Hadisler Hakkında Kullanılan ‘Sâbit Değildir’ İfadesinin Istılahi Durumu

Yıl 2025, Sayı: 28, 185 - 199, 20.04.2025

Veli Tatar

https://doi.org/10.32950/rid.1601209

Öz

İslam dünyasında ortaya çıkan gelişme ve ihtiyaç üzerine hadis rivayeti artmış, buna bağlı olarak hadis ilmi ilerlemiş, hadis usulü de ıstılahlarını oluşturmuştur. İslam’ın ikinci önemli kaynağı olan hadis ilminin en önemli temel konusu ve amaçlarından biri de sahih olanı zayıfından ayırmaktır. Tarihsel süreçte hadisle ilgilenen alimler, bunun için önemli kriterler ortaya koymuşlardır. Keza hadisleri büyük bir tenkide tabi tutmuş, böylece sıhhat açısından hadisler sahih, hasen ve zayıf hadis şeklinde kategorize edilmiştir. Hadis alimleri rivayet dönemlerinde, hadislerin sağlam bir şekilde sonraki nesillere ulaşması için sahih olanı zayıf olandan ayırmışlardır. Böylece cerh ve ta’dîl ilmi ortaya çıkmış, üçüncü asrın başlarında ise sistematik hale gelebilmiştir. Hadis âlimleri de sahih hadislerin zayıf hadislerden farkını belirtmek için bir takım ıstılahlar oluşturmuşlardır. Başta sadece sahih ve sahih değil lafızları kullanılırken zamanla hadisin sahih olmadığına işaret eden birçok lafız kullanılmaya başlanmıştır. Başlarda ravinin adalet ve zabtını zedeleyen kusurlar, zayıf hadis için bir kriter olarak görülmüş zamanla zayıf hadise işaret eden yeni ifadeler ortaya çıkarılmıştır. Bu lafızlardan bazıları sâbit değildir manasına gelen ‘Lâ Yesbut’ ve ‘Lem Yesbut’ terkibleridir. Bu alanda “sâbit değildir” ıstılahının delalet ettiği sıhhat durumunun hasen, zayıf ya da mevzû hadis mi olduğu hususu tartışmalara yol açmıştır. Zira “sâbit değil” ifadesinin kullanım alanları, yukarıda zikrettiğimiz rivayetlerin hepsini kapsamaktadır. “Sâbit değildir” lafzının sadece zayıf hadislere delalet ettiğini söyleyenler olsa da bu ifadenin sadece mevzû hadisler için kullanıldığını iddia edenler de olmuştur. Hatta azınlıkta da olsa bu tabirin hasen hadise delalet ettiğini söyleyenler de olmuştur. Sahih hadisi zayıf olandan ayırt etmeye çalışan hadisçilerin “sâbit değildir” ifadesinin delalet ettiği sıhhat hükmünü hadis örnekleri üzerinden tespit etmek, konunun anlaşılmasına katkı sağlayacaktır. “Sâbit değildir” lafzı açıklanırken genel itibarıyla bir rivayetin Hz. Peygamber’e dayandığının sâbit olmaması, hakkında kullanıldığı rivayetin mevzû olduğunu ifade eden bir siğa olması, hadisin hasen olması ve sahih olmaması