâ‘izu ve’l-İ‘tibâr bi zikri’l-hitat ve’l-âsâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
49. Malatî, Zeynüddîn Abdülbâsıt b. Halîl b. Şâhin. Gâyetu’s-su’l fî sîreti’r-resûl. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütub, 1988.
50. Master Knives. “Şam Çeliği. Asansör Kablosundan Bıçak. Ateşte Dövüldü”. YouTube. Yayın Tarihi 9 Şubat 2026. https://www.youtube.com/watch?v=kCxn0D2tpqg
51. Meclisî, Muhammed Bâkır b. Muhammed Takî b. Maksûd. Bihâru’l-envâr. Beyrut: Müessesetü’l-Vefâ, 1983.
52. Meşhedî, Muhammed b. Muahmmed Rıza el-Kummî. Tefsîru kenzi’d-dekâik ve bahri’l-garâib. Thk. Hüseyin Dergâhî. Tahran: 1387/1966.
53. Münâvî, Zeynüddîn Muhammed Abdürraûf. Feyzü’l-kadîr. Mısır: el-Mektebetü’t-Ticâriyye, 1356/1936.
54. Öz, Mustafa. “Zülfikar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/553-554. İstanbul. TDV Yayınları, 2013.
55. Sarıkaya, Meliha Yıldıran. “Zülfikar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/554-556. İstanbul. TDV Yayınları, 2013.
56. Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmail. Fıkhü'l-luga ve sirru’l-Arabiyye. Thk. Abdürrezzâk el-Mehdî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2002.
57. Shurap. “Rulmanlardan Şam Çeliği”. YouTube. Yayın Tarihi 9 Şubat 2026. https://www.youtube.com/watch?v=yDsVZD6Q5Wc
58. Şenyayla, Gencal. Tarihi ve Teolojik Perspektiften Zülfikar. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
59. Şeyh Sadûk, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Alî el-Kummî. Meâni’l-ahbâr. Beyrut: Dâru’l-Marife, t.y.
60. Tabâtabâî, Muhammed Ali Hüseyin. Mietâni ve hamsûne alâmeten. Beyrut: Müessesetü’l-Belâğ, 1999.
61. Taberânî, Süleyman b. Ahmed b. Eyyûb. el-Mu‘cemu’l-kebîr. Thk. Hamdî b. Abdülmecîd es-Selefî. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1994.
62. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-rusul ve’l-mülûk. Beyrut: Dâru’t-Türâs,1387/1966.
63. Tarlan, Ali Nihat. Hayâlî Bey Dîvânı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1945.
64. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa. Sünen-i Tirmizî. Thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. Dâru’l-Garbi’l-İslâmî. Beyrut 1998.
65. Yâfiî, Ebû Muhammed Afîfüddîn Abdullah b. Es‘ad. Mirâtü’l-cinân ve ibretü’l-yekazân. Thk. Halîl el-Masûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
66. Yücel, Ünsal. es-Süyûfu’l-İslâmiyye ve sunnâ‘uhâ. İng. çev. Tahsin Ömer Tahaoğlo. Kuveyt Munazzametü’l-Mu’temeri’l-İslâmî, 1988.
67. Zebîdî, Muhammed Murtazâ Tâcü’l-‘arûs min cevâhiri’l-kâmûs. Thk. Mecmû‘atun Minelmuhakkikîn. Kahire: Dâru’l-Hidâye, t.y.
68. Zehebî, Şemsüddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhiri ve’l-a‘lâm. Thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Dâru'l-Garbi’l-İslâmî, 2003.
69. Zehebî, Şemsüddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. el-Müntekâ min minhâci’l-i‘tidâl. Thk. Muhibbuddîn el-Hatîb. Riyad: Vizâratü’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 1418/1997.