Milletlerarası Yetki Anlaşmalarının Esas Sözleşmeden Bağımsızlığı İlkesi

Öz

Milletlerarası usûl hukukunda taraflar aralarında doğmuş ya da doğabilecek ihtilaflara dair hangi yargı merciinde/mercilerinde dava açabileceklerini önceden kararlaştırabilirler. Bu kararlaştırma işlemi yetki anlaşmaları ile yapılmaktadır. İrade muhtariyeti kapsamında yapılabilecek bu anlaşma esas sözleşmeden ayrı müstakil bir yetki anlaşması şeklinde yapılabileceği gibi esas sözleşmede yer alan bir yetki şartı ile de akdedilebilir. Doktrindeki baskın görüş uyarınca yetki anlaşması ne şekilde akdedilirse akdedilsin esas sözleşmeden bağımsız olarak nitelendirilmektedir. Dolayısıyla esas sözleşmenin yokluğu ya da geçersizliği iddiası ile yetki anlaşmasının geçersizliğinin ileri sürülmesi bağımsızlık ilkesi kapsamında engellenmekte ve yetki anlaşmasının geçerliliği esas sözleşmeden bağımsız olarak değerlendirilmektedir. Ancak kimi hâllerde esas sözleşmede yer alan geçersizlik hâllerinin yetki anlaşmalarına da sirayet edebilmesi mümkündür. Çalışma kapsamında bağımsızlık ilkesinin detaylı analizinin ardından bu gibi istisnaî hâller örnek mahkeme kararları ve doktrindeki görüşler çerçevesinde incelenecektir. Bağımsızlık ilkesinin yetki anlaşmalarına uygulanacak hukuka etkisi değerlendirilecek bir başka husustur. Esas sözleşmeye uygulanacak hukuk ile yetki anlaşmalarına uygulanacak hukuk arasındaki ilişki doktrindeki görüşler çerçevesinde ele alınacaktır. Bu bağlamda yetki anlaşmasına uygulanacak hukukun taraflarca açıkça kararlaştırılmadığı hâllerde esas sözleşmeye uygulanacak hukukun yetki anlaşmasına da uygulanması ya da yetki anlaşmasına uygulanacak hukukun bağımsız olarak lex fori’ye göre tespit edilmesi ve yetki anlaşması ile en sıkı ilişkili hukukun tespiti hususları üzerinde durularak yetki anlaşmalarının bağımsızlığı ilkesinin uygulanacak hukuk üzerindeki tesiri açıklanacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Yetki anlaşması
• bağımsızlık ilkesi
• esas sözleşmeden bağımsızlık
• irade serbestisi
• ayrılabilirlik
• mahkeme seçimi
• yetki şartı
• 2005 Tarihli Yetki Anlaşmasına Dair Lahey Konvansiyonu

The Principle of Severability of Jurisdiction Agreements

Öz

In International Civil Procedure Law, the parties may agree in advance on the jurisdiction(s) before which any disputes arising or that may arise between them shall be brought. A jurisdiction agreement, whether concluded separately or included in the main contract as a jurisdiction clause, has full legal autonomy. Thus, a jurisdiction agreement is considered a separate contract, and it may continue to be valid, even if the main contract may be potentially invalid. However, in certain circumstances, the invalidity of the main contract may impact the jurisdiction agreement. In this study, after a detailed analysis of the principle of severability, such exceptional cases will be examined with sample court decisions. The applicable law is another issue to be evaluated within the scope of the severability. In circumstances where the parties have not made an express choice of law governing the jurisdiction agreement, the way in which the principle of severability of jurisdiction agreements affects the determination of the applicable law will be analysed. The discussion will consider whether the law applicable to the main contract may also extend to the jurisdiction agreement, or whether the law governing the jurisdiction agreement should be identified independently under the lex fori, on the basis of the law with which the jurisdiction agreement has the closest connection. As a conclusion, the principle of severability of jurisdiction agreements will be discussed in terms of definition, grounds, and applicable law.