şeklinde ifade edilmiştir. “Sâbit değildir” anlamında kullanılan “Lâ Yesbut” ifadesi, hem mevzû hem de zayıf hadislere işaret etse de çoğunlukla zayıf hadise delalet ettiği görülmektedir. Zayıf hadis türlerinin fazla olması da bu durumu gerektirmektedir. Ayrıca “sâbit değildir” lafzı, hadis ilminde bazen genel bir duruma, bazen de metnin muhtevasına işaret ettiği gibi bazı durumlarda da senede mahsus bir lafız olmuştur. Mezkûr ifade, önceki veya sonraki terimlerle anlam değişikliğine uğrayabilmiştir. Mesela “Lâ yesbut fîhi şey” ifadesi, ‘konuya dair hiçbir şey sâbit olmamıştır’ anlamında kullanılmıştır. Mevzû rivayetler veya zayıf ravilerle ilgili temel kaynaklarda bir rivayetin hükmünü bildirdikten sonra rivayetin ait olduğu konuda Hz. Peygamber’den hiçbir hadisin sâbit olmadığını belirtmek üzere kullanılır. Bu bağlamda konu ile ilgili doküman inceleme ve literatür taraması yoluyla gerçekleştirilen bu çalışmada sâbit kavramı üzerinden geliştirilen yöntemler ile “sâbit değildir” lafzı üzerine kullanılan yöntem ve kapsamın tespitiyle, “sâbit değildir” ifadesinden kastın ne olduğu anlaşılacaktır. “Sâbit değildir” lafzının sadece zayıf veya mevzû hadisler için değil her ikisi için de kullanıldığı somut delillerle tespit edilmeye çalışılacaktır. Araştırmanın kapsamı sadece “sâbit değildir” lafzı ile sınırlı kalacak, söz konusu ifadenin anlam alanı incelenecektir. Araştırma yapılırken özellikle hadis terimleri ile ilgili sözlükler, ravileri inceleyen rical eserleri ve hadis metinleri eserleri taranmış ve mezkûr lafzın yer aldığı hadis veya isnadda zayıf hadisin mi mevzû rivayetin mi kastedildiği tespit edilmiş olunacaktır. Zira doğrulanabilirliği açısından zayıf ve mevzu rivayetlerin kapsamı birbirinden farklı olduğu için mezkur kavramın hangi durumlarda zayıf hangi durumlarda mevzu için kullanıldığının tespiti önem arz etmektedir. Böylece “Sâbit değildir” ifadesinin kullanım alanları incelenirken söz konusu kavramın anlamı ve delalet ettiği ıstılahi durum hem erken dönem hem de günümüzde hazırlanmış olan çalışmalar taranarak mukayese yoluyla verilmeye çalışılacaktır. Bilhassa rivâyetlerin sübutuna dair sâbit kelimesi için geliştirilen şart ve yöntemler gibi sâbit olmadığına yönelik kullanılan metot ve kapsamın tespitiyle “sâbit değil” ifadelerinden ne kastedildiği anlaşılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , İsnad , Zayıf , Lâ Yesbut , Lem Yesbut

