Neue Inschriften aus Side

Öz

Neue Inschriften aus Side

Abstract

Excavation and restauration activities in the Pamphylian city of Side in the last two decades have furnished us with a host of new inscriptions, of which 26 are presented he­re: No. 1 is a late Hellenistic decree for a Roman patron; he seems to be one of the Vale­ri­us Flaccus brothers, who governed Asia as legates in the late nineties of the 1^st cent. BC. No. 2 is another decree for a prominent Roman patron, namely Sextus Iulius (Caesar), a re­lat­­ive of the dictator. The appointment as patron falls into the short period when Sextus Iu­li­us Caesar governed the province of Syria as proquaestor pro praetore (July 47–mid 46 BC).

In the Constantine period the theatre of Side was embellished, with statues of both members of the imperial family and prominent citizens from the past being set up in the stage area. The inscriptions nos. 3–4, 10 and 28, found in the ruins of the scenae frons, seem to belong in this con­text. The archiatros Marcellus honoured in no. 4 is identified with the famous Side­tan doctor of the Antonine period, who was familiar with the emperors Hadrian and An­toninus Pius. Other statues belonged to a certain Olympionike (no. 10) and to Kreon (no. 4). The revised do­cu­ment no. 28 is the third known honorary decree set up by the city for He­le­na, mother of Con­stantine the Great. The lavish honours bestowed on Helena may be con­nected with her financ­ial support for repair work in the theatre. 

Another epigraphic text from the theatre contains an acclamation of Side as the mother of the synhodos of the Dionysian technitai (no. 6). This important document from the 2^nd or 3^rd cent. AD shows another aspect of the well-known rivalry between Side and Perge. The epigram no. 7 is a dedication erected in honour of two kitharists from Aphrodisias, who had come off as win­ners in the Agon mystikos. This international festival was perhaps created at Hadrian’s initiative. Of older date and reserved for citizens of Side, the agon in honour of the goddess Themis was connected with the epibaterion festival of Athena and symbolised the annu­al opening of the shipping season. It was created by L. Avidius Maximus in the 1^st cent. AD. No. 8 is a de­dicat­ion of the wrestler Demoneikos to Athena, Themis and the De­mos. Demoneikos seems to have won a prize in the agon of Themis in the category of pai­des. In the Severian period this agon seems to have been replaced by the agon of Touesia­nus, that now was open to all Pam­phylians. The base no. 9 set up in the context of this agon ex­­tols the boy Aur. Menneas from Aspendos and [Lyr]be, who as successful wrestler was hon­­our­ed with the citizenship of Side. He won the Touesianic Agon ἀπτώς as well as ἀμε­σο­­λάβητος, i.e. «without having been caught in a waist lock». 

Argaios dedicated some altars to his native city in the imperial period. No. 11 is one of the pe­des­tals where the name of Emperor Hadrian and his title «Augoustos» are cut in quasi-cursive letters. No. 12 is a dedication to Asklepios, nos. 13 and 14 are 3^rd-century AD altars for Athe­na, Artemis and Zeus Soter. The use of the same altar for both Athena and Artemis may reflect the homonoia created by Gordianus III between the two rival cities of Perge and Side. The small altar no. 15 belongs to Zeus Koryphites, attested for the first time. The epithet of Zeus is closely connected with Koryphe, mentioned in the Customs Law of Asia as the city harbour of Side. Koryphe apperas to have been the name of the whole promontory on which Side was located.

The grave stelae nos. 16–19 from the Hellenistic period were found in the ancient harbour of Side. Since they feature personal names in the Pamphylian dialect (otherwise not attested in Side), they seem to have been brought from the neighbouring city of Aspendos. The funeral monu­ment of Athenades (no. 20) belongs to the same tomb as ISide no. 195. No. 21 ment­ions repair work on the grave monument of Hypsistos. The phrase [καύ]στραν σὺν τῇ κ[ιόνι] points to a cinerarium that stood on a round or square pedestal. The inscription no. 22 is engraved on a monumental marble column which must have stood on the city’s main street and was a gift of Olympis, who adorned it with a standing male figure. The inscription below the figure calls him Varus, who might have been a relative (maybe the husband or father) of the donator. Further names of donors are mentioned in the inscriptions nos. 23 and 24 on column bases. The last two new inscriptions at the bottom of both a lamp and a plate reveal the names of the owners of these household objects (nos. 25–26). 