Anahtar Kelimeler

• Jurisdiction agreement
• severability principle
• separable from main contract
• party autonomy
• separability
• choice of court
• choice-of-forum clause
• and the 2005 Hague Convention on Choice of Court Agreements

Kaynakça

1. Akıncı Z, Milletlerarası Özel Hukuk (Vedat 2020). google scholar Akıncı Z, Milletlerarası Tahkim (5th edn, Vedat 2020). google scholar
2. Al-Serhan BAF, ‘The Separability of Arbitration Agreement in the Emirati Law’ (2016) 32 London Court of International Arbitration 313-330. google scholar
3. Alangoya Y, Medenî Usul Hukukumuzda Tahkimin Niteliği ve Denetlenmesi (Fakülteler Matbaası 1973). google scholar
4. Andrews NH, Andrews on Civil Processes: Arbitration and Mediation (Intersentia 2013). google scholar
5. Antalya OG, Borçlar Hukuku Genel Hükümler Marmara Hukuk Yorumu C. V/1,1 in O. Gökhan Antalya (ed) (2nd edn, Seçkin 2019). google scholar
6. Anton AE, Beaumont PR and McEleavy PE, Private International Law (3rd edn, W. Green 2011). google scholar
7. Avşar M, Milletlerarası Usul Hukukunda Mahkemelerin Yetkisinin Belirlenmesinde Tarafların İrade Serbestisi (On İki Levha 2021). google scholar
8. Aydemir F, Türk Hukukunda Tahkim Sözleşmesi (On İki Levha 2017). google scholar