The Status of Authenticity Implied by the Expression 'Not Fixed' Used About Ḥadīths

Öz

With the developments and needs that emerged in the Islamic world, the transmission of hadiths increased, leading to the advancement of hadith studies and the formation of terminologies in hadith methodology. One of the fundamental topics and objectives of hadith science, the second most important source of Islam, is to distinguish authentic hadiths from weak ones. Throughout history, scholars engaged in hadith studies have established significant criteria for this purpose. They subjected hadiths to rigorous criticism, categorizing them in terms of authenticity as ṣaḥiḥ authentic, ḥas, and weak. During the period of hadith transmission, scholars made efforts to differentiate between authentic and weak hadiths to ensure the reliable preservation of hadiths for future generations. This led to the emergence of cerh and ta’dîl science, which became systematically structured by the early third century. Hadith scholars developed various terminologies to differentiate authentic hadiths from weak ones. Initially, expressions such as ṣaḥiḥ and not ṣaḥiḥ were used, but over time, numerous terms indicating the lack of authenticity of hadiths were introduced. In the early stages, defects affecting the reliability and precision of narrators were considered criteria for weak hadiths. However, over time, new expressions emerged to indicate weak hadiths. Among these expressions are the phrases ‘Not Fixed’ and ‘Lam Yathbut’, which mean "not established" or "not proven." In this field, the issue of whether the term “not sâbit indicates the authenticity status of a hadith as ḥasen, weak, or fitting has led to debates. This is because the usage of the phrase “not sâbit” encompasses all the aforementioned narrations. While some scholars assert that the phrase “not sâbit” exclusively refers to weak hadiths, others claim that it is used solely for fabricated hadiths. Additionally, although in the minority, some have argued that this term may also indicate a ḥasen hadith. Identifying the authenticity ruling implied by the phrase “Not Fixed” through examples of hadiths examined by scholars seeking to distinguish authentic hadiths from weak ones will contribute to a better understanding of the issue. The phrase “not sâbit is generally explained as indicating that a narration is not confirmed to be attributed to the Prophet, that it is a formula expressing that the narration in question is fabricated that the hadith is ḥasen, or that it is not sahih. The expression “Lam Yathbut’,” which conveys the meaning of “Not Fixed,” refers to both fabricated and weak hadiths, although it is observed to predominantly indicate weak hadiths. The abundance of weak hadith classifications also necessitates this situation. Additionally, the phrase “not sâbit” in the field of hadith studies sometimes refers to a general situation, sometimes to the content of the text, and in certain cases, it is specifically related to the chain of transmission. This expression may undergo a change in meaning depending on the preceding or following terms. For example, the phrase “Lā Yathbut fîhi şey” is used to mean “nothing is sâbit regarding this subject.” In fundamental sources that discuss fabricated narrations or weak transmitters, after stating the ruling on a particular narration, this phrase is used to indicate that there is no sâbit hadith from the Prophet concerning the relevant topic. In this context, through document analysis and literature review, this study aims to determine the methods developed based on the concept of sâbit and the methodology and scope of the phrase “Not Fixed” to clarify its intended meaning. Concrete evidence will be sought to establish that the phrase “Not Fixed” is used not only for weak or fabricated hadiths but for both categories. The scope of the research will be limited solely to the phrase “not fixed, and the semantic domain of this expression will be examined. In conducting the research, dictionaries of hadith terminology, biographical works analyzing narrators, and collections of hadith texts will be reviewed to determine whether the phrase refers to a weak hadith or a fabricated narration in the relevant hadith or its chain of transmission. Since the scope of weak and fabricated narrations differs in terms of verifiability, it is crucial to determine in which cases the term in question is used for weak hadiths and in which cases it applies to fabricated ones. Thus, while examining the usage areas of the phrase “Not Fixed, its meaning and the terminological status it indicates will be presented through a comparative analysis of both early and contemporary studies. In particular, by determining the methods and scope used to indicate that a narration is not sâbit, similar to the conditions and methods developed for establishing the authenticity of narrations, the intended meaning of expressions such as “Not Fixed” will be clarified.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Imputation , Weak , Not Fixed , Lam Yathbut

Teşekkür

Alacağınız her karara saygı duyuyor ilgilendiğiniz için teşekkür ediyorum.