Keywords

• Side,Pamphylia,city patrons,theatre,acclamation,festivals,dedications,donations,owner names

Side’den Yeni Yazıtlar

Öz

Son yirmi­ yıldır Side ören yerinde yürütülen kazı ve onarım çalışmaları vasıtasıyla yeni epigrafik mal­­ze­me­­ler gün ışığına çıkmıştır. Makalede bunlardan 26 tanesi tanıtılmakta, ayrıca daha önce yayım­lanmış iki yazıt için yeni tamamlama önerileri getirilmektedir. No 1 Romalı bir pat­ro­nun onur­landırılmasını içeren Geç Hellenistik Dönem’e ait bir onurlandırma kararnamesidir. Burada onur­landırılan şahıs, İÖ. 90’lı yıllar sonunda Asia Eyaleti’nde legatus olarak görev yapmış olan Va­­le­ri­us Flac­cus kardeşlerden biri olmalıdır. No 2 ise önde gelen başka bir Romalı patronu onur­lan­­dımaktadır. Bu şahıs dictator Caesar’ın yeğeni Sextus Iulius (Caesar) ile iliş­ki­len­­dirmektedir. Sex­­tus Iu­lius Caesar’ın yazıtta patron ola­rak nitelendirilmesi, kendisinin Syria Eya­leti’ni proquaestor pro prae­tor olarak yönettiği kısa zaman aralığına (İ.Ö. Temmuz 47–46 yılı ortaları) denk gel­mek­­­te­dir.

Büyük Konstantinos zamanında Side tiyatrosunda yeni bazı düzenlemeler yapılmıştır. Tiyatro­nun sah­­ne binası alanına İmparator hanesi üyeleriyle geçmişin önde gelen Side va­tan­daş­larının hey­kel­leri dikilmiştir. Sahne binasının yıkıntıları arasında ele geçen 3, 4, 10 ve 28 no’lu ya­zıt­lar bu kap­sam­da değerlendirilebilir. 4 no’lu yazıtta onurlandırılan ve Antoninler Dö­nemi’nin Si­de­li ünlü dok­toru olan archiatros Mar­cellus, imparatorlar Hadrianus ve Antoninus Pius ile çok sami­mi bir ilişki içe­ri­sin­deydi. Diğer heykeller olim­piyat ödülü kazanan bir spor­­cuyla (no 10) Kreon adında bir şah­sa (no 4) aittir. Farklı bir tamamlama önerisi sunulan 28 no’lu yazıt kentten bi­li­nen üçüncü onur ka­rar­namesidir ve Büyük Konstan­ti­nos’un annesi Helena için dikilmiştir. Helena’nın bu­ra­da onur­lan­dı­rılmasının ne­deni, kendisinin tiyatrodaki onarım çalışmaları için sağladığı finansal destek olabilir. 

