Uluslararası Hukuk Açısından Uluslararası Antlaşmalardan Çekilme Yetkisine ve Usulüne İlişkin Tartışmalar

Öz

Uluslararası antlaşmalardan çekilme örnekleri ya da tehditleri, son yıllarda hiç olmadığı kadar kamuoyunun gündemini meşgul etmektedir. Güney Afrika’nın Uluslararası Ceza Mahkemesi’nden çekilmesi; ABD’nin, Başkan D. Trump döneminde İran Nükleer Anlaşması’ndan çekilmesi ve Trump’ın Paris Anlaşması’ndan çekilme tehditleri; Birleşik Krallık’ın Avrupa Birliği’nden ayrılmak amacıyla kurucu antlaşmadan çekilmesi; Venezuela’nın İnsan Hakları Amerikan Sözleşmesi’nden çekilmesi ilk akla gelebilecek örneklerdir. Uluslararası antlaşmaların sona erdirilmesi bakımından sık karşılaşılabilir olmayan bu örneklerde otoriter yönetimlerin hakim olduğu devletlerin dahli ve/veya kişi haklarını ve özgürlüklerini ilgilendiren antlaşmalar söz konusudur. Her iki ihtimalde de çekilme kararlarının yerindeliği ve bu kararların alınma yöntemleri demokrasi ve insan haklarının korunması gibi değerlere uygunluğu bakımından tartışılmaktadır. Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi’nden Cumhurbaşkanı Kararı ile çekilmesi ve aynı yöntemle İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nden de çekilmenin mümkün olduğunun dillendirilmesi, diğer boyutlarının yanında, hukuki açıdan tartışmalara ve eleştirilere neden olmuştur. Daha çok anayasa hukukçularının dahil olduğu çekilme kararının alınmasında yetki ve usul tartışmaları, İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmenin antlaşmalar hukuku bağlamında diğer taraf Devletler bakımından ve bölgesel örgütler çerçevesindeki etkileri nedeniyle uluslararası hukukçular açısından da ilgi çekicidir. Özellikle, Türkiye’nin üyesi olduğu Avrupa Konseyi’nin insan haklarının korunmasına dair temel belgeleri arasında sayılan İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmesi, bu Örgüt’ün üye devletler bakımından bir yükümlülüğe dönüştürdüğü demokrasi ve insan haklarının korunması açısından değerlendirilmeye muhtaçtır. Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmesi örneğinden hareketle uluslararası antlaşmalardan çekilme yetkisine ve usulüne ilişkin tartışmalara uluslararası hukuk açısından bakmayı amaçlayan bu çalışma, uluslararası hukukun yürütme merkezli yaklaşımını ve bu yaklaşımın sorgulanmasına neden olan değişimleri, özellikle insan haklarının korunmasına dair antlaşmalar bağlamında incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul Sözleşmesi
• Uluslararası hukuk
• Antlaşmalar hukuku
• Sözleşmelerden çekilme
• İnsan hakları hukuku
• Demokrasi
• Avrupa Konseyi

Discussions on Authority and Procedure in Withdrawal from International Treaties from the Perspective of International Law

Öz

Examples and threats of withdrawing from international treaties have occupied the agenda of public opinion more than ever in recent years. South Africa’s withdrawal from the International Criminal Court, the USA’s withdrawal from the Iran Nuclear Agreement and withdrawal threat from the Paris Agreement, the United Kingdom’s withdrawal from the European Union, and Venezuela’s withdrawal from the American Convention on Human Rights are the first examples that come to mind. These unusual examples of treaty withdrawal involve states governed by authoritarian regimes, as well as treaties that concern individual civil rights and freedoms. Both cases have debated the appropriateness of withdrawal decisions and the compatibility of the methods used to make these decisions using values such as democracy and the protection of human rights. Türkiye’s withdrawal from the Istanbul Convention by presidential decree and the claim that the country can withdraw from the European Convention on Human Rights through the same method have caused legal debates and criticisms. Given the significance of the Istanbul Convention, particularly in terms of human rights law, and the international obligations arising from Türkiye’s membership in the Council of Europe, these issues also need to be evaluated from the perspective of international law. In light of Türkiye’s withdrawal from the Istanbul Convention, this study aims to examine the issues of authority and procedure regarding withdrawal from international treaties from the perspective of international law. For this purpose, examining the executive-centered approach of the Vienna Convention on the Law of Treaties would be appropriate first, followed by the new phenomenon based on the principles of separation of powers and democracy, which leads to questioning this approach at the international level, particularly in the context of human rights treaties.