9. Ballesteros MH, ‘The Regime of Party Autonomy in the Brussels I Recast: The Solutions Adopted for Agreements on Jurisdiction’ (2014) 10(2) Journal of Private International Law, 291-308. google scholar
10. Beaumont P, ‘Hague Choice of Court Agreements Convention 2005: Background, Negotiations, Analysis and Current Status’ (2009) Journal of Private International Law 5(1) 125-159. google scholar
11. Beaumont P and Keyes M, ‘Choice of Court Agreements’ in Paul Beaumont and Jayne Holliday (eds) A Guide to Global Private International Law (Hart 2022). google scholar
12. Bergson I, ‘The Death of Torpedo Action? The Practical Operation of the Recast’s Reforms to Enhance the Protection for Exclusive Jurisdiction Agreements within the European Union’ (2015) 11(1) Journal of Private International Law 1-30. google scholar
13. Bolayır N, Medenî Usûl Hukukunda Yetki Sözleşmeleri (Beta 2009). google scholar
14. Born G, ‘The Hague Convention on Choice of Court Agreements: A Critical Assessment’ (2021) 23(6) University of Pennsylvania Journal of Constitutional Law 2010-2059. google scholar
15. Born G, International Commercial Arbitration Volume I (Wolters Kluwer 2014). google scholar
16. Brand RA and Herrup P, The 2005 Hague Convention on Choice of Court Agreements: Commentary and Documents (New York, Cambridge University Press 2008). google scholar
17. Briggs A, Agreements on Jurisdiction and Choice of Law (Oxford 2008). google scholar
18. Briggs A, Private International Law in English Courts (Oxford 2014). google scholar
19. Briggs A and Rees P, Civil Jurisdiction and Judgment (5th edn, Routledge 2014) google scholar
20. Can H, Milletlerarası Özel Hukuk (6th edn, Adalet 2023). google scholar
21. Can H and Tuna E, Milletlerarası Usul Hukuku (3rd edn, Adalet 2022). google scholar
22. Cheshire, North and Fawcett, Private International Law (14th edn, Oxford University Press 2008). google scholar
23. Çelikel A and Erdem BB, Milletlerarası Özel Hukuk (18th edn, Beta 2024). google scholar
24. Daimsis A, ‘Liquidating Separability: Peace River v Petrowest and the Meaning of Separability in Canadian Arbitration Law’ (2021) 2(1) Canadian Journal of Commercial Arbitration, 102-134. google scholar
25. Demirkol B, Milletlerarası Yetki Anlaşmaları (Vedat 2018). google scholar
26. Doğan V, Yılmaz AÇ and Ayhan İzmirli L, Milletlerarası Özel Hukuk (9th edn, Savaş 2023). google scholar
27. Ekşi N, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda Tahkim (2nd edn, Beta 2019). google scholar
28. Erdem MC, Medeni Yargılama Hukukunda Yetki Sözleşmeleri (On İki Levha 2023). google scholar
29. Eren F, Borçlar Hukuku Genel Hükümler (24th edn, Yetkin 2019). google scholar
30. Erkan M, ‘Tahkim Şartının Ayrılabilirliği Prensibinin Asıl Sözleşmenin Yokluğu Durumunda Değerlendirilmesi’ (2013) 17(1-2) Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 535-562. google scholar
31. Erkan M, Milletlerarası Tahkimde Yetki Sorunları (Yetkin 2013). google scholar
32. Esen E, ‘Hakem Kararının Tenfizi veya İptali Davalarında Tahkim Anlaşmasının Yetkisiz Temsilci Vasıtasıyla Yapıldığı İtirazı ve Konuya İlişkin 11.10.2000 Tarihli Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Kararı’ (2003) 23(1-2) MHMÖHB 377-404. google scholar
33. Fentiman R, International Commercial Litigation (2nd edn, Oxford 2015). google scholar
34. Furrer A, Muller-Chen M and Çetiner B, Borçlar Hukuku Genel Hükümler (On İki Levha 2021). google scholar
35. Gaillard E and Savage J (eds), Fouchard Gaillard Goldman on International Commercial Arbitration (Kluwer Law International 1999). google scholar
36. Gülerci AF, ‘Seperability of the Arbitration Agreement in International Arbitration’ (2008) 1 Ankara Bar Review 108-115. google scholar
37. Gümüş MA, Borçlar Hukukunun Genel Hükümleri (Yetkin 2021). google scholar
38. Güngör G, Türk Milletlerarası Özel Hukuku (5th edn, Yetkin 2025). google scholar
39. Hartley T, Choice-of-Courts Agreements Under the European and International Instruments (Oxford 2013). google scholar
40. Hartley TC, International Commercial Litigation (2nd edn, Cambridge 2015). google scholar