Tiyatroda ele geçen diğer epigrafik metin (no 6), Side kentini, Dionysos sanatçılarına ait olan syn­­odos’un annesi şeklinde nitelendiren bir methiye içermektedir. 3. yüzyıla tarihlendirile­bi­le­cek olan bu önem­li belge, Side ile Perge kentleri arasındaki meşhur re­ka­beti farklı bir açıdan ortaya koy­mak­tadır. 7 no’lu epigram Aphrodisias kökenli olan ve Agon mys­tikos festi­va­linde zafer kazanan iki kithara çalgıcısının bir adağıdır. Uluslararası nitelikteki bu festival, Had­rianus’un teşvikiyle ku­rul­muş olabilir. Daha es­­ki ve sadece Side kenti va­tan­­daşlarına açık olup Tanrıça Themis adına kut­lanan yarışma, Athena için dü­­zen­­lenen ve deniz ulaşımı sezonunun açılışını sim­geleyen epibaterion fes­­ti­vali ile bağlantılıydı. Bu fes­­tival L. Avi­dius Maximus tarafından İ.S. 1. yüz­yıl içerisinde kurul­muş­tur. 8 no’lu yazıt Demoneikos isim­li bir güreşçinin Athena, Themis ve kent Demos’u için yap­tı­ğı bir adağı içermektedir. Demo­nei­kos’un Themis Agon’ununda çocuklar ka­te­gorisinde zafer ka­zan­dığı gözükmektedir. Severuslar Dö­ne­mi’nde bu agon’un yerini, Pamphylia Böl­gesi’ndeki tüm kent­lerin ahalisine açık olan Toue­sia­nus Agon’unun aldığı gözükmektedir. Bu agon üzerine bir ya­zı­tı içeren no 9, Aspendos ile [Lyr]be kentlerinin vatandaşı olan ve başarılı bir gü­reşçi olarak Side va­tan­daşlığıyla onurlan­dı­rı­lan Aur. Menneas isimli bir gencin bir heykel kaide­siy­le ödüllen­diril­me­si­ni içermektedir. Bu genç, Touesianus Agon’unu ince belini kap­tır­ma­dan (ἀμεσο­λάβητος) kazan­mıştır.

Argaios Yüksek İmparatorluk Dönemi’nde kendi anavatanı için bazı sunaklar adamıştır. Bunlardan ikisi, İmparator Hadrianus için heykel kaidesi olarak kullanıl­mış­­tır. No 11 bunlardan biridir. No 12 Ask­­lepios için ya­­pı­lan bir adaktır. No 13 ile 14 Athena, Artemis ve Zeus Soter için yapılan ve İ.S. 3. yüzyıla tarihlenen sunaklardır. Aynı sunak üzerinde Athena ile Perge’nin baş tan­rıçası Artemis’in birlikte yer alması, Gor­dianus III zamanında birbirine rakip iki kent arasında sağ­lanan homo­noia’nın bir yansıması ola­rak görülebilir. 15 no’lu küçük sunak, ilk kez belgelenen Zeus Kory­­phi­tes içindir. Zeus için kullanılan bu epithet, Asia Eyaleti’ndeki Gümrük Yasası’nda geçen ve Si­de kentinin limanı için kullanılan Kory­phe tanımlaması ile bağlantılıdır. Koryphe terimi açık bir şekilde, üze­rin­de Side kentinin yer aldığı tüm bur­nun ismiydi.

No 16–19 arasındaki mezar stelleri Hellenistik Döneme aittirler ve Side’nin antik limanında ele geç­­­mişlerdir. Bu mezar stelleri Side kentinde belgelenmeyen Pamphylia diyalektinde şahıs isim­le­ri içer­­dikleri için, komşu kent Aspendos’tan buraya taşınmış gözükmektedirler. Athenades’in me­­zar steli (no 20), ISide no 195 ile aynı mezara aittirler. No 21 Hypsistos’un mezarının ona­rı­mı­nı içer­mek­tedir. Yazıtta geçen [καύ]στραν σὺν τῇ κ[ίονι] ifadesi, mezarın yanında duran bir kül ka­bı­na ve­­ya kare bir kaideye işaret etmektedir. 22 no’lu yazıt, kentin ana caddesi üzerinde dur­muş olması ge­­re­ken mermerden büyük bir sütun üzerine yazılmıştır. Ayakta duran bir er­kek figürüyle süs­len­miş olan sütun Olympis’in bir hediyesidir. Sütun üzerindeki figürün al­tın­da yazan Varus ismi ken­disi­nin bir akrabası (muhtemelen kocası veya babası) ya da bu sü­tu­nu ba­ğış­layan kişinin adı olmalıydı. Bağışçıların daha başka isimleri, sütun kaideleri üzerindeki yazıt­larda da (no 23 ve 24) geç­mektedir. Bir tabağın (no 25) ve bir kandilin (no 26) altında yer alan son iki yazıt, bu ev obje­le­rin sahiplerinin isimlerini taşımaktadırlar.