Kaynakça

• Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
• Azimâbâdî, Muhammed Şemsü’l-Hak b. Emîr Alî ed-Diyânüvî. Avnü’l-ma’bûd şerhu Sünen-i Ebî Dâvûd. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• Bedr, Abdulmuhsîn b. Hamed el-Abbâd el-Bedr. Şerhu Süneni Ebî Dâvûd. b.y.: Durûsu’s-Savtiyye, 2018.
• Beyhâkî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. es-Sünenu’s-suğrâ. thk. Abdulmu’tî Emîn. Pakistan: Camiatu’d- Dirâsâtu’l-İslâmiyye, 1989.
• Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Tuhfetü’l-ebrâr. Kuveyt: Vüzâretu’l-evkâf, 2012.
• Bezzâr, Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. Abdilhâliḳ. el-Müsned. thk. Mahfûzurrahmân Zeynullah – Âdil b. Sa’d. Medine: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem, 2009.
• Dârekutnî, Ebû'l-Hasen Alî b. Ömer el-Bağdâdî. el-ʿİlelü'l-vâride fî'l-ehâdîŝi'n-Nebeviyye. nşr. Mahfûzu'r-Rahmân Zeynullâh es-Selefî, Muhammed b. Sâlih ed-Debbâsî. Riyad: Dâru Taybe, 1405/1985
• Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed. el-ʿİlelü’l-vâride fi’l-ehâdîsi’n-nebeviyye. thk. Mahfûzurrahmân Zeynullah es-Selefî. Riyad: Dâru Taybe, 1985.
• Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2004.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî. es-Sünen. thk. M. Nâsıruddin Elbânî. Riyâd: Mektebetu’l-Maârif, 1998.
• Efendioğlu, Mehmet. “Sâbit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Elbânî, Muhammed Nâsıruddîn. İrvâʾü’l-ğalîl fî tahrîci ehâdîsi menâri’s-sebîl. Beyrut: Mektebetu’l-İslâmi, 1985.
• Emir es-Sânânî, Ebû İbrâhîm İzzüddîn MuhammAed b. el-İmâm el-Mütevekkil-Alellâh İsmâîl. Sübülü’s-selâm. Beyrut: Dâru’l-Hadîs, ts.
• er-Râzî, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs. el-Cerh ve’t-ta’dîl. Beyrut: Dâru İhyâu’t-Turâsi’l- Arabî, 1952.
• Fettenî, Cemâlüddîn Muhammed Tâhir b. Alî. Mecmâʿu bihâri’l-envâr fî garâʾibi’t-tenzîl ve leṭâʾifi’l-ahbâr. Hind: Dâiretu’l-Meârif, 1967.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed. Ma’rifetu ‘ulûmi’l-hadîs. thk. Seyyîd Muazzam Huseyn. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ilmiyye, 1977.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Abdullâh en-Nîsâbûrî. Maʿrifetu ʿUlûmi'l-Hadîs. nşr. Züheyr Şakîk el-Kebbî. ty.: Dâru İhyaʾi'l-Ulûm, 1416/1996.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye. thk. İbrâhim Hamdi el-Medenî. Medine: Mektebetu’l-İlmiyye, ts.
• Herevî, Ali b. Muhammed Ebu’l-Hasen Nûreddîn. Mirkâtu’l-mefâtîh şerhu mişkâtu’l-mesâbîh. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2002.
• Herevî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Kârî. el-Masnûʿ fî maʿrifeti’l-hadîsi’l-mevzû. thk. Abdulfettâh Ebû Gudde. Halep: Mektebetu’l-Matbûâti’l-İslamiyye, ts.
• Irâkî, Ebû'l-Fadl Abdirrahîm b. el-Huseyn b. Abdurrahmân. et-Takyîd ve'l-Îdâh Şerhu Mukaddimeti İbn Salâh. nşr. Abdurrahman Muhammed Osmân. ty.: Mektebetu's-Selefiyye, 1389/1969.
• İbn Abdilberr, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed. el-İstizkârü’l-câmiʿ li-mezâhibi fukahâʾi’l- emsâr ve ʿulemâʾi’l-aktâr fîmâ tezammenehü’l-Muvattaʾ min meʿâni’r-reʾy ve’l-âsâr. thk. Sâlim Muhammed Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2000.
• İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî. el-ʿİlel. nşr. Saʿd b. Abdullâh el-Hamîd ve Hâlid b. Abdurrahman el-Cerîsî. ty.: Metâbiʿu'l-Hamîdî, 1427/2006.
• İbn Hacer, Ebû'l-Fadl Ahmed b. Alî b. Muhammed b. Ahmed el-Askalânî, Nüzhetü'n-nazar fî tavdîhi nuhbeti'l-fiker fî mustalahi ehli'l-eser. nşr. Abdullâh b. Dayfillâh er-Rahîlî. Riyad: Matbaatu Sefîr, 1422/2001.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Netâʾicü’l-efkâr fî tahrîci ehâdîsi’l-ezkâr. thk. Hamdî Abdulmecîd es-Selefî. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 2008.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Nuhbetu’l-fiker fî mustalahi ehli’l-eser. thk. Assâm es-Sabâtî. Kahire: Dâru’l-Hadis, 1997.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. Beyrut: Dâru İhyâu’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