41. Hartley T and Dogauchi M, Convention on 30 June 2005 on Choice of Court Agreement Explanatory Report. google scholar
42. Hatemi H and Gökyayla KE, Borçlar Hukuku (3rd edn, Vedat 2015). google scholar
43. Hay P, Borchers PJ and Symeonides SC, Conflict of Laws (5th edn, Hart 2010). google scholar
44. İlhan HA, Tahkim Sözleşmesinin Geçerliliği (Adalet 2016). google scholar
45. İrge Erdoğan B, Milletlerarası Usul Hukukunda Yetki Anlaşmaları (On İki Levha 2021). google scholar
46. Jolly S and Khanderia S, Indian Private International Law (Hart 2021). google scholar
47. Joseph QC D, Jurisdiction and Arbitration Agreements and Their Enforcement (3rd edn, Thomson Reuters 2015). google scholar
48. Kalpsüz T, ‘Tahkim Anlaşması’, in Hüseyin Ülgen, Arslan Kaya and Gül Okutan Nilsson (eds), Bilgi Toplumunda Hukuk: Ünal Tekinalp’e Armağan Cilt II (Beta 2003) 1027-1053. google scholar
49. Karayanidi M, Rethinking Judicial Jurisdiction in Private International Law (Hart 2020). google scholar
50. Kılıçoğlu AM, Borçlar Hukuku Genel Hükümler (24th edn, Turhan 2020). google scholar
51. Kuru B, Arslan R and Yılmaz E, Medenî Usul Hukuku (23rd edn, Yetkin 2012). google scholar
52. Kuru B, İstinaf Sistemine Göre Yazılmış Medenî Usul Hukuku (3rd edn, Yetkin 2019). google scholar
53. Kocayusufpaşaoğlu N, Hatemi H, Serozan R and Arpacı A, Borçlar Hukuku Genel Bölüm C. 1 (7th edn, Filiz 2017). google scholar
54. Lakareber FW, ‘A Critical Assessment of the Separability Doctrine, Its Impact, and Application’ (2017) Manchester Review of Law, Crime and Ethics, 148-183. google scholar
55. Mills A, Party Autonomy in Private International Law (Cambridge University Press 2018). google scholar
56. Monestier T, ‘When Forum Selection Clauses Meet Choice of Law Clauses’ (2019) 69(2) American University Law Review 325-385. google scholar
57. Moses ML, The Principles and Practice of International Commercial Arbitration (Cambridge 2012). google scholar
58. Nishioka K and Nishitani Y, Japanese Private International Law (Hart 2021). google scholar
59. Nomer E, Devletler Hususî Hukuku (23th edn, Beta 2021). google scholar
60. Nomer E, Ekşi N and Öztekin Gelgel G, Milletlerarası Tahkim Hukuku C. 1, (4th edn, Beta 2013). google scholar
61. Nomer HN, Borçlar Hukuku Genel Hükümler (20th edn, Beta 2024). google scholar
62. Oğuzman MK and Öz MT, Borçlar Hukuku Genel Hükümler C. 1 (16th edn, Vedat 2018). google scholar
63. O’Hara EA, ‘The Jurisprudence and Politics of Forum-Selection Clauses’ (2002) 3(2), Chicago Journal of International Law 301-316. google scholar
64. Özdemir Kocasakal H, ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki Yetki Sözleşmesine İlişkin Hükümlerin Yabancılık Unsuru Taşıyan Uyuşmazlıklar Açısından Uygulanmasının Yerinde Olup Olmadığının Değerlendirilmesi’ in Sibel Özel, Mustafa Erkan and Hatice Selin Pürselim (eds) Möhuk’ta Reform (On İki Levha 2023) 189-231. google scholar
65. Özel S, ‘Yabancı Hakem Kararlarının Tenfizine Engel Bir Durum: Tahkim Sözleşmesinin Geçersiz Olması’ (2017) 23(1) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 303-323. google scholar
66. Özel S, Erkan M, Pürselim HS and Karaca HA, Milletlerarası Özel Hukuk (3rd edn, On İki Levha 2024). google scholar
67. Özgenç Z, ‘Brüksel I Bis Tüzüğü Uyarınca Yetki Anlaşmalarının Geçerliliği’ (2017) 37(2) Public and Private International Law Bulletin 641-669. google scholar
68. Özkan I, ‘Avrupa Birliği Usul Hukuku’, in Işıl Özkan, Ceyda Süral and Uğur Tütünbaşı (eds), Avrupa Birliği Devletler Özel Hukuku (Adalet 2016) 30-99. google scholar
69. Özmumcu S, ‘The Principle of the Separability and Competence-Competence in Turkish Civil Procedure Code No. 6100’ (2013) 45(62) Annales De La Faculté De Droit d’Istanbul 263-276. google scholar
70. Öztürk A, ‘Kompetenz-Kompetenz ve Ayrılabilirlik Prensibi’ in Mustafa Erkan and Candan Yasan Tepetaş (eds), Tahkim Anlaşması, Tahkim Okulu Paneller Serisi Cilt-1, (On İki Levha 2020) 331-374. google scholar
71. Pearson S, ‘Sulamerica v. Enesa: The Hidden Provalidation Approach Adopted by the English Courts with Respect to the Proper Law of the Arbitration Agreement’ (2013) 29(1) Arbitration International 115-126. google scholar