Makalenin son kısmında daha önce yayınlanmış iki yazıt için yeni tamamlama önerileri su­nul­muş­tur (no 27–28).  no’lu yazıtlar, yazıtların farklı bir tamamlamayla tekrar değer­len­di­ril­mesini içer­mek­­tedir. No 27’de onurlandırılan Octavius [Cal]pur[ni]us hak­kın­da başka bir bilgi mevcut değil­dir.  

Yazıtların çevrileri şöyledir:

1. [Side halkı] Romalıların praetor rütbesinde prokonsul’u … -cus’u, kendi patronunu ve hayır­ha­hını (dikti). 

2. [Halk] proquaestor pro praetore rütbesine haiz, kendi patronu Sextus oğlu Sextus Iulius’u, erde­min­den ve kendisine gösterdiği iyi niyetten dolayı (dikti).

3.  Archiiatros Marcellus’u vatanı (dikti).

4. Kreon.

5. Genç Hadrianus’u Glauketes (dikti).

6. Yaşa, Side, Synhodos’un Annesi!

7. [------]. Ana vatanımız ise Aphrodisias’tır, kithara her ikimizin Musaları sevindiren galibiyetinin aracı, bronz heykel ise Mystikos’un ödülüdür.

8. Falancanın oğlu Zopyros’un demiourgos’luğu ve [agonothetes’liği] sırasında, iki [yılda bir dü­­zen­le­nen kut­sal The]mis ve [L. Audius Maximus’un kurmuş olduğu sadece vatandaşların katı­la­bildiği] daimi Athe­na’nın epibaterion oyunlarında çocuklar kategorisindeki güreş yarışını ka­za­narak heykel elde eden -mon torunu, Damoneikos oğlu Damoneikos [Athena, The]mis ve D[e­­mos] için (adadı).

9. [Aurelius Paioninus Touesianus’un yaşam boyu agonotheteslik yaptığı ve kendi servetinden Pam­phy­­lia’lılar için] tanrılar Athena ve Apollon adına Touesianeion Epibaterion Themisi’ni tertipledi­ği sıra­da, Si­de’lilerin en parlak ve ünlü kentinde Aspendos, [Lyr]be ve Side vatandaşı, Bakk­hi­os Dio­ny­sios –lik­les’in oğlu Aurelius Menne[as] çocuklar kategorisindeki güreş müsabakasın­da sırtı yere değme­den ve in­ce belini kaptırmadan galip geldi ve ödül olarak hem para hem de kaide­siyle birlikte bir hey­kel aldı.

10. [Filanca’yı], Olympia zaferi ----

11. Hadrianus Augustus’u  Rhodon’un oğlu, Argaios’un torunu, dindar ve vatansever şahsiyet Argaios (dikti).

12. Glykon Asklepion’a annesi için adak (olarak sundu).

13. Athena (ve) Artemis’in (sunağı).

14. Zeus Soter’in (sunağı)

15. Zeus Koryphites’in (sunağı).

16. Apeladorys oğlu Damokharis.

17. Apelas oğlu Thanadorous.

18. Thanadorous kızı Damopatra.

19. Leon kızı Demyla.

20. Paion oğlu Athenades.

21. Gorgias oğlu Hybristos’a ait ölü yakma kabını altlığıyla birlikte kendisinin vasiyeti üzerine kendi mül­kiyetinden Pantagathos onarttı.

22. Olympis (bu sütunu adadı). Varus.

23. M. Ulpius Titianus’un (sütunu).

24. Papylos’un (sütunu).

25. Hermippos’un t(abağı).

26. Geminos’un (kandili).

27. [ ] Octavius [Cal]pur[ni]us’u ----.