• İbn Receb el-Hanbelî, Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdirrahmân. Fethu’l-bârî ʿalâ Sahîhi’l-Buhârî. thk. Mahmûd b. Şa’bân b. Abdulmaksûd. Medine: Mektebetu’l-Guraba, 1996.
• İbn Receb, Ebû'l-Ferec Zeynuddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Receb el-Hanbelî. Şerhu ʿİleli't-Tirmîzî. nşr. Humâm Abdurraḥîm Saʿîd. Zerka: Mektebetu'l-Menâr, 1407/1987.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed. el-Mevzûât. thk. Abdurrahman Muhammed Osman Medine: Mektebetu’s-Selefiyye, 1968.
• İbnü’l-Esîr, Mecdüddîn el-Mübârek b. Esîrüddîn Muhammed b. Muhammed. Câmiʿu’l-usûl li-ehâdîsi’r-Resûl. thk. Abdulkâdir el-Arnaût. Beyrut: Mektebetu’l-Dâru’l-Beyân, 1972.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Oŝmân b. Abdurrahmân Takıyyuddîn. Maʿrifetu envâʿi ulûmi'l-Hadîs. nşr. Nûreddîn Itr. Beyrut: Dâru'l-Fikr, 1406/1986.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. Mukaddimetü İbnü’s- Salâh. thk. Nûreddîn Itr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1986.
• Kâsımî, Muhammed Cemâlüddîn b. Muhammed Saîd b. Kâsım ed-Dımaşkî. Kavâʿidü’t-tahdîs min fünûni mustalahi’l-hadîs. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• Kastallânî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. İrşâdü’s-sârî. Mısır: Matbaatu’l-Kübrâ, 1905.
• Köktaş, Yavuz – Gümüş, Fatih. "Mürsel Hadis Kavramının Gelişiminde İbnü’s-Salâh’ın Rolü". Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (2019): 242-263.
• Leknevî, Ebû’l-Hasenât Muhammed Abdulhay b. Muhammed. er-Refʿ ve't-tekmîl fî'l-cerh ve't-taʿdîl. nşr. Abdulfettâh Ebû Gudde. Haleb: 1407.
• Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehzîbü’l-kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
• Münâvî, Zeynüddîn Muhammed Abdürraûf b. Tâcil‘ârifîn b. Nûriddîn. Feyzü’l-ḳadîr şerhu’l-câmiʿi’ṣ-ṣağîr. Mısır: Mektebetu’t-Ticâriyyetü’l-Kübra, 1937.
• Münzirî, Abdülazîm b. Abdilkavî b. Abdillâh. Muhtasaru Süneni Ebî Dâvûd. thk. Muhammed Subhî b. Hasen. Riyad: Mektebetu’l-Meârif, 2010.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. Amelü’l-yevm ve’l-leyle. thk. Fâruk Hammâde. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1985.
• Sâgânî, Ebü’l-Fezâil Radıyyüddîn Hasen b. Muhammed b. Hasen. el-Mevzûât. thk. Necm Abdurrahman Halef. Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn, 1984.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. Mekâsıdu’l-hasene fî beyâni kesîrin mine’l-ehâdîsi’l-müştehire ʿale’l-elsine. thk. Muhammed Osman el-Haşet. Beyrut: Dâru’l-Kitâbu’l-Arabî, 1985.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed es-Sehâvî. Fethu’l-muġîs bi şerhi Elfiyyeti’l-hadîs li’l-ᶜIrâkî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ᶜİlmiyye, 1430/2009.
• Seyyîd Ebu’l-Me’âtî en-Nûrî Ahmed Abdurrezzâk. Mevsûatu akvâlu’l-İmâm Ahmed fi’l-cerh ve’t-ta’dîl. Beyrut: Âlihi’l-Kutub, 1997.
• Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Cemu’u’l-cevâmi. Kahire: el-Ezheru’ş-Şerîf, 2005.
• Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. Kûtü’l-mugtezî alâ Câmiʿi’t-Tirmizî. thk. Nâsıruddîn Muhammed b. Hamîd. Mekke: Risâletu’d-Doktora Câmiâtu’l-Kurâ, 2003.
• Şafiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• Şafiî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İdrîs. İhtilâfu'l-Hadîs. Beyrut: Dâru'l-Maʿrife, 1410/1990.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. es-Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şakir. Beyrut: Dâru İhyâu’t-Turâsi’l- Arabî, ts.
• Uğur, Mücteba. Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018.
• Yücel, Ahmet. “Muztarib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2020.