Anahtar Kelimeler

• Istanbul Convention
• international law
• Vienna Convention on the Law of Treaties
• withdrawing from conventions
• human rights law
• democracy
• Council of Europe

Kaynakça

1. Aust A, ‘Treaties, Termination’ in Anne Peters and Rüdiger Wolfrum (eds), Max Planck Encyclopedia of Public International Law (Oxford University Press online last update 2006) https://opil.ouplaw. com/display/10.1093/law:epil/9780199231690/law-9780199231690-e1491 google scholar
2. Aust A, Modern Treaty Law and Practice (2th edn, Cambridge University Press 2007). google scholar
3. Aust A, Handbook of International Law (2th edn, Cambridge University Press 2010). google scholar
4. Aybay R, ‘Uluslararası Antlaşmaların Türk Hukukunda Yeri’ (2007) (70) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 187-213. google scholar
5. Bayar T, ‘Turkey’s withdrawal from Istanbul Convention: international human rights regime vis-â-vis authoritarian survival’ Published online: 27 Sep 2023 Turkish Studies 1-21 DOI: 10.1080/14683849.2023.2262721. google scholar
6. Bothe M, ‘Article 46 Convention of 1969’ in O. Corten and P. Klein (eds) The Vienna Conventions on the Law of Treaties: A Commentary, Vol II (Oxford University Press 2011) 1090-1101. google scholar
7. Brölmann C, ‘Law-Making Treaties: Form and Function in International Law’ (2005) 74(3-4) Nordic Journal of International Law 383-403. google scholar
8. Brölmann C, ‘Typologies and the ‘Essential Juridical Character’ of Treaties’ in M. Bowman & D. Kritsiotis (eds) Conceptual and Contextual Perspectives on the Modern Law of Treaties (Cambridge University Press 2018) 79-102. google scholar