28. Side halkı İmparatoriçe Helena’yı, muzaffer İmparator’un annesini (dikti).

Anahtar Kelimeler

• Side,Pamphylia,Kent patronları,Tiyatro,Aklamation,Bayramlar,Adaklar,Sahip adları

Kaynakça

1. Adak 2007 M. Adak, Die rhodische Herrschaft in Lykien und die rechtliche Stellung der Städte Xanthos, Phaselis und Melanippion, Historia 56, 2007, 251–279.
2. Adak – Onur 2010 M. Adak – F. Onur, Side’de Epigrafik Çalışmalar, in: Ü. İzmirligil – G. Tan-yeli – Z. Ahunbay (Hrsgg.), Side’ye Emek Verenler Sempozyumu 20–22 Nisan 2007, İstanbul 2010, 52–55.
3. Adak – Wilson 2012 M. Adak – M. Wilson, Das Vespasiansmonument von Döşeme und die Grün¬¬dung der Doppelprovinz Lycia et Pamphylia, Gephyra 9, 2012, 1–40.
4. Ameling, Herodes Atticus W. Ameling, Herodes Atticus, Hildesheim – Zürich – New York 1983 (Sub¬-sidia Epigraphica 11).
5. Bean, Side Kitabeleri G. E. Bean, Side Kitabeleri / The Inscriptions of Side, Ankara 1965.
6. Bean – Mitford, Journeys 1964 G.E. Bean – T. Mitford, Journeys in Rough Cilicia 1964–1968, Wien 1970 (Denkschriften ÖAW, phil.-hist. Kl. 102, ETAM 4).
7. Bosch 1951 E. Bosch, Kitabeler, in: A. M. Mansel – E. Bosch – J. İnan, 1947 senesi Si¬¬de kazılarana önrapor/ Vorläufiger Bericht über die Ausgrabungen in Side im Jahre 1947, Ankara 1951, 46–80.
8. Bowie 1989 E. L. Bowie, Poetry and Poets in Asia and Achaia, in: S. Walker – A. Came-ron (Hrsgg.), The Greek Renaissance in the Roman Empire. Papers from the Tenth British Museum Colloquium, London 1989, 198–205.