72. Pekcanıtez H and Taş Korkmaz H, Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku C. I, in Hakan Pekcanıtez, Muhammet Özekes, Mine Akkan and Hülya Taş Korkmaz (eds) (15th edn, On İki Levha 2017). google scholar
73. Primrose B, ‘Separability and stage one of the Sulamerica inquiry’ (2017) 33 Arbitration International 139-151. google scholar
74. Rau AS, ‘The ‘Separability’ of the Agreement to Arbitrate’ in Stefan Kröll, Andrea K. Bjorklund and Franco Ferrari (eds), Cambridge Compendium of International Commercial and Investment Arbitratrion, (Cambridge University Press 2023) 848-903. google scholar
75. Ratkovic T and Zgrabljic Rotar D, ‘Choice-of-Court Agreements Under the Brussels I Regulation (Recast)’ (2013) 9(2) Journal of Private International Law 245-268. google scholar
76. Ho RH, ‘Breaking with Convention: The Supreme Court’s Approach to Separability in Kabab-Ji v KFG’ (2022) 8(1) LSE Law Review 37-51. google scholar
77. Saladino MV, ‘Enforceability of Choice of Court Clauses in Transnational Agreements: the 2005 Hague Convention, Its Implementation in Contracting States, and the U.S. Approach’ (2023) Chicago Journal of International Law 24(2) 417-440. google scholar
78. Sargın F, Milletlerarası Usûl Hukukunda Yetki Anlaşmaları (Yetkin 1996). google scholar
79. Sargın F, Türk Milletlerarası Usûl Hukuku (Yetkin 2024). google scholar Sousa Gonçalves ASS, ‘Choice-of-court Agreements in the E-Commerce International Contracts’ (2017) 11(1) Masaryk University Journal of Law and Technology 63-76. google scholar
80. Süral C, ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisine Etkisi’ (2012) 100 TBB Dergisi 168-216. google scholar
81. Süral C, ‘Avrupa Birliği Usul Hukuku’ in Işıl Özkan, Ceyda Süral and Uğur Tütünbaşı (eds) Avrupa Birliği Devletler Özel Hukuku (Adalet 2016) 25-29. google scholar
82. Symeonides SC, ‘What Law Governs Forum Selection Clauses’ (2018) 74(4) Louisiana Law Review 1120-1161. google scholar
83. Şanlı C, Esen E and Ataman-Figanmeşe İ, Milletlerarası Özel Hukuk (11th edn, Beta 2024). google scholar
84. Şanlı C, Uluslararası Ticari Akitlerin Hazırlanması ve Uyuşmazlıkların Çözüm Yolları (7th edn, Beta 2019). google scholar
85. Takahashi K, ‘Putting the Principle of Severability in the Dock: An Analysis in the Context of Choice of Law for Arbitration and Jurisdiction Agreements’ in Andrew Dickinson and Edwin Peel (eds), A Conflict of Laws Companion (Oxford 2021) 139-174. google scholar
86. Tang ZS, Jurisdiction and Arbitration Agreements in International Commercial Law (Routledge 2015). google scholar
87. Tanrıbilir FB, ‘30 Haziran 2005 Tarihli Yetki Anlaşmasına Dair Lahey Sözleşmesi’ (2007) 11(1-2) Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 321-354. google scholar
88. Tanrıver S, ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu Bağlamında Akdedilen Yetki Sözleşmeleri Üzerine Bazı Düşünceler’ (2014) 16 (Özel Sayı: Hakan Pekcanıtez’e Armağan) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 459-468. google scholar
89. Tarman ZD, Özgün Şemalarla Milletlerarası Özel Hukuk (3rd edn, Vedat 2023). google scholar
90. Tekinalp G, Milletlerarası Özel Hukuk Bağlama ve Usul Hukuku Kuralları (13th edn, Vedat 2020). google scholar
91. Ulusu AE, ‘Tahkim Anlaşmasına Uygulanacak Hukukun Tespitinde Zımni Hukuk Seçimi ve Tahkim Anlaşmasının Bağımsızlığı Prensibi’, in Ziya Akıncı and Berk Demirkol (eds) Tahkim ve Uygulanacak Hukuk (On İki Levha 2021) 31-70. google scholar
92. Uyanık A, Türk Milletlerarası Usul Hukukunda Yetki Sözleşmeleri (İstanbul Üniversitesi Yüksek Lisans Tezi 1994). google scholar
93. Üstündağ S, ‘Medeni Usul Hukukunda Salâhiyet Anlaşmaları’ (1961) 27 (1-4) İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 310-339. google scholar
94. van Calster G, European Private International Law, (2nd edn, Hart 2016). google scholar
95. Yener Keskin C, Milletlerarası Tahkim Anlaşmasının Kurulması ve Etkisi (On İki Levha 2017). google scholar
96. Yıldız Ş, ‘Doğrudan Doğruya İradi Temsilde Özel Temsil Yetkisi Gerektiren Haller’ in Makalelerim (2nd edn, On İki Levha 2018) 33-65. google scholar