9. Craven M, ‘Legal Differentiation and the Concept of the Human Rights Treaty in International Law’ (2000) 11(3) European Journal of International Law 489-519. google scholar
10. Bradley CA, ‘What is Foreign Relations Law?’ in Curtis A. Bradley (ed) The Oxford Handbook of Comparative Foreign Relations Law (Oxford Handbooks 2019) 3-20. google scholar
11. Çağıran ME, Uluslararası Hukukta Devletin Tek Taraflı İşlemleri (Platin 2005). google scholar
12. Çalı B, ‘Withdrawal from the Istanbul Convention by Turkey: A Testing Problem for the Council of Europe’ (EJIL: Talk 22 Mart 2021) Erişim Tarihi 1 Eylül 2023. google scholar
13. Daillier P, Forteau M and Pellet A, Droit International Public (8th edn, LGDJ 2009). google scholar
14. Dupuy P-M and Kerbrat Y, Droit International Public (10th edn, Dalloz 2010). google scholar
15. Eskitaşçıoğlu İ, ‘Turkey’s Withdrawal from the Istanbul Convention: A Sudden Presidential Decision in the Dead of the Night and an Alarming Setback’ (Völkerrechtsblog, 27 Mart 2021) Erişim Tarihi 1 Eylül 2023. google scholar
16. Erdem G, ‘12 Eylül Darbesi’nin Türkiye’nin Avrupa ile İlişkilerine Etkileri: Avrupa Topluluğu ve Avrupa Konseyi’yle İlişkiler’ (2015) 14 (1) Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi 29-64. google scholar
17. Foakes J, The Position of Heads of State and Senior Officials in International Law (Oxford University Press 2014). google scholar
18. Gözler K, ‘Cumhurbaşkanının Uluslararası Sözleşmeleri Feshetme Yetkisi Var Mı? İstanbul Sözleşmesinin Feshi Hakkında 3718 Sayılı Cumhurbaşkanı Kararı Üzerine Eleştiriler’ (Türk Anayasa Hukuku Sitesi, 20 Mart 2021) Erişim Tarihi 1 Temmuz 2023. google scholar
19. Halatçı Ulusoy Ü, Türk Hukukunda Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine Göre Uluslararası Antlaşmaların Yapımı ve Sona Ermesi (Yetkin Yayınları 2021). google scholar
20. Hathaway OA, ‘Treaties’ End: The Past, Present, and Future of International Lawmaking in the United States’ (2008) 117(8) Yale Law Journal 1236-1372. google scholar
21. Helfer LR, ‘Treaty Exit and Intra-Branch Conflict at the Interface of International and Domestic Law’ in Curtis A. Bradley (ed) The Oxford Handbook of Comparative Foreign Relations Law (Oxford Handbooks 2019) 355-372. google scholar
22. Hoffmeister F, ‘Article 7’ in Oliver Dörr and Kirsten Schmalenbach (eds) Vienna Convention on the Law of Treaties: A Commentary (2th edn, Springer 2018) 129-143. google scholar
23. Karaoğlu AO, ‘Türk Hukukunda Milletlerarası Andlaşmalardan Tek Taraflı Çekilme’ (2021) 16(203) Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1083-1106. google scholar
24. Kelsen H, Principles of International Law (Rinehart 1952). google scholar
25. Kovacs P, ‘Article 46 Convention of 1969’ in O. Corten and P. Klein (eds) The Vienna Conventions on the Law of Treaties: A Commentary, Vol II (Oxford University Press 2011) 125-144. google scholar
26. Köker L, ‘İstanbul Sözleşmesi’nin İptalinin Anayasa’ya Aykırılığı Üzerine’ (Birikim Dergisi 24 Mart 2021) Erişim Tarihi 1 Eylül 2023. google scholar
27. Le Boeuf R, ‘La Double Nature de la Ratification des Traites: Observations Sur les Discordances Entre les Procedures Constitutionnelles et Internationales’ (2016) 107(3) Revue Drançaise de Droit Constitutionnel 601-632. google scholar
28. McNair AD, ‘The Functions and Differing Legal Character of Treaties’ (1930) 11 British Yearbook of International Law 100-118. google scholar
29. Michon L, Les Traites Internationaux DevantLes Chambres (A. Chevalier-Marescq & Cie, 1901). google scholar
30. Moeckli D and White N, ‘Treaties as Living Instruments’ in M. Bowman and D. Kritsiotis (eds) Conceptual and Contextual Perspectives on the Modern Law of Treaties (Cambridge University Press 2018) 136-171. google scholar
31. Pazarcı H, Uluslararası Hukuk Dersleri 1. Kitap (15 edn, Turhan Kitabevi 2021). google scholar
32. Pazarcı H, Uluslararası Hukuk Dersleri 3. Kitap (2th edn, Turhan Kitabevi 1997). google scholar
33. Pazarcı H, Uluslararası Hukuk Dersleri 3. Kitap (6 edn, Turhan Kitabevi 2019). google scholar
34. Pirim CZ, ‘The Legal Effects of the New Presidential System on Turkey’s Treaty-Making Practice’, 2022 33(2) European Journal of International Law 579-606. google scholar
35. Rensmann T, ‘Article 46’ in Oliver Dörr and Kirsten Schmalenbach (eds) Vienna Convention on the Law of Treaties: A Commentary (2th edn, Springer 2018) 837-868. google scholar
36. Reuter P, Introduction to the Law of Treaties (Routledge 2011). google scholar
37. Simma B and Tams C J, ‘Article 60 Convention of 1969’ in O. Corten and P. Klein (eds) The Vienna Conventions on the Law of Treaties: A Commentary, Vol II (Oxford University Press 2011) 1351-1378. google scholar
38. Soley X and Steininger S, ‘Parting Ways or Lashing Back? Withdrawals, Backlash and the Inter-American Court of Human Rights’ (2018) 14(2) International Journal of Law in Context 237-257. google scholar
39. Steininger S, ‘Don’t Leave Me This Way: Regulating Treaty Withdrawal in the Inter-American Human Rights System’ (EJIL: Talk, 5 Mart 2021) Erişim Tarihi 1 Eylül 2023. google scholar
40. Şirin T and Orcan NU, ‘Uluslararası Sözleşmelerden Çekilmenin Anayasal Esasları ve Başlıca Tartışmalar’ (2022) 13(50) Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 241-278. google scholar
41. Tanör B, Türkiye’de Kongre İktidarları (1918-1920) (3th edn, YKY 2009). google scholar
42. Tütüncü AN, Arıkoğlu E, Akün VN and Başkaracaoğlu E, Milletlerarası Hukuk (Giriş, Kaynaklar) Prof. Dr. Sevin Toluner’in Ders Notlarından, (2th edn, Beta 2019). google scholar
43. Tyagi Y, ‘The Denunciation of Human Rights Treaties’ (2008) 79(1) British Yearbook of International Law 86-193. google scholar
44. Uzun E, Uluslararası Hukukta Andlaşmaların Esaslı İhlal Nedeniyle Sona Erdirilmesi ve Askıya Alınması (XII Levha Yayınları 2013). google scholar
45. Verdier P-H and Versteeg M, ‘Separation of Powers, Treaty-Making, and Treaty Withdrawal: A Global Survey’ in Curtis A. Bradley (ed) The Oxford Handbook of Comparative Foreign Relations Law (Oxford Handbooks 2019) 135-155. google scholar
46. Villiger ME, Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties (Brill 2008). google scholar
47. Wildhaber L, Treaty-making Power and Constitution: An International and Comparative Study (Helbing & Lichtenhahn 1971). google scholar
48. Woolaver H, ‘From Joining to Leaving: Domestic Law’s Role in the International Legal Validity of Treaty Withdrawal’ (2019) 30(1) European Journal of International Law 73-104. google scholar
49. Woolaver H, ‘State Engagement with Treaties: Interactions between International and Domestic Law’ in Curtis A. Bradley (ed) The Oxford Handbook of Comparative Foreign Relations Law (Oxford Handbooks 2019) 431-446. google scholar
50. Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide Case (Bosnia and Herzegovina v Serbia and Montenegro) (Preliminary Objections) [1996] ICJ Rep 595. google scholar
51. Ireland v. United Kingdom App no 5310/71 (ECHR, 18 January 1978). google scholar
52. Land and Maritime Boundary between Cameroon and Nigeria (Cameroon v. Nigeria: Equatorial Guinea intervening) (Judgment) [2002] ICJ Rep 303. google scholar
53. Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons (Advisory Opinion) [1996] ICJ Rep 226. google scholar
54. Loizidou v. Türkiye App no 15318/89 (ECHR, 23 March 1995). google scholar
55. Nuclear Tests case (Australia v France / New Zealand v France) (Interim Protection: Order) [1973] ICJ Rep 99. google scholar