9. Brennan, Praetorship T. Corey Brennan, The Praetorship in the Roman Republic, Oxford 2000.
10. Brixhe, Dialecte grec Cl. Brixhe, Le dialecte grec de Pamphylie. Documents et grammaire, Paris 1976.
11. Broughton, MRR T. R. S. Broughton, The Magistrates of the Roman Republic I–III, New York 1951–1986.
12. Burrell, Neokoroi B. Burrell, Neokoroi. Greek Cities and Roman Emperors, Leiden 2004.
13. Canfora, Caesar L. Canfora, Caesar: Der demokratische Diktator. Eine Biographie, Mün¬chen 2001.
14. Cook 1925 A. B. Cook, Zeus God of the Dark Sky (Thunder and Lightning), vol. II Appendixes and Index, Cambridge 1925.
15. Cottier et al., Customs Law M. Cottier – M. H. Crawford – C. V. Crowther – J. L. Ferrary – B. M. Le¬vick – O. Salomes – M. Wörrle (Hrsgg.), The Customs Law of Asia, Ox¬ford 2008.
16. Dönmez-Öztürk, Homonoia Anlaşmaları F. Dönmez-Öztürk, Roma Çağı Küçükasya Kentleri arasında Homonoia Anlaş¬maları, Istanbul 2006.
17. Effe, Dichtung und Lehre B. Effe, Dichtung und Lehre. Untersuchungen zur Typologie des antiken Lehr¬¬gedichts, München 1977 (Zetemata 69).
18. Eilers, Patrons C. Eilers, Roman Patrons of Greek Cities, Oxford 2002.
19. Engelmann – Knibbe 1989 H. Engelmann – D. Knibbe, Das Zollgesetz der Provinz Asia. Eine neue In-schrift aus Ephesos, EA 14, 1989.
20. Farrington 2008 A. Farrington, Θέμιδες and the Local Elites of Lycia, Pamphylia, and Pisi¬dia, in: D. Rizakis – F. Camia (Hrsgg.), Pathways to Power. Civic Elites in the Eastern Part of the Roman Empire. Proceedings of the International Workshop held at Athens Scuola Archeologica Italiana di Atene 19th december 2005, Athen 2008, 241–249.
21. Fein, Litterati S. Fein, Die Beziehungen der Kaiser Trajan und Hadrian zu den litterati, Stutt¬gart 1994 (Beiträge zur Altertumskunde 26).
22. Ferrary 1997 J.-L. Ferrary, The Hellenistic World and Roman Political Patronage, in: P. Cartledge – P. Garnsey – E. S. Gruen, Hellenistic Constructs: Essays in Culture, History and Historiography , Berkeley – Los Angeles 1997, 105–119.
23. Ferrary 2000a J.-L. Ferrary, Les gouverneurs des provinces romaines d’Asie Mineure (Asie et Cilicie), depuis l’organisation de la province d’Asie jusqu’à la pre¬mière guerre de Mithridate (126–88 av. J.-C.), Chiron 30, 2000, 161–193.
24. Ferrary 2000b J.-L. Ferrary, Les inscriptions du sanctuaire de Claros en l’honneur de Romains, BCH 124, 2000, 331–376.
25. Franke – Nollé, Homonoia-Münzen P. R. Franke – M. Nollé, Die Homonoia-Münzen Kleinasiens und der thra-kischen Randgebiete, 1. Katalog, Saarbrücken 1997.
26. Friesen, Twice Neokoros S. J. Friesen, Twice Neokoros. Ephesus, Asia and the Cult of the Flavian Im-perial Family, Leiden 1993.
27. Gow – Page, GA A. S. F. Gow – D. L. Page, The Greek Anthology I–II, Cambridge 1965/ 1968.
28. Hellenkemper – Hild, Lykien und Pamphylien H. Hellenkemper – F. Hild, Tabula Imperii Byzantini 8: Lykien und Pam-phylien, Wien 2004 (Denkschriften ÖAW, phil.–hist. Kl. 320).
29. IAnkara S. Mitchell – D. French, The Greek and Latin Inscriptions of Ankara. Vol. I: From Augustus to the End of the Third Century AD, München 2012.
30. IEphesos H. Wankel – C. Börker – H. Engelmann – R. Merkelbach u.a., Die Inschrif-ten von Ephesos I–VIII, Bonn 1979–1984 (IK 12–17,4).
31. IMylasa W. Blümel, Die Inschriften von Mylasa I–II, Bonn 1988 (IK 34–35).