56. Nuclear Tests case (Australia v France / New Zealand v France) (Judgment) [1974] ICJ Rep 253. google scholar
57. Reservations to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Advisory Opinion) [1951] ICJ Rep 15. google scholar
58. United Communist Party of Turkey and Others v. Turkey App no 19392/92 (ECHR, 30 January 1998). google scholar
59. Wemhoff v. Germany App no 2122/64 (ECHR, 27 June 1968). google scholar
60. Advisory Opinion on the Obligations in Matters of Human Rights of a State That Has Denounced the American Convention on Human Rights and the Charter of the Organization of American States, 9 November 2020, IACtHR OC-26/20 Erişim Tarihi 21 Eylül 2023. google scholar
61. American Convention on Human Rights (adopted 22 Novembre 1969, entered into force 18 July 1978) (ACHR) Erişim Tarihi 21 Ekim 2023. google scholar
62. Council of Europe, Parliamentary Assembly, Order 395 (1981) Erişim Tarihi 21 Ekim 2023. google scholar
63. Council of Europe Convention on Preventing and Combating Violence Against Women and Domestic Violence (adopted 11 May 2011, entered into force 1 August 2914) CETS No 210 (İstanbul Convention), Erişim Tarihi 21 Eylül 2023. google scholar
64. Council of Europe, Committee of Ministers, Resolution CM/Res(2022)2, 16 March 2022, Erişim Tarihi 21 Ekim 2023. google scholar
65. European Convention on Human Rights (adopted 4 Novembre 1950, entered into force 3 September 1953) (ECHR) Erişim Tarihi 21 Ekim 2023. google scholar
66. Report on the Domestic Procedures of Ratification and Denunciation of International Treaties adopted by the Venice Commission at its 130th Plenary Session (Venice and online, 18-19 March 2022) CDL-AD(2022)001 Erişim Tarihi 16 Ocak 2023. google scholar
67. Second Report on the Law of Treaties by Sir Gerald Fitzmaurice, UN Doc A/CN.4/107, Yearbook of Internatinal Law Commission 1957, Vol II. google scholar
68. Second Report on the Law of Treaties by Sir Humphrey Waldock, UN Doc A/CN.4/136, Yearbook of Internatinal Law Commission 1963, Vol II. google scholar
69. ‘Summary of Practice of the Secretary-General as Depositary of Multilateral Treaties’ UN Doc ST/ LEG/7/Rev.l Erişim Tarihi 20 Eylül 2023. google scholar
70. ‘Summary records of the second part of the seventeenth session’ UN Doc A/CN.4/SER.A/1966, The Yearbook of the International Law Commission 1966, Vol I, Part I. google scholar
71. Statute of the Council of Europe (adopted 5 May 1949, entered into force 3 August 1949 ) ETS No 1 Erişim Tarihi 21 Ekim 2023. google scholar
72. Treaty on European Union (consolidated 1 March 2020) OJ C 202 Erişim Tarihi 21 Ekim 2023. google scholar
73. Vienna Convention on the Law of Treaties (adopted 22 May 1969, entered into force 27 January 1980) 1155 UNTS 331 (VCLT) Erişim Tarihi 21 Ekim 2023. google scholar
74. UN Aide Memoire, “Denunciation of the PIDCP by the Democratic People’s Republic of Korea” of September 23, 1997, Erişim Tarihi 21 Ekim 2023. google scholar
75. 1924 Teşkilatı Esasiye Kanunu, Kanun Numarası: 491, Kabul Tarihi: 20.4.1924, (Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi resmî internet sitesi) Erişim Tarihi 21 Eylül 2023. google scholar
76. 1961 Anayasası, Kanun Numarası: 334, Kabul Tarihi: 9.7.1961, RG 20.7.1961/10859 Erişim Tarihi 21 Eylül 2023. google scholar
77. 1982 Anayasası, Kanun Numarası: 2709, Kabul Tarihi: 18.10.1982, RG: 20.11.1982/17844 www.resmigazete.gov.tr/arsiv/17844.pdf> Erişim Tarihi 21 Eylül 2023. google scholar
78. 9 Nolu Milletlerarası Andlaşmaların Onaylanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi RG 15.07.2018/30479 Erişim Tarihi 21 Eylül 2023. google scholar
79. 244 sayılı Bazı Andlaşmaların Yapılması İçin Cumhurbaşkanına Yetki Verilmesi Hakkında Kanun RG 09.07.2018/30473 Mükerrer 3 Erişim Tarihi 21 Eylül 2023. google scholar