32. IPergamon M. Fränkel, Die Inschriften von Pergamon I–II, Berlin 1890/1895.
33. IPerge S. Şahin, Die Inschriften von Perge I–II, Bonn 1999/2004 (IK 54, 61).
34. ISide J. Nollé, Side im Altertum: Geschichte und Zeugnisse I–II, Bonn 1993/2001 (IK 43, 44).
35. IStratonikeia M. Ç. Şahin, Die Inschriften von Stratonikeia I–II,2, Bonn 1981–1990 (IK 21–22,2).
36. ITralleis F.B. Poljakov, Die Inschriften von Tralleis und Nysa I: Die Inschriften von Tralleis, Bonn 1989 (IK 36,1).
37. İzmirligil – Atila 2010 Ü. İzmirligil – İ. Akan Atila, Side Tiyatrosu’nda ilk Çalışmalar, in: Ü. İz¬mir¬¬li-gil – G. Tanyeli – Z. Ahunbay (Hrsgg.), Side’ye Emek Verenler Sem¬¬poz¬yumu 20–22 Nisan 2007, İstanbul 2010, 62–68.
38. Kaygusuz 1984 I. Kaygusuz, Perge, Unter Kaiser Tacitus Mittelpunkt der Welt, Epigr. Anat. 4, 1984, 1–4.
39. Klose 2005 O. A. Klose, Festivals and Games in the Cities of the East During the Roman Empire, in: Ch. Howgego – V. Heuchert – A. Burnett (Hrsgg.), Coinage and Identity in the Roman Provinces, Oxford 2005, 125–133.
40. Knoblauch, Hafenanlagen P. Knobauch, Die Hafenanlagen und die anschließenden Seemauern von Side, Ankara 1977.
41. Kreiler 2007 B. Kreiler, Zur Verwaltung Kilikiens von 102 bis 78 v. Chr., Gephyra 4, 2007, 117–126.
42. Kubińska, Monuments funéraires J. Kubińska: Les monuments funéraires dans les inscriptions grecques de l’Asie Mineure, Warschau 1968.
43. Lanckoronski, Städte K. G. Lanckoronski, Städte Pamphyliens und Pisidiens I–II, Wien 1890/ 1892.
44. Lasala Navarro 2009 I. Lasala Navarro, Epigrafía ‘Helenae’: compendio, análisis y conclusions, Epigraphica 71, 2009, 241–262.
45. Lasala Navarro, Helena Au-gusta I. Lasala Navarro, Helena Augusta. Una biografía histórica, Diss. Universi-dad de Zaragoza 2013.
46. Leschhorn 1998 W. Leschhorn, Die Verbreitung von Agonen in den östlichen Provinzen des Rö¬mischen Reiches, Stadion 24/1, 1998, 31–59.
47. LGPN VB J.-S. Balzat – R. W. V. Catling – É. Chiricat – F. Marchand (Hrsgg.), A Lexicon of Greek Personal Names, vol. V.B. Coastal Asia Minor: Caria to Cilicia, Oxford 2013.
48. Magie, Roman Rule D. Magie, Roman Rule in Asia Minor I–II, Princeton 1950 (ND Princeton 1975).
49. Marek, Kleinasien Chr. Marek, Geschichte Kleinasiens in der Antike, München 2010.
50. Mason, Greek Terms H. Mason, Greek Terms for Roman Institutions, Toronto 1974
51. Nollé 1983 J. Nollé, Die «Charaktere» im 3. Epidemienbuch des Hippokrates und Mne-mon von Side, EA 2, 1983, 85–98.
52. Nollé 1986 J. Nollé, Pamphylische Studien 1–5, Chiron 16, 1986, 199–212.
53. Nollé 1991 J. Nollé, Pamphylische Studien 11und 12, Chiron 21, 1991, 331–344.
54. Nollé 1992 J. Nollé, Zur Geschichte der Stadt Etenna in Pisidien. Mit einem Exkurs zur Interpretation von Götterdarstellungen auf den kaiserzeitlichen Stadt¬mün-zen Kleinasiens, in: E. Schwertheim (Hrsg.), Forschungen in Pisi¬dien, Bonn 1992 (Asia Minor Studien 6), 61–141.
55. Nollé 1993 J. Nollé, Die feindlichen Schwestern. Betrachtungen zur Rivalität der pam-phy¬lischen Städte, in: G. Dobesch – G. Rehrenböck (Hrsgg.), Die epi¬graphi-sche und altertumskundliche Erforschung Kleinasiens: Hundert Jahre kleinasiatische Kommission der Österreichischen Akademie der Wis-senschaften, Akten des Symposiums von 23. bis 25. Oktober 1990, Wien 1993, 297–317.
56. Nutton 1977 V. Nutton, Archiatri and the medical profession in antiquity, PBSR 45, 1977, 191–226 (mit Ergänzungen wiederabgedruckt in: V. Nutton, From De¬¬mo¬ce-des to Harvey: Studies in the History of Medicine, London 1988).
57. Onur 2006 F. Onur, Some Late Roman Inscriptions from Side, Gephyra 3, 2006, 193–200.
58. Onur – Papagiannaki 2008 F. Onur – A. Papagiannaki, A Late Antique Flask from Side with a Curse In-scription, Gephyra 5, 2008, 147–159.
59. Peek, GVI W. Peek, Griechische Vers-Inschriften, Berlin 1955.
60. Petzl – Schwertheim, Hadrian G. Petzl – E. Schwertheim, Hadrian und die dionysischen Künstler. Drei in Alexand¬ria Troas neugefundene Briefe des Kaisers an die Künstler-Ver¬ei¬ni-gung, Bonn 2006 (AMS 58).
61. Pleket 1995 H. W. Pleket, Mass-Sport and Local Infrastructure in the Greek Cities of Asia Minor, Stadion 24, 1995, 152–72.
62. Poliakoff, Greek Combat Sports M. Poliakoff, Studies in the Terminology of the Greek Combat Sports, Mei-sen¬heim 21986.
63. Rigsby 1980 K. J. Rigsby, Seleucid Notes, TAPhA 110, 1980, 233–254.
64. Ritti, Hierapolis I T. Ritti, Hierapolis I. Scavi e ricerche. Fonti letterarie ed epigrafiche, Rom 1985.
65. Robert, Noms indigènes L. Robert, Noms indigènes dans l’Asie Mineure gréco-romaine, Paris 1963.
66. Rösch, Onoma Basileias G. Rösch, Onoma Basileias: Studien zum offiziellen Gebrauch der Kaiser¬ti¬tel in spätantiker und frühbyzantinischer Zeit, Wien 1978.
67. Roueché, Performers and Partisans C. Roueché, Performers and partisans at Aphrodisias in the Roman and late Roman periods. A study based on inscriptions from the current excavations at Aphrodisias in Caria, London 1993.
68. Quinn – Wilson 2013 J. C. Quinn – A. Wilson, Capitolia, JRS 103, 2013, 117–173.
69. Sherk, Roman documents R. K. Sherk, Roman documents from the Greek East. Senatus consulta and epis¬tulae to the age of Augustus, Baltimore 1969.
70. Sumner 1978 G. V. Sumner, Governors of Asia in the Nineties B.C., GRBS 19, 1978, 147–153.
71. Syme, Roman Revolution R. Syme, The Roman Revolution, Oxford 1939.
72. Tomaschek, Topographie W. Tomaschek, Zur Historischen Topographie von Kleinasien im Mittelalter, Wien 1891 (ND Osnabrück 1975).
73. Tuchelt, Denkmäler K. Tuchelt, Frühe Denkmäler Roms in Kleinasien. Beiträge zur archäolo¬gi-schen Überlieferung aus der Zeit der Republik und des Augustus, Tübingen 1979.
74. Walbank 1989 M. E. H. Walbank, Pausanias, Octavia and Temple E at Corinth, ABSA 84, 1989, 361–394.
75. Watkins, L. Munatius Plancus T. H. Watkins, L. Munatius Plancus: Serving and Surviving in the Roman Re¬volution, Atlanta 1997 (Illinois Classical Studies Suppl. 7).
76. Weiß 1981 P. Weiß, Ein agonistisches Bema und die isopythischen Spiele von Side, Chi-ron 11, 1981, 315–346.
77. Weiß 1991 P. Weiß, Auxe Perge. Beobachtungen zu einem bemerkenswerten städtischen Dokument des 3. Jahrhunderts n. Chr., Chiron 21, 1991, 353–392.
78. Wienand, Kaiser als Sieger J. Wienand, Der Kaiser als Sieger. Metamorphosen triumphaler Herrschaft un¬ter Constantin I., Berlin 2012.
79. Vagi, Coinage and History D. L. Vagi, Coinage and History of the Roman Empire, vol. I: History, Chi-ca¬go – London 1999.
80. Zgusta, KPN L. Zgusta, Kleinasiatische Personennamen, Prag 1964.
81. Ziebarth, Schulwesen E. Ziebarth, Aus dem Griechischen Schulwesen, Leipzig – Berlin 